MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
195
UOʻK: 582.736:631.8(575.171)
INDIGOFERA O’SIMLIGI POYASINING BIOMETERIK
O’LCHOVLARIGA TURLI XIL
BIOSTIMULYATORLARNING ME’YORLARINING TA’SIRI
Abu Rayhon Beruniy nomidagi
Urganch Davlat Universiteti o’qituvchisi
Mamatdurdiyev U.F.
Abu Rayhon Beruniy nomidagi
Urganch Davlat Universiteti o’qituvchisi
Ahmedova D.B.
Abu Rayhon Beruniy nomidagi
Urganch Davlat Unversiteti talabasi
Bobojonov J.U.
Anatatsiya. Ushbu maqola Indigafera o’simligining poyasining uzunligiga
turli xil biostimulyatorlarning turli xil me’yorlarining ta’siri o’rganildi. Bunda turli
xil biostimulyatorlarning turli xil me’yorlarda o’simlikning ekmasdan oldin urug’ga
ishlov berish, shonalash va gullash fazalarida qo’llanilob eng yaxshi natija
Bioduksning gektariga 1.2 l me’yorida berilgan bashqa biostimulyatorlarga
nisbatan poyasining balandligiga va yon shoxlar soniga ijobiy natija berganligiolib
borilgan tajribalarda aniqlandi.
Tayanch so’zlar: Indigafera, Tinctoriya.L, poya, shox, biostimulyator,
me’yor, shonalash, gullash, pishish.
Kirish
Bugungi kunda ilmiy-tahlil uslublarining takomillashib, fanga qiziqish ortib
borishi sababli botanik va organik kimyogarlar bo’yoq beruvchi o’simliklarning
biologik xususiyatlari va turlarini aniqlash bo’yicha ko’pgina tadqiqot ishlarini olib
bormoqdalar [1].Karl Linney (1701-1778) tomonidan
Indigofera,
ya’ni “Indigo”
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
196
tashuvchi deb nomlangan bo’lib, bu turdagi o’simliklardan mintaqalararo tijoratda
ke ng foydalanilgan [2]. Tabiiy bo’yoqlarga bo’lgan talab har doim dolzarb bo’lib
kelgan. Bizga ma’lumki, qadim zamonlarda insonlar qo’l san’atlari, matolar va
me’moriy yodgorliklarni tabiiy o’simlik bo’yoqlari bilan ishlov berishgan. Qadim
zamonlardan buyon ko’k rang barcha bo’yoqlarning "Qiroli" deb nomlangan.
Odamlar ranglarni ajratib olishgan va ularni o’z butlarining ramzi sifatida qabul
qilishgan. Tarixdan malumki, faqat fir’avnlar, sultonlar, imperatorlar va ularning
oila a’zolariga ko’k rang kiyishga ruxsat berilgan [3]. So‘nggi yillarda
respublikamizda tabiiy
Indigofera tinctoria
L. bo‘yog‘iga bo‘lgan talab tobora ortib
borishini inobatga olib, respublikamizning turli iqlim sharoitlarida keng sanoat
miqyosida yetishtirib, ekologik hamda iqtisodiy ehtiyojlarni qondirish mumkinligi
ahamiyatlidir. Shu bilan birga xorijlik sayyohlarni tabiiy bo‘yoqlar bilan bo‘yalgan
xalq hunarmandlarining mahsulotlariga talabini inobatga olib ishlatish muhim
ahamiyatga ega.
Indigofera tinctoria
L ni xalq xo‘jaligining turli sohalarida
ishlatilishi bo‘yicha ma’lumotlar mavjud. Qishloq xo‘jaligi ekinlari yetishtiriladigan
maydonlarning meliorativ holatini yaxshilash, o‘simliklarning tuproqdagi azotga
bo‘lgan ehtiyojini qondirishda foydalanish katta ahamiyat kasb etadi [4]. Indikan”
bo’yoqning oldingi kimyoviy manbasi bo’lib, “Indigo” tashuvchi barcha o’simlik
barglarida mavjud, bo’yoqni qayta ishlashdan keyin ko’k rangni beradi. Indigofera
avlodiga mansub har bir turning o’ziga xos xususiyatlari va bo’yoq olish uslublari
turlicha, biroq barcha bo’yoq moddalarining kimyoviy tuzilishi umumiydir [5].
Respublikamiz to’qimachilik sanoatida hozirgi vaqtda asosan sun’iy bo’yoqlar
ishlatiladi. Bunday bo’yoqlarni olish iqtisodiy jihatdan arzon bo’lib, chiroyli rang
beradi lekin sun’iy moddalar inson organizmi uchun zararli ekanligi hammaga
ma’lum. Respublikamizning xalq ho’jaligi uchun istiqbolli o’simliklarni o’rganish
va ularni turli hududlarda rayonlashtirish hozirgi vaqtda muhim ahamiyat kashf
qiladi. Ana shunday istiqbolli bo’yoq beruvchi o’simliklardan biri bo’yoqdor
indigofera -
Indigofera
tinctoria
bo’lib, uning bioekologik xususiyatlarini o’rganish
dolzarb muammolardan biridir [6].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
197
Tajriba natijalari
Indigofera o’simligining shonalash fazasida poyasining uzunligi nazorat
variantida 28.3 sm bo’lib ikkinchi variantda esa 30.1 sm ni tashkil qilgan va
nazoratga nisbatan 1.8 sm ga ortgan. Fitavakn biostimulyatorini gektariga 0.5 l
qo’llagan varyantda esa 32.8 sm ni tashkil qilgan bo’lib nazoratga nsbatan 4.5 sm
ga, ikkinchi variantga nisbatan 2.7 sm ga ortgan. Uchinchi varianda esa o’simlik
poyasining uzunligi 36.7 sm bo’lib nazoratga nisbatan 8.4 sm, ikkinchi va to’rtinchi
variantga nisbatan 6.6 va 3.9 sm ga ortganligi tajribada isbotlandi. Geogumant
biostimulyatorini gektariga 1.0 l qo’llagan variantda o’simlik poyasining uzunligi
31.7 sm bo’lib nazoratga nisbatan 3.4 sm uzun. Yetinchi variantdagi o’simlikning
poyaning uzunligi 34.3 sm ni tashkil qilgan bo’lib nazoratga nisbatan 6.0 sm ga
beshinchi variantga nisbatan 2.6 smga uzunligi isbotlandi. Geogumant
biostimulyatorini gektariga 1.2 l qo’llagan variantda o’simlik poyasining uzunligi
39.2 sm bo’lib nazoratga nisbatan10.9 sm, besh va yettinchi variantga nisbatan 7.5,
4.9 sm ga uzunligi aniqlandi. Fertilayf biostimulyatorini gektariga 0.5 l qo’llagan
variantda 30.8 sm bo’lib nazoratga nisbatan 2.5 sm ga uzun. O’ninchi variantda
o’simlik poyasining uzunligi 35.9 sm bo’lib nazoratga nisbatan 7.7 sm ga, sakizinchi
variantga nisbatan 5.1 sm ga uzunligi aniqlandi. Fertilayf biostimulyatorini gektariga
0.7 l qo’llagan variantda o’simlik poyasining uzunligi 37.5 sm bo’lib nazoratga
nisbatan 8.2 sm ga, sakkizinchi va o’ninchi variantga nisbatan 6.7, 1.6 sm ga uzunligi
olib borilgan tajribada isbotlandi.
Bitta o`simlikdagi poya uzunligi shoxlar soniga biostimulyatorlar
me`yorining ta`siri (2023)
1-jadval
№
Biostimulyotor
meyori, l/ga
Shonalash
fazasidagi
poya
uzunligi sm
Gullash
fazasidagi
poya
uzunligi sm
Dukkaklash
fazasidagi
poya
uzunligi sm
Pishish
fazasidagi
poya
uzunligi
sm
Yon
shohlar
soni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
198
1
Nazorat
28,3
42,6
77,8
103.6
8,2
2
Fitavak-0.3
30,1
46,7
82,0
104.2
8,7
3
Fitavak-0.4
36,7
56,9
99,9
123.5
10,6
4
Fitavak-0.5
32,8
50,8
89,3
112.1
9,4
5
Biodukus-1.0
31,7
49,1
86,3
109.7
9,3
6
Biodukus-1.2
39,2
60,8
106,7
132.6
11,3
7
Biodukus-1.4
34,3
53,2
93,3
116.4
9,9
8
Fertilayf-0.5
30,8
47,8
83,0
105.9
8,9
9
Fertilayf-0.7
37,5
58,2
102,0
128.4
10,8
10
Fertilayf-0.9
35,9
55,7
97,7
119.2
10,3
Gullash fazasida poyasining uzunligi nazorat variantida 42.6 sm bo’lib
ikkinchi variantda esa 46.7 sm ni tashkil qilgan va nazoratga nisbatan 4.1 sm ga
ortgan. Fitavakn biostimulyatorini gektariga 0.5 l qo’llagan variantda esa 50.8 sm ni
tashkil qilgan bo’lib nazoratga nisbatan 8.2 sm ga, ikkinchi variantga nisbatan 4.1
sm ga uzun. Uchinchi varianda esa o’simlik poyasining uzunligi 56.9 sm bo’lib
nazoratga nisbatan 14.3 sm, ikkinchi va to’rtinchi variantga nisbatan 10.2va 6.1 sm
ga ortganligi tajribada isbotlandi. Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.0 l
qo’llagan variantda o’simlik poyasining uzunligi 49.1 sm bo’lib nazoratga nisbatan
6.5 sm uzun. Yetinchi variantdagi o’simlikning poyaning uzunligi 53.2 sm ni tashkil
qilgan bo’lib nazoratga nisbatan 10.6 sm ga beshinchi variantga nisbatan 4.1 sm ga
uzunligi isbotlandi. Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.2 l qo’llagan variantda
o’simlik poyasining uzunligi 60.8 sm bo’lib nazoratga nisbatan 18.2 sm, besh va
yettinchi variantga nisbatan 11.7, 7.6 sm ga uzunligi aniqlandi. Fertilayf
biostimulyatorini gektariga 0.5 l qo’llagan variantda o’simlik poyasining uzunligi
47.8 sm bo’lib nazoratga nisbatan 5.2 sm ga uzun. O’ninchi variantda o’simlik
poyasining uzunligi 55.7 sm bo’lib nazoratga nisbatan 13.1 sm ga, sakkizinchi
variantga nisbatan 7.9 sm ga uzunligi aniqlandi. Fertilayf biostimulyatorini gektariga
0.7 l qo’llagan variantda o’simlik poyasining uzunligi 55.7 sm bo’lib nazoratga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
199
nisbatan 15.6 sm ga, sakkizinchi va o’ninchi variantga nisbatan 10.4, 2.5 sm ga
uzunligi olib borilgan tajribada isbotlandi.
Dukkaklash fazasida poyasining uzunligi nazorat variantida 77.8 sm bo’lib
ikkinchi variantda esa 82.0 sm ni tashkil qilgan va nazoratga nisbatan 4.2 sm ga
ortgan. Fitavakn biostimulyatorini gektariga 0.5 l qo’llagan variantda esa 89.3 sm ni
tashkil qilgan bo’lib nazoratga nisbatan 11.5 sm ga, ikkinchi variantga nisbatan 7.3
sm ga uzun. Uchinchi variatda esa o’simlik poyasining uzunligi 99.9 sm bo’lib
nazoratga nisbatan 22.1 sm, ikkinchi va to’rtinchi variantga nisbatan 17.9 va 10.6
sm ga ortganligi tajribada isbotlandi. Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.0 l
qo’llagan variantda o’simlik poyasining uzunligi 86.3 sm bo’lib nazoratga nisbatan
8.5 sm uzun. Yetinchi variantdagi o’simlikning poyaning uzunligi 93.3 sm ni tashkil
qilgan bo’lib nazoratga nisbatan 15.5 sm ga beshinchi variantga nisbatan 7.0 sm ga
uzunligi isbotlandi. Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.2 l qo’llagan variantda
o’simlik poyasining uzunligi 86.3 sm bo’lib nazoratga nisbatan 28.9 sm, besh va
yettinchi variantga nisbatan 20.4, 13.4 sm ga uzunligi aniqlandi. Fertilayf
biostimulyatorini gektariga 0.5 l qo’llagan variantda o’simlik poyasining uzunligi
83.0 sm bo’lib nazoratga nisbatan 5.2 sm ga uzun. O’ninchi variantda o’simlik
poyasining uzunligi 97.7 sm bo’lib nazoratga nisbatan 19.9 sm ga, sakkizinchi
variantga nisbatan 14.7 sm ga uzunligi aniqlandi. Fertilayf biostimulyatorini
gektariga 0.7 l qo’llagan variantda o’simlik poyasining uzunligi 102.0 sm bo’lib
nazoratga nisbatan 24.2 sm ga, sakkizinchi va o’ninchi variantga nisbatan 19.0, 4.3
sm ga uzunligi olib borilgan tajribada isbotlandi.
Pishish fazasida poyasining uzunligi nazorat variantida 103.6 sm bo’lib
ikkinchi Fitavakn biostimulyatorini gektariga 0.5 l qo’llagan variantda esa 112.1
sm ni tashkil qilgan bo’lib nazoratga nisbatan 8.5 sm ga, ikkinchi variantga nisbatan
6.9 sm ga uzun. Uchinchi variatda esa o’simlik poyasining uzunligi 123.5 sm bo’lib
nazoratga nisbatan 19.9 sm, ikkinchi va to’rtinchi variantga nisbatan 19.3 va 8.4 sm
ga ortganligi tajribada isbotlandi. Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.0 l
qo’llagan variantda o’simlik poyasining uzunligi 109.7 sm bo’lib nazoratga nisbatan
6.1 sm uzun. Yettinchi variantdagi o’simlikning poyaning uzunligi 116.4 sm ni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
200
tashkil qilgan bo’lib nazoratga nisbatan 12.8 sm ga beshinchi variantga nisbatan 6.7
sm ga uzunligi isbotlandi. Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.2 l qo’llagan
variantda o’simlik poyasining uzunligi 132.6 sm bo’lib nazoratga nisbatan 29.0 sm,
besh va yettinchi variantga nisbatan 22.7, 16.2 sm ga uzunligi aniqlandi. Fertilayf
biostimulyatorini gektariga 0.5 l qo’llagan variantda o’simlik poyasining uzunligi
105.9 sm bo’lib nazoratga nisbatan 2.3 sm ga uzun. O’ninchi variantda o’simlik
poyasining uzunligi 119.2 sm bo’lib nazoratga nisbatan 15.6 sm ga, sakkizinchi
variantga nisbatan 13.3 sm ga uzunligi aniqlandi. Fertilayf biostimulyatorini
gektariga 0.7 l qo’llagan variantda o’simlik poyasining uzunligi 128.4 sm bo’lib
nazoratga nisbatan 24.8 sm ga, sakkizinchi va o’ninchi variantga nisbatan 22.5, 9.2
sm ga uzunligi olib borilgan tajribada isbotlandi.
Indigofera o`simligining yon shohlar soni nazorat variantida 8.2 ta bo’lib
ikkinchi variantda esa 8.7 ta ni tashkil qilgan bo`lib nazoratga nisbatan 0.5 taga
ortgan. Fitavakn biostimulyatorini gektariga 0.5 l qo’llagan variantda esa 9.4 tani
tashkil qilgan bo’lib nazoratga nisbatan 1.2 taga, ikkinchi variantga nisbatan 0.7 taga
uzun. Uchinchi variatda esa o’simlik yon shohlari 10.6 ta bo’lib nazoratga nisbatan
2.4 taga ikkinchi va to’rtinchi variantga nisbatan 1.9 va 1.2 taga ortganligi tajribada
isbotlandi. Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.0 l qo’llagan variantda o’simlik
yon shohlari soni 9.3 ta bo’lib nazoratga nisbatan 1.1 taga ko`p. Yetinchi variantdagi
o’simlikning yon shohlari 9.9 tani tashkil qilgan bo’lib nazoratga nisbatan 1.7 taga
beshinchi variantga nisbatan 0.6 taga uzunligi isbotlandi. Geogumant
biostimulyatorini gektariga 1.2 l qo’llagan variantda o’simlik yon shohlar soni 11.3
sm bo’lib nazoratga nisbatan 3.1 taga ko`p , besh va yettinchi variantga nisbatan 2.0,
1.4 taga ko`pligi aniqlandi. Fertilayf biostimulyatorini gektariga 0.5 l qo’llagan
variantda o’simlik poyasidagi yon shohlar soni 8.9 sm bo’lib nazoratga nisbatan
0.7 taga ko`p. O’ninchi variantda o’simlik poyasining yon shohlari soni 10.3 ta
bo’lib nazoratga nisbatan 2.1 taga, sakkizinchi variantga nisbatan 1.4 taga ko`pligi
aniqlandi. Fertilayf biostimulyatorini gektariga 0.7 l qo’llagan variantda o’simlik
poyasidagi yon shohlari soni 10.8 ta bo’lib nazoratga nisbatan 2.6 taga, sakkizinchi
va o’ninchi variantga nisbatan 1.9, 0.5 taga ko`pligi olib borilgan tajribada
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
201
isbotlandi. Olib borilgan fenologik kuzatuvlar natijasida Fitavakn biostimulyatorini
gektariga 0.4 l qo’llagan variantda, Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.2 l
qo’llagan varian, hamda Fertilayf biostimulyatorini gektariga 0.7 l qo’llagan
variantlar boshqa me’yorlarga nisbatan yaxshi natija berdi. Lekin eng yaxshi
biostimulyator geogumant bo’lib gektariga 1.2 l qo’llash o’simlikning poyasining
uzunligiga hamda yon shoxlar soniga ijobiy ta’sir ko’rsatganligi olib borilgan
tajribadagi fenologik kuzatuvlarda isbotlandi.
Xulosa:
Olib borilgan bo’yoq beradigan Indegafera o’simligining poya balandiligiga
ta’sir ko’rsatadigan fertilayf, fitavak va Bioduks biostimulyatorlarning turli xil
me’yorlari ta’sir qildirilganda har bir biostimulyator ta;sir tarajasiga nisbatan ijobiy
natija berdi. Eng yaxshi natija Bioduks biostimulyatorini gektariga 1.2 l qo’llagan
variantda poyasining balandligi shonalash fazasida – 39.2 sm, gullash fazasida-60.8
sm, Dukkaklash fazasida-106.7sm, pishish fazasida -132.6 sm, va yon shoxlar soni
11.3 donani tashkil qilganligi olib borilgan tajribalarda aniqlandi va isbotlandi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.
1.
FLORA O’ZBEKISTANA, -TASHKENT. 1941.-1962.-301 B.
2.
YAKOVLEV G. P. BOTANIKA. – MOSKVA. – 2001. - 647 S.
3.
ERNAZAROV SH.I., ERNAZAROV N.I. BIOLOGIK USULDA AZOT
TO’PLASH VA SAQLASH // O’ZBEKISTONDA AGROEKOLOGIYA VA
TUPROQ EROZIYASI MUAMMOLARI. RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY
KONF. MATERIALLARI TO’PLAMI. 2005 YIL 20-21 MAY.- QARSHI, 2005.-
B.82-83.
4.
GERARD JOHN, 1597, THE HERBALL, LONDON. P.394. (SIT.64).
5.
NEYD W., 1923 (REPRINT), HISTOIRE COMMERCE DU LEVANT AU
MOYEN-AGE, LEIPZIG, VOL. 2: 10, 628: AND RHIND 1877: P.501.(SIT.64)
6.
HURRY 1930: P.1-10 (SIT.64).
