MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
273
TILSHUNOSLIKDA MIFOLOGIK BIRLIKLARNING ILMIY-
NAZARIY TADQIQI
Tursunova Shoxida Ganiyevna
1
Sarimsokov Xurshid Abdimalikovich
2
, Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa
doktori, (PhD) dotsent
1
Toshkent amaliy fanlar universiteti 1-bosqich magistranti
1
100149, Toshkent shahar, Gavhar ko’chasi, 1-uy
2
Xorijiy til va adabiyoti kafedrasi mudiri, (PhD) dotsent
2
100174, Toshkent shahar, Olmazor tumani, Universitet ko’chasi, 4-uy
ANNOTATSIYA: Ushbu maqola tilshunoslikda mifologik birliklarning
ilmiy-nazariy jihatdan o‘rganilishini yoritishga bag‘ishlangan. Mifologik birliklar
xalq tafakkurining tarixiy-madaniy qatlamlarini o‘zida aks ettiruvchi lingvistik
vosita bo‘lib, ularning shakllanishi, ma'no qatlamlari, ramziy xususiyatlari turli
nazariy yondashuvlar asosida tahlil etiladi. Maqolada kognitiv lingvistika,
semiotika, etimologiya va qiyosiy tilshunoslik nuqtai nazaridan bu birliklarning
lingvistik funksiyalari ochib beriladi. Ingliz va o‘zbek tillarida mavjud mifologik
birliklar asosida solishtirma tahlillar keltirilib, ularning madaniy va stilistik
ahamiyati yoritiladi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, mifologik birliklar tilning estetik
va kognitiv kuchini kuchaytiruvchi, madaniyatlararo tafakkurni ifodalovchi asosiy
vosita sifatida namoyon bo‘ladi.
ANNOTATION: This article is devoted to the scientific and theoretical
study of mythological units in linguistics. Mythological units serve as linguistic
elements that reflect the historical and cultural layers of national consciousness.
Their formation, semantic layers, and symbolic features are analyzed through
various theoretical approaches. The article explores the linguistic functions of these
units from the perspectives of cognitive linguistics, semiotics, etymology, and
comparative linguistics. Comparative analysis of mythological units in English and
Uzbek is provided, highlighting their cultural and stylistic significance. According
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
274
to the findings of the study, mythological units emerge as essential linguistic tools
that enhance the aesthetic and cognitive potential of language and express
intercultural worldviews.
АННОТАЦИЯ: Данная статья посвящена научно-теоретическому
изучению мифологических единиц в лингвистике. Мифологические единицы
представляют собой лингвистические средства, отражающие историко-
культурные пласты народного мышления. Их формирование, смысловые
уровни и символические особенности анализируются с использованием
различных
теоретических
подходов.
В
статье
раскрываются
лингвистические функции этих единиц с точки зрения когнитивной
лингвистики, семиотики, этимологии и сравнительного языкознания.
Приведён сравнительный анализ мифологических единиц в английском и
узбекском языках, выявляется их культурное и стилистическое значение.
Результаты исследования показывают, что мифологические единицы
являются важнейшими средствами языка, усиливающими его эстетический
и когнитивный потенциал и выражающими межкультурное мировоззрение.
Kirish
Til jamiyat tafakkurining ifodasi sifatida o‘z ichiga ko‘plab tarixiy va
madaniy izlarni oladi. Bu jihatdan mifologik birliklar tilshunoslikning muhim
obyektlaridan biri hisoblanadi. Ular tilni chuqurroq anglash, qadimiy tafakkurni
o‘rganish, madaniyatlararo farqlarga ilmiy yondashish uchun qulay vositadir.
Bugungi global muloqotlar asrida bu birliklarning lingvistik funksiyalarini aniqlash
dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Asosiy qism
Mifologik birlik tushunchasi
Mifologik birliklar — bu qadimgi afsonalar, e’tiqodlar, xalq og‘zaki ijodi
asosida shakllangan va ramziy ma’nolarni o‘zida jamlagan til birliklaridir. Ular
odatda metaforik, assotsiativ va konnotativ xususiyatlarga ega bo‘ladi. Bunday
birliklar ko‘pincha ma’lum bir obrazga asoslangan bo‘lib, bu obrazlar orqali til
ishoraviy va obrazli ma’no hosil qiladi. Masalan, “Zuhra yulduzi” sevgi va go‘zallik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
275
timsoli sifatida qadrlanadi. Ular frazeologik birliklar, atamalar, metaforalar va
badiiy obrazlar shaklida namoyon bo‘lishi mumkin. Mifologik birliklar xalq
tafakkuri, urf-odatlari, e’tiqodlari bilan uzviy bog‘liq holda shakllangan bo‘lib,
avloddan-avlodga og‘zaki shaklda yetkazilib kelingan. Bu birliklar til tizimida
xalqning tarixiy tajribasi va dunyoqarashini aks ettiradi. Mifologik birliklar — bu
qadimgi afsonalar, e’tiqodlar, xalq og‘zaki ijodi asosida shakllangan va ramziy
ma’nolarni o‘zida jamlagan til birliklaridir. Ular odatda metaforik, assotsiativ va
konnotativ xususiyatlarga ega bo‘ladi.
Kognitiv yondashuv
Kognitiv lingvistika nuqtai nazaridan, tilshunoslar tilni inson tafakkurining
mahsuli sifatida o‘rganadilar. Mifologik birliklar esa inson ongidagi konseptual
tuzilmalarni namoyon etadi. Masalan, ingliz tilidagi “Achilles’ heel” ifodasi
zaiflikni anglatib, qadimgi yunon mifologiyasiga borib taqaladi. O‘zbek tilidagi
“Anqav” esa mavjud bo‘lmagan, ammo xalq ongida qudrat va sehr timsoli sifatida
mavjud bo‘lgan afsonaviy qushni anglatadi. Bunday birliklar orqali inson tafakkuri
muayyan holatlarni umumlashtirib, ularni ramziy ma’noda ifodalaydi. Kognitiv
yondashuv mifologik birliklarning inson miyasidagi kontseptual xaritaga qanday
joylashishini ham tahlil qiladi. Mifologik birliklar ko‘pincha prototipik
tushunchalarga tayanadi va bu jihatdan ular konseptual metaforalarni
ifodalaydi.Kognitiv lingvistika mifologik birliklarni inson idroki orqali shakllangan
tushunchalar majmuasi sifatida ko‘radi.
Semiotik tahlil
Semiotika fanida mifologik birliklar belgi (sign) sifatida o‘rganiladi. Har bir
mifologik obraz o‘ziga xos semantik yuklamaga ega bo‘lib, u ko‘p hollarda universal
timsollar (arxetiplar) bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan, “Pandora qutisi” iborasi
qadimgi yunon mifidan kelib chiqib, hozirgi zamon matnlarida “ochilganidan so‘ng
kutilmagan muammolar paydo bo‘lishi” degan ma’noni bildiradi. Belgilar tizimi
sifatida mifologik birliklar turli darajadagi ma’no qatlamlariga ega bo‘lib, ular til
foydalanuvchisi tomonidan kontekstga qarab talqin etiladi. Shuningdek, semiosfera
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
276
(madaniy belgilar maydoni) doirasida bu birliklar madaniy identitetni
shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Etimologik va qiyosiy tahlil
Etimologik tahlil yordamida mifologik birliklarning kelib chiqishi, qadimiy
ildizlari va ularning semantik evolyutsiyasi aniqlanadi. Masalan, “Trojan horse”
iborasi qadimgi Troya urushiga oid afsonaga tayanib, bugungi kunda “yashirin xavf”
degan ma’noda ishlatiladi. O‘zbek tilidagi “Alpomish” obrazi esa xalq
qahramonligini, vatanparvarlikni ifodalovchi mifologik birlik sifatida qadrlanadi.
Qiyosiy tilshunoslik asosida ingliz va o‘zbek tillaridagi mifologik birliklar o‘rganilar
ekan, ular orasidagi umumiylik va farqliliklar tahlil qilinadi. Masalan, ikkala tilda
ham “yovuz kuch” ni ifodalashda maxluq yoki iblis obrazlari ishlatiladi, biroq ular
turli timsollar (ingliz tilida “devil”, o‘zbek tilida “ifrit”) bilan bog‘liq bo‘ladi.
Diskursdagi roli
Mifologik birliklar nutqda estetik, emotsional va obrazli ifodaning
kuchayishiga xizmat qiladi. Badiiy adabiyotda ular syujetning rivoji, obrazlarning
chuqurlashuvi va muallif fikrining teran ifodalanishida ishlatiladi. Masalan, ingliz
adabiyotida “Sisyphus’ labor” (bekorchi mehnat) iborasi ko‘p uchraydi. O‘zbek
adabiyotida esa “Rustam” yoki “Zuhra yulduzi” obrazlari ishlatilgan holda madaniy
kodlar beriladi. Publitsistik matnlarda esa mifologik birliklar ko‘pincha ironik va
kinoyaviy maqsadlarda ishlatiladi. Diskursiv tahlil ularning kontekstga mos
semantik o‘zgaruvchanligini ham ko‘rsatadi. Shuningdek, mifologik birliklar
reklama, siyosiy chiqishlar, kinoda ham faol qo‘llanilib, ommaviy madaniyatning
ajralmas qismiga aylangan.
Xulosa
Tilshunoslikda mifologik birliklarning tahlili shuni ko‘rsatadiki, bu birliklar
tilning nafaqat semantik, balki madaniy, psixologik va kognitiv qatlamlarini ochib
beruvchi muhim vositalardir. Ular orqali til foydalanuvchisi qadimiy tasavvurlar,
urf-odatlar va xalq ongidagi ramziy tushunchalar bilan tanishadi. Mifologik birliklar
tilda estetik va assotsiativ imkoniyatlarni kengaytiradi, bu esa ularni badiiy va
publitsistik nutqning ajralmas unsurlariga aylantiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
277
Ularning shakllanishida xalqning tarixiy tajribasi, diniy e’tiqodlari, urf-
odatlari va madaniy qadriyatlari aks etadi. Shu bois, bu birliklar har bir millatning
madaniy identitetini mustahkamlashda, ularning o‘ziga xos dunyoqarashini
ifodalashda alohida ahamiyatga ega. Kognitiv va semiotik yondashuvlar asosida ular
tushunchaviy xaritalar va belgilar tizimi sifatida tahlil qilinadi. Etimologik jihatdan
ularning kelib chiqishi va zamonaviy nutqdagi funksiyalari o‘rtasidagi bog‘liqlik
aniqlanadi.
Solishtirma tahlillar esa turli tillarda — xususan, ingliz va o‘zbek tillarida —
mifologik birliklarning o‘xshashlik va tafovutlarini ko‘rsatadi. Bu esa ularni
tarjimashunoslik,
madaniyatlararo
kommunikatsiya
va
lingvokulturologik
tadqiqotlarda muhim obyektga aylantiradi.
Xulosa qilib aytganda, mifologik birliklar tilshunoslik fanining ko‘p qatlamli
va integrativ yo‘nalishlarida muhim o‘rin tutadi. Ularni chuqur tahlil qilish orqali
tilning faqat grammatik va leksik emas, balki kognitiv, madaniy va semiotik
aspektlarini ham o‘rganish mumkin. Shuning uchun bu birliklarning tadqiqi nafaqat
lingvistik, balki madaniy va ijtimoiy izlanishlar uchun ham dolzarb hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Lakoff G., Johnson M.
Metaphors We Live By.
— Chicago: University of
Chicago Press, 1980.
2.
Barthes R.
Mythologies.
— Paris: Éditions du Seuil, 1957.
3.
Eliade M.
Myth and Reality.
— New York: Harper & Row, 1963.
4.
Tokarev S. A.
Mifologiya narodov mira.
— Moskva: Sovetskaya
entsiklopediya, 1987.
5.
O‘zbek milliy ensiklopediyasi. — Toshkent: 2007. 7-jild.
6.
Mirzaeva M. “Mifologik obrazlarning lingvokulturologik tahlili.” // Til va
adabiyot. — 2022, №2.
