MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
314
MAQOL VA MATALLARNING MILLIY O‘ZIGA XOSLIGI
Nazarova Sohiba
Toshkent amaliy fanlar universiteti
Lingvistika o‘zbek tili 1-kurs magistranti
Annotatsiya: Ma’lumki, maqol va matallar xalq og‘zaki ijodining qadimiy
va sermazmun qismlaridan biri bo‘lib, ular o‘zida har bir millatning tarixi,
madaniyati va turmush tarzini aks ettiradi. Maqol va matallar xalqning
dunyoqarashi, falsafasi va hayotiy tajribalarining o‘ziga xos ifodasi bo‘lib,
mintaqadan mintaqaga farqlanadi. Milliy maqollar va matallar bir millatning ruhiy
olamini, qadriyatlarini va tarixiy merosini o‘zida aks ettiradi. Ushbu maqolada
maqol va matallarning milliy o‘ziga xosliklarini, ayniqsa, o‘zbek xalqining mazkur
mavzudagi g‘oyalari, ularning tarqalishiga sabab bo‘lgan omillarni, mintaqaviy
farqlanishlarini va ularning millat uchun ahamiyatini ko‘rib chiqamiz.
Kalit so‘zlar: maqol, matallar, millat tarixi, madaniyati, turmush tarzi, urf-
odatlar, ta’lim-tarbiya, samara…
KIRISH
Xalqimiz boy ma’naviy merosining ajralmas bir bо‘lagi sifatida yashab
kelayotgan maqol hamda matallarni о‘rganish, ularda aks etgan xalq hayotini,
insoniy tuyg‘ular tasvirini kо‘rsatish har doim dolzarblik kasb etib kelgan. Zero,
o‘zbek millatini ma’naviy qiyofasini, о‘zligini kо‘rsatib beradigan xalq og‘zaki
ijodining namunasi sanalgan maqol hamda matallarni о‘rganish va о‘rgatish
yoshlarimiz ma’naviyatida о‘z millatiga nisbatan hurmatni, qalbida faxr
tushunchasini beradi. Maqollarni о‘rganishimiz о‘z tilimizga nisbatan hurmatni,
uni yoshlarimiz ongiga singdirib ularda qadriyatlarimizga nisbatan faxr tuyg‘usini
rivojlantirishga katta yordam beradi. Shu bilan birga maqollarimizni chet el
maqollari bilan taqqoslash ularni о‘rganish ham boshqa millatlarga nisbatan
hurmatni va ularni dunyo qarashidan boxabar bо‘lishimizga katta turtki
bо‘ladi. Chunki, insoniyat tomonidan yaratilgan maqollarning mavzusi keng va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
315
rang-barangdir. Ayniqsa, maqollar she’riyati va didaktizmi bilan qadimdan
mashhur bo’lib, mavzu jihatdan shu qadar boy, shu qadar keng, shu qadar rang-
barangki, ularda ijtimoiy hayotning eng murakkab muammolaridan tortib oilaviy
hayotning eng kichik urf-odatlarigacha, oliy axloqiy me’yorlardan tortib kishilar
xarakteridagi mayda-chuyda nuqsonlargacha, falsafiy dunyoqarashdan tortib eng
kichik jonivorlarning xususiyatigacha o’z in’ikosini topgan. Qisqasi tabiat va
jamiyat hayotining biron-bir sohasi yo’qki, u maqollarda o’z aksini topmagan
bo’lsin.
ASOSIY QISM
Maqol va matallar o’z navbatida pedagogika sohasida, ya’ni ta’lim
hamda tarbiya jarayonida bizga eng kerakli, vaqt sinovidan o’tgan ishonchli manba
bo’lib xizmat qiladi. Albatta, biz ulardan o’z o’rnida unumli va o’rinli foydalansak
maqsadga muvofiq bo’lar edi. Keling, shu o‘rinda mazkur tushunchaga izoh berib
o‘tsak. Maqollar qisqa, lekin mazmunli iboralar bo‘lib, xalqning hayotiy falsafasini
o‘zida aks ettiradi. Matallar esa turli obrazli ifodalar orqali chuqur ma'nolarni
yetkazadi. Ularning milliy o‘ziga xosliklari quyidagi omillarga asoslanadi:
1. Tabiat va geografiya:
Har bir xalqning maqollari va matallarida u yashab
turgan hududning tabiati va iqlimi aks etadi. Masalan, o‘zbek maqollarida suv va
yerga alohida e’tibor qaratilgan: Yer sultoni — suv podshohi. Suvga tushgan tosh
chiqmaydi. Shimoliy xalqlarda esa sovuq va qor mavzusi ko‘p uchraydi.
2. Madaniyat va urf-odatlar
: Milliy madaniyatlar o‘ziga xos urf-odatlar
bilan boyitilgan. Masalan, o‘zbek xalqining mehmondo‘stligi maqollarda ko‘rinadi:
Mehmon otangdan ulug‘. Mehmon kelsa — rizq keladi. Boshqa millatlar
maqollarida bu kabi iboralar uchramasligi mumkin, chunki har bir xalqning turmush
tarzi va qadriyatlari o‘zgacha.
3. Tarixiy tajriba va siyosiy vaziyat:
Maqollar xalqning tarixiy tajribalarini
aks ettiradi. O‘zbek xalqining tarixida dehqonchilik va chorvachilik asosiy o‘rin
tutgan bo‘lsa, bu hayot tarzi maqollarda aks etgan. Masalan: Ko‘pni ko‘rgan kam
bo‘lmas. El boshiga kun tushsa, ot boshiga yugan tushadi. Yapon maqollarida esa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
316
samuraylarning urf-odatlari va faxr hissi aks etadi: Yetti marta yiqil, sakkiz marta
tur kabilarni keltirish mumkin.
Endi esa, o‘zbek maqol va matallarining milliy o‘ziga xosligi xususida
mulohaza yuritamiz. Ayonki, har bir millatning o‘ziga xos boy madaniy merosi
mavjud. Ushbu meros orqali xalq o‘zining tarixi, urf-odatlari, dunyoqarashi va
hayotiy tajribalarini avloddan avlodga yetkazib keladi. O‘zbek xalqining og‘zaki
ijodi bu merosning muhim qismidir. Og‘zaki ijodning ajralmas bir bo‘lagi sifatida
maqol va matallar xalqimizning milliy ma'naviyati, urf-odatlari va hayot falsafasini
yuksak badiiy shaklda ifoda etadi. O‘zbek maqol va matallarining milliy o‘ziga
xosligini chuqur tahlil qilish orqali biz ularning xalq hayotidagi o‘rni va ahamiyatini
yana-da teranroq anglaymiz. Maqol va matallar ko‘p yillik tarixgaega bo‘lganligini
turli adabiyotlarda uchratish mumkin. Xususan,
Mahmud Qoshg‘ariyning 1074-
yilda yozib tugallangan « Devonu lug'otit turk» asarida ikki yuz oltmishdan
ortiq maqollar yozilgan. Gulxaniy o'zining «Zarbulmasal»ida esa
400 ga yaqin xalq durdonalirni keltirgan
1
.
Maqol va matallarning umumiy tavsifi Maqol va matallar insoniyatning
qadimiy tajribalarini jamlagan qisqa, lekin mazmunli iboralardir. Maqollar, odatda,
hayotning muhim haqiqatlarini qisqa va ravon shaklda ifoda etadi, matallar esa
yanada obrazli bo‘lib, ba’zan hajv yoki kinoya bilan sug‘orilgan bo‘ladi. Bu og‘zaki
ijod namunalarida xalqning madaniy va axloqiy qadriyatlari o‘z aksini topadi. Maqol
va matallarning o‘zbek xalqiga xos xususiyatlari O‘zbek maqol va matallari
xalqimizning urf-odatlari, diniy e’tiqodlari va ijtimoiy hayotini aks ettiradi. Ularning
o‘ziga xosligi quyidagi jihatlarda namoyon bo‘ladi:
1. Axloqiy va tarbiyaviy mazmun O‘zbek maqol va matallari odatda insoniy
fazilatlarni tarannum qiladi, yomon odatlardan qaytaradi. Masalan: O‘zingdan kiyin,
o‘zgaga qarama – bu maqol sodda va halol hayot kechirishni tavsiya etadi. Tilingni
tiy, boshing omon bo‘ladi – insonni bosiq va ehtiyotkor bo‘lishga undaydi.
MADAYEV, T. SOBITOVA XALQ OG‘ZAKI POETIK IJODI. Akademik
litseylar uchun darslik.«SHARQ» NASHRIYOT-MATBAA AKSIYADORLIK
KOMPANIYASI BOSH TAHRIRIYATI TOSHKENT – 2010-yil, 4-bet
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
317
2. Diniy mazmun va islomiy qadriyatlar Ko‘pgina maqollarda islomiy axloq-
odob qoidalari o‘z ifodasini topgan: Halol rizq – halovat kaliti. Yaxshilik qil,
qaytmasa ham qil.
3. Mehnatsevarlik va kasb-hunarga e’tibor O‘zbek xalqining tarixida
dehqonchilik, hunarmandchilik kabi sohalar muhim o‘rin tutgan. Bu jihat
maqollarda ham aks etadi: Mehnat – oltin tomchi. Ishlamagan tishlamaydi.
4. Tabiat va hayot falsafasi O‘zbek maqollari tabiat bilan uyg‘un yashashni
targ‘ib qiladi: Tuproqni qadrlagan xalq baraka topadi. Daraxt mevasidan bilinar,
inson ishidan.
5. Oilaviy qadriyatlar O‘zbek xalqida oila muqaddas sanaladi va bu
maqollarda aks etadi: Yaxshi oila – jannat bog‘i. Ona – uy bekasi, ota – uy kallasi.
Maqollarning tahliliy mohiyati Maqollarning qisqaligi va ma’no jo‘shqinligi ularga
keng ko‘lamli hayotiy vaziyatlarni qamrab olish imkonini beradi.
O‘zbek maqollari xalqning ko‘p asrlik donishmandligi mahsulidir.
Ular milliy qadriyatlarni ifoda qilish barobarida, umuminsoniy mazmuni bilan ham
ajralib turadi. Misol uchun, “Do‘st yomon bo‘lsa, dushmanga aylanadi” maqoli
o‘zbek xalqining do‘stlik va vafodorlik haqidagi tushunchasini ko‘rsatadi. Mazkur
maqol milliy mazmunga ega bo‘lsa-da, uning umuminsoniy ahamiyati ham bor.
Matallarning xususiyatlari va roli Matallar, odatda, ma’lum bir hikmatli voqeani
qisqa va obrazli shaklda ifoda etadi. Ular ko‘pincha o‘quvchini o‘ylantirishga
undaydi va yengil hajv bilan ko‘ngilocharlik xususiyatiga ham ega. Masalan: O‘zi
kalta – og‘zi katta. Eshakdan ot chiqmas, bo‘ri qo‘y bo‘lmas. Bu matallarda xalqning
istehzoli ruhiyati va kundalik hayotiy vaziyatlarga munosabati namoyon bo‘ladi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
O‘zbek maqol va matallari xalqning o‘z hayotiy tajribasidan olingan boy
madaniy merosidir. Ular xalqimizning axloqiy, tarbiyaviy, iqtisodiy va diniy
dunyoqarashini o‘zida jamlagan. Maqollar va matallar faqat o‘z davri uchun emas,
balki hozirgi zamon uchun ham ahamiyatlidir. Maqol va matallar millatning
ma’naviy boyligi bo‘lib, ular bir necha vazifalarni bajaradi. Maqollar va matallar
yosh avlodni tarbiyalashda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbek xalqida tarbiya va axloqqa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
318
oid maqollar ko‘p: Ota-onani qadrla, jannat ularga yaqin. Yomon qo‘shni —
dushman. Maqollar va matallar millatning tarixiy xotirasini saqlashga yordam
beradi. Zero, maqollar tarixiy voqealarni yoki hayotiy tajribalarni aks ettiradi.
Har bir xalqning tili o‘ziga xosdir va bu maqollarning tuzilishi va mazmunida aks
etadi. Masalan, o‘zbek tilidagi maqollar ritmik va ohangdor bo‘lsa, nemis tilidagi
maqollar yanada qisqa va lo‘nda bo‘ladi. Maqollarda diniy qadriyatlar va
tushunchalar muhim o‘rin tutadi. Masalan, o‘zbek xalqida islom ta’siri kuchli
bo‘lganligi sababli quyidagi maqollar ko‘p uchraydi: Qazoni qarshilagan qalb
topadi. Halol rizq yesa, qalb tinch. Xristian madaniyatida esa Bibliya bilan bog‘liq
iboralar ko‘p uchraydi. O‘zbek maqollarida oilaga bo‘lgan hurmat va birdamlik
asosiy mavzu bo‘lsa, Yevropa xalqlarida individualizm ko‘proq aks etadi. O‘zbek
maqol va matallarining milliy xususiyatlari ular orqali xalqimizning tarixiy va
ijtimoiy taraqqiyotini kuzatish imkonini beradi. Qadimgi davrlardan boshlab, o‘zbek
xalqining diniy va dunyoviy qadriyatlari ushbu og‘zaki ijod namunalarida aks etgan.
Ularning qisqaligi va mazmunan chuqurligi tufayli har bir maqol o‘ziga xos "hayot
darsi"ni o‘rgatadi. Bugungi zamonaviy dunyoda texnologik taraqqiyot tezlashgan
bir paytda, o‘zbek maqol va matallari o‘z dolzarbligini yo‘qotmayapti. Ulardan
ta’lim-tarbiya jarayonida foydalanish orqali yosh avlodni xalqning azaliy
qadriyatlariga sodiq bo‘lishga o‘rgatish mumkin.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, maqol va matallar har bir millatning madaniy,
ijtimoiy va tarixiy merosini aks ettiradi. Ular xalqning dunyoqarashini, qadriyatlarini
va turmush tarzini anglashda muhim ahamiyatga ega. Har bir millatning maqollarida
o‘ziga xoslik bor, va ular milliy ongning shakllanishida katta rol o‘ynaydi.
Jumladan, o‘zbek maqol va matallari millatimizning ma’naviy merosini saqlash va
avlodlarga yetkazishda katta o‘rin tutadi. Ular orqali xalqning o‘tmishi, buguni va
kelajagini tushunish mumkin. Bu og‘zaki ijod namunalari milliy va umuminsoniy
qadriyatlarni ifoda etgani bois, ularni chuqur o‘rganish va yosh avlodga yetkazish
muhimdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
319
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Alixonov, M. O‘zbek xalq maqollari – Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti, 2015.
2. Rahimov, A. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi – Toshkent: Fan, 2008.
3. Rasulov, X. Maqol va matallarning tahliliy talqini – Toshkent: Adabiyot, 2010. 4.
Zohidov, S. O‘zbek adabiyoti va folklori – Toshkent: Universitet nashriyoti, 2017.
5. Ahmadova G. O‘zbek xalq maqollari va ularning tahlili. Toshkent: Fan, 2019. 6.
Karimov O. Dunyo xalqlari maqollari. Toshkent: Ma’naviyat, 2021.
7. Peterson D. Proverbs Across Cultures. Oxford: Oxford University Press, 2018.
8.M.Sulaymonov, O’zbek xalq og'zaki ijodi (Akademik litseylar uchun o'quv
qo'llanma), Namangan nashriyoti,2010.
9. O. MADAYEV, T. SOBITOVA XALQ OG‘ZAKI POETIK IJODI. Akademik
litseylar uchun darslik.«SHARQ» NASHRIYOT-MATBAA AKSIYADORLIK
KOMPANIYASI BOSH TAHRIRIYATI TOSHKENT – 2010-yil
10. Safarov Ohunjon, O’zbek xalq og’zaki ijodi: pedagogika oliy o’quv yurtlari
uchun darslik. Toshkent, Musiqa, 2010.
