MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
11
ELEKTROMAGNIT TO‘LQINLARNING MOBIL
TEXNOLOGIYALARGA TA’SIRI VA XAVFSIZLIGI
Saidova Munisa
Buxoro davlat pedagogika instituti fizika va astranomiya ta’lim yo‘nalishi
1/1FA_22 guruh talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada elektromagnit to‘lqinlarning mobil
texnologiyalar orqali inson sog‘lig‘iga, atrof-muhitga va texnik xavfsizlikka ta’siri
ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Mobil aloqa qurilmalari, Wi-Fi, 5G va boshqa
radiochastota qurilmalari tomonidan tarqatiladigan elektromagnit to‘lqinlarning
biologik ta’siri, xalqaro xavfsizlik me’yorlari, ularning salbiy oqibatlari va ehtiyot
choralariga alohida e’tibor qaratiladi. Shuningdek, O‘zbekiston sharoitida mobil
texnologiyalar xavfsizligining holati ham yoritiladi.
Kalit so‘zlar: elektromagnit to‘lqinlar, mobil telefonlar, 5G texnologiyasi,
SAR darajasi, radiatsion xavfsizlik, elektromagnit nurlanish, inson salomatligi,
elektromagnit gigiyena.
XXI asr texnologik taraqqiyotining eng yorqin timsollaridan biri — mobil
aloqa vositalarining keng ommalashuvi bo‘ldi. Har bir inson kundalik hayotda mobil
telefon, planshet, Wi-Fi router, Bluetooth qurilmalari kabi elektromagnit to‘lqinlar
chiqaruvchi qurilmalar bilan doimiy aloqada bo‘lmoqda.
Biroq bu qulayliklar ortida elektromagnit to‘lqinlarning biologik va ekologik
xavfsizligi masalasi hamon muhokamalarga sabab bo‘lmoqda. Xalqaro sog‘liqni
saqlash tashkilotlari tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlar, SAR (Specific Absorption
Rate) ko‘rsatkichlari va ba’zi onkologik xavflar ushbu masalani chuqur tahlil qilish
zarurligini ko‘rsatmoqda.
Ushbu maqolaning maqsadi — elektromagnit to‘lqinlarning mobil
texnologiyalar orqali inson va jamiyatga ko‘rsatadigan ta’sirini ilmiy asosda
yoritish, mavjud xavfsizlik me’yorlarini tahlil qilish va ehtiyot choralarini ishlab
chiqishdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
12
Asosiy qism
Elektromagnit to‘lqinlar - bu elektr va magnit maydonlar o‘zaro
perpendikulyar tarzda harakatlanadigan to‘lqinlar bo‘lib, ular yorug‘lik tezligida
harakat qiladi. Har qanday mobil aloqa qurilmasi, jumladan telefonlar, Wi-Fi
routerlar, simsiz quloqchinlar va Bluetooth vositalari elektromagnit nurlanish
chiqaradi.
Ko‘plab ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, yuqori chastotali
elektromagnit nurlanishlar inson tanasiga kirib, ayniqsa miya, yurak, teri va boshqa
sezgir organlarga ta’sir ko‘rsatadi. SAR (Specific Absorption Rate) ko‘rsatkichi
qurilmalarning inson tana to‘qimalariga qanday darajada nurlanish uzatayotganini
o‘lchaydi. Xalqaro standartlarga ko‘ra, SAR 2 W/kg dan oshmasligi lozim.
Biroq amalda ba’zi qurilmalarda bu me’yorlar buzilgan holatlar kuzatilgan.
Bu esa, uzoq muddatli foydalanishda quyidagi muammolarni yuzaga keltirishi
mumkin:
miya faoliyatining pasayishi,
uyqu buzilishlari,
yurak ritmining notekisligi,
gormonal o‘zgarishlar,
hujayralar ichidagi DNK tuzilmasining shikastlanishi.
Yangi texnologiya sifatida 5G tarmog‘ining joriy etilishi ham elektromagnit
xavfsizlik bo‘yicha yangi muhokamalarga sabab bo‘lmoqda. 5G texnologiyasining
to‘lqin uzunligi qisqaroq va chastotasi yuqoriroq bo‘lgani uchun, uning inson
organizmiga o‘ziga xos ta’sir doirasi mavjud. Shuning uchun, ba’zi ekspertlar bu
texnologiyani faqat sinovdan o‘tgan hududlarda, cheklangan quvvat bilan joriy
etishni tavsiya qilmoqda.
O‘zbekiston sharoitida mobil texnologiyalar gigiyenasi hali yetarli darajada
yo‘lga qo‘yilmagan. Aholi orasida elektromagnit nurlanish xavflari haqida
tushunchalar kam. Raqamli qurilmalardan to‘g‘ri foydalanish madaniyati
shakllanmagan. Shuningdek, ko‘pgina qurilmalar xalqaro xavfsizlik standartlariga
to‘liq mos kelmasligi mumkin.
Shu bois, quyidagi tavsiyalar muhim:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
13
Mobil qurilmalardan uzoq muddatli foydalanishdan saqlanish;
Qurilmalarni quloqdan uzoqda ushlab ishlatish (quloqchin, speaker
orqali);
Uyqu vaqtida qurilmalarni yotoqxona tashqarisida saqlash;
Bolalar va homilador ayollar uchun cheklovlar belgilash;
Qurilmalarning SAR ko‘rsatkichlariga e’tibor berish.
Xalqaro sog‘liqni saqlash tashkilotlari (WHO), Amerika Onkologiya
Jamiyati (ACS), Yevropa radiatsiya xavfsizligi institutlari tomonidan bu sohada
muntazam kuzatuv va ilmiy izlanishlar olib borilmoqda. Ilmiy asoslangan gigiyenik
standartlar ishlab chiqilgan, ammo ularni milliy darajada to‘liq joriy qilish hali
oldinda turgan vazifa.
Xulosa qilib aytganda, elektromagnit to‘lqinlar bugungi texnologik
taraqqiyotning ajralmas qismi bo‘lishiga qaramay, ularning xavfsizlik jihatlari ham
doimo e’tiborda bo‘lishi lozim. Mobil texnologiyalar foydali bo‘lishi bilan birga,
inson salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmasligi uchun qat’iy gigiyenik, texnik va
huquqiy choralarni ko‘rish zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
World Health Organization (WHO). (2021).
Electromagnetic fields and
public health: mobile phones
2.
International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection (ICNIRP).
(2020).
Guidelines for limiting exposure to electromagnetic fields (100 kHz to 300
GHz)
. Health Physics Journal.
3.
Foster, K. R., & Repacholi, M. H. (2018). “Biological effects of
radiofrequency fields: Does modulation matter?” –
Radiation Research
, Vol. 190(6),
pp. 604–612.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi. (2021).
Aholining
elektromagnit maydonlardan himoyalanishi bo‘yicha gigiyenik talablar
. Toshkent.
5.
Nematov, A. (2020). “Elektromagnit nurlanishlar va inson salomatligi:
zamonaviy yondashuvlar.” –
Ilm va Hayot
, №4, 45–52-betlar.
