MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
413
GEPATIT B — KASALLIGI TURLARI, BOSQICHLARI,
ALOMATLARI, TASHXISLASH, DAVOLASH, PARHEZ, OLDINI OLISH
Usmonova Davlatxon Sotvoldiyevna
Farg‘ona shahar Abu Ali Ibn Sino
nomidagi jamoat salomatligi texnikumi
“Terapevtik fanlar” kafedrasi o‘qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada “Gepatit “B” — kasalligi turlari, bosqichlari,
alomatlari, tashxislash, davolash, parhez, oldini olish” haqida aytib o'tilgan va
muallif tomonidan tavsiyalar berilgan.
Kalit so'zlar: jigfar sirrozi, viruslar, agressiv harorat, vertical, antigen,
antitelo, Ko’ngil aynishi, bosh aylanishi,charchoq, rinit, tana haroratining
ko’tarilishi , yo’tal, umumiy zaiflik, burun-halqumdagi og’riq hissi, kuchli bosh
HEPATITIS B — TYPES OF DISEASE, STAGES, SYMPTOMS,
DIAGNOSIS, TREATMENT, DIET, PREVENTION
Annotation: this article discusses “hepatitis “b” — types of disease, stages,
symptoms, diagnosis, treatment, diet, prevention” and gives recommendations by the
author.
Keywords: liver cirrhosis, viruses, aggressive temperature, vertical, antigen,
antidiv, nausea, dizziness, fatigue, rhinitis, increased div temperature, cough,
general weakness, pain in the nose and throat, severe headaches.
Gepatit B kasalligi faqat bemorning biologik materiallari bilan aloqa qilish
orqali yuqishi mumkin. Ko’p hollarda infektsiya bemor uchun sezilmay kechadi,
shuning uchun kasallik laboratoriya tahlillari natijasida yoki xususiyatli belgilari
namoyon bo’lgan paytda aniqlanadi. O’z vaqtida davolangan odamlar gepatit B
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
414
kasalligidan butkul sog’ayib ketadi va o’zlarida ushbu kasallikka qarshi barqaror
immunitet shakllantirishadi.
Gepatit B
— bu virusli kasallik bo’lib, virus organizmga tushganda hayotiy
zarur bo’lgan ichki organlarga salbiy ta’sir ko’rsata boshlaydi. Ushbu kasallik tufayli
eng ko’p jigar shikastlanadi, uning shikastlanishi mikro-hujayrali darajada bo’ladi.
Gepatit B alomatlarsiz kechishi yoki aniq belgilar bilan namoyon bo’lishi mumkin.
Surunkali bosqichiga o’tganda, ushbu virusli infektsiya ko’pincha jigar sirrozi va
saratoni rivojlanishiga olib keladi.
B guruh gepatiti quyidagicha tasniflanadi:
Yashin tezligida
. Gepatitning eng tezkor shaklida bemorlarda bir necha soat
ichida miya shishishi yuz beradi va bemor komaga tushadi. Ko’p hollarda,
bemorlarning hayoti ushbu turdagi gepatit klinik bosqichga o’tganda qisqa muddat
ichida fojiali yakun topadi.
O’tkir
. Gepatit B ning o’tkir shaklida bemorlarda ushbu kasallikning bir
necha bosqichlari kuzatiladi. Dastlab, asosiy alomatlar namoyon bo’ladi, undan keyin
bemorlarning terisi sariq rangga kiradi. Gepatitning B o’tkir shaklining so’nggi
bosqichi jigar yetishmovchiligi bilan tavsiflanadi.
Surunkali
. Gepatit B virus inson tanasiga kirgandan so’ng 1-6 oy o’tib
surunkali bosqichga o’tadi. Ushbu bir necha oy virusning inkubatsiya davri bo’lib,
undan so’ng o’ziga xos alomatlar va belgilar paydo bo’la boshaydi.
GEPATIT B NING NAMOYON BO’LISHI
Virus bemorning tanasiga kirganidan so’ng, gepatitning inkubatsiya davri
boshlanadi, bu o’rtacha 15 dan 90 kun davom etadi, lekin 6 oygacha cho’zilishi
mumkin.
Gepatitning o’tkir shakli quyidagicha kechishi mumkin:
O’tkirlashish bosqichi;
Uzoq muddatli kasallik;
Retsidivlar;
Kamdan kam hollarda — koma.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
415
GEPATIT B SABABLARI
B guruh gepatiti rivojlanishining sababi bu kasallik qo’zg’atuvchisi —
virusning inson organizmiga kirishidir. Kasallik ayniqsa bir qator salbiy omillar
(alkogol, nikotin, kimyoviy va zaharli moddalar, dorilar) ta’sirida zaiflashgan
immunitetli kishilarda ko’p uchraydi. Immunitetga shuningdek boshqa kasalliklar
ham ta’sir qiladi, bu tanadagi metabolik buzilishlar, vitamin va minerallarning
yetishmasligi tufayli yuz beradi.
Gepatit B bilan og’rigan insonlar ijtimoiy izolyatsiyada bo’lmasligi kerak,
chunki bu virus havo-tomchi yo’llari orqali yuqmaydi. Kasal odam bilan aloqada
bo’lgan har qanday kishi zarur choralarni va shaxsiy gigiena qoidalariga amal qilishi
kerak. Ko’p yillar butun dunyo bo’ylab olib borilgan tadqiqotlar natijasi
ma’lumotlariga ko’ra, ushbu kasallikning kechishi bemorning qanday
infektsiyalanganligiga, shuningdek, uning yoshiga bog’liq. Agar bemor gepatit B
bilan tabiiy yo’l (masalan jinsiy aloqa paytida) orqali zararlangan bo’lsa, bu holatda
kasallik surunkali bosqichga o’tishi xavfi yuqori bo’ladi. Gepatitning bu shakli
ko’pincha yoshlarda paydo bo’ladi, chunki ular sog’lig’iga jiddiy e’tibor bermaydilar
va organizmning tashvishli signallariga javob choralari ko’rmaydilar.
GEPATIT B QANDAY YUQADI?
Gepatit B virusi inson organizmiga faqat bemorning biologik materiallari
bilan aloqa qilish orqali kirishi mumkin:
Jinsiy yo’l orqali
. Gepatit B virusi nafaqat qonda, balki organizmning
barcha suyuqliklarida (shu qatorda qin ajralmalari va erkak spermasida) mavjud,
shuning uchun himoyalanmagan jinsiy aloqa kasallik yuqishi xavfini oshiradi;
So’lak orqali
, chuqur o’pishish bilan. Agar kishi tilida kesilgan yoki
jarohatlangan sohalar bo’lsa, kishi o’pishganda gepatit B virusini yuqtirib olishi
mumkin;
Qon orqali
. Bu infeksiyaning eng keng tarqalgan yo’llaridan biri
hisoblanadi. Ko’p bemorlar gepatit B bilan nosteril shpritslar ishlatish va qon quyish
orqali kasallanganlar. Bemorning infektsiyalangan biologik materiali bilan aloqa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
416
qilish tegishli sanitariya choralari o’tkazilmaydigan go’zallik salonlarida yuqishi ham
mumkin.
Tug’ruq jarayonida
, agar ona gepatit B tashuvchisi bo’lsa. Bemor
ayollarda homiladorlik asoratlarsiz kechishiga qaramay, tug’ruq paytida bola onaning
biologik materiallari bilan bevosita aloqada bo’ladi va shuning uchun yuqori
ehtimollik bilan kasallanishi mumkin. Ushbu kasallikning rivojlanishining oldini
olish uchun gepatit B bilan kasallangan onadan tug’ilgan chaqaloqlar tug’ilgandan
so’ng darhol emlanadilar.
Gepatit B virusi agressiv harorat rejimlari, kislotalar va ishqorlar sharoitida
yuqori chidamlilikka ega. Virus uzoq vaqt davomida qurib qolgan qonda saqlanishi
mumkin, bu esa asbob-uskunalar, ham tibbiy, ham manikyur, ham sartarosh
asboblaridir. Shu sababli, har bir inson juda ehtiyotkor bo’lishi va tegishli
muassasalarga tashrif buyurganda, xavfsizligi uchun barcha zarur choralarni ko’rishi
juda muhimdir.
GEPATIT B NING ALOMATLARI VA BELGILARI
Gepatit B bilan og’rigan bemorlarning ko’pchiligida uzoq vaqt bu
kasallikning alomatlari kuzatilmaydi. Virusni faqat tibbiy ko’rik yoki homiladorlik
uchun ro’yxatga olish uchun zarur bo’lgan laboratoriya qon tahlillari o’tkazilishida
aniqlash mumkin. Bunday hollarda maxsus tahlil — «avstraliyalik antigenni»
aniqlash uchun qon tahlili amalga oshiriladi.
Inson organizmida rivojlanayotgan gepatit B tashqi belgilarni namoyon
qilganda bemorlarda quyidagi alomatlar kuzatilishi mumkin:
Charchoq;
Rinit;
Tana haroratining ko’tarilishi (odatda harorat 39-40 °C ga yetadi);
Yo’tal;
Umumiy zaiflik;
Burun-halqumdagi og’riq hissi;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
417
Kuchli bosh og’riqlari;
Teri rangining o’zgarishi (sariqlik);
Shilliq qavat, ko’z skleralari, kaftlarning sarg’ayishi;
Siydik rangining o’zgarishi (u ko’pira boshlaydi, rangi qora pivo yoki
achchiq choy rangiga o’xshaydi);
Bo’g’imlardagi og’riq sindromi;
Ishtahani yo’qolishi;
Axlatning rangi o’zgaradi (rangsizlanadi, oqimtir tus oladi);
O’ng qovurg’a ostidagi og’irlik;
Varaja.
Gepatit B surunkali bosqichga o’tganda bemorlarda asosiy simptomlarga
qo’shimcha ravishda organizmning zaharlanishiga olib keladigan jigar
yetishmovchiligi belgilari ham kuzatiladi. Agar kasallikning ushbu bosqichida bemor
to’liq davolanmasa, kasallik markaziy asab tizimining zararlanishiga olib keladi.
GEPATIT B GA QARSHI EMLASH
Gepatit B bilan kasallanishni oldini olish uchun odamlarga o’z vaqtida
vaktsina olish tavsiya etiladi. Maxsus ishlab chiqilgan emlash ma’lum bir harorat
sharoitida saqlanishi kerak. B guruhi gepatitiga qarshi emlash faqat mushak ichiga
kiritiladi. Emlash paytida inyektsiya teri ostiga yuborilgan bo’lsa, u hisobga
olinmaydi va bemorga qayta inyektsiya qilish kerak.
Vaktsinani barcha odamlar olmaydi, chunki ba’zi bir qarshi ko’rsatmalar
mavjud. Vaktsinani qo’llash kerak emas:
Oziq-ovqatga allergiyasi bo’lgan odamlar (pivo, kvas va tarkibida
xamirturush bo’lgan boshqa oziq-ovqat mahsulotlariga);
Homilador ayollar;
Emizikli onalar;
Muddatidan oldin tug’ilgan chaqaloqlar.
Bugungi kunga kelib, gepatit B ga qarshi emlash uchun ikkita sxema
mavjud:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
418
Standart
(0 — 1 oy — 6 oy). Birinchi inyektsiya tanlangan kunda
bemorga qilinadi. Bir oydan keyin ikkinchi bor emlash amalga oshiriladi. Uchinchi
bor inyektsiya birinchi vaksinaning kiritilishidan 6 oy o’tgach amalga oshiriladi.
Alternativ
(0 — 1 oy — 2 oy). Birinchi emlash tanlangan kun, ikkinchi
marotaba 1 oy o’tgach, uchinchisi esa ikki oydan keyin amalga oshiriladi. Ushbu
sxema bo’yicha emlashni amalga oshirilganda revaktsinatsiya dastlabki emlash
paytidan boshlab 1 yil o’tgach amalga oshiriladi. Revaktsinatsiya bemorlarning
muayyan toifasiga — buyraklar yoki immunitet tizimi bilan bog’liq muammolar
bo’lgan kishilarga buyuriladi.
Gepatitga qarshi emlashdan so’ng nojo’ya ta’sirlar yuzaga kelishi mumkin.
Ko’pgina hollarda mahalliy ahamiyatga ega bo’lgan organizmning reaktsiyalari
kuzatiladi:
Vaksinani qo’llash sohasidagi terining qizarishi;
Vaksinatsiya joyida kichik o’lchamdagi zichlanish;
Harakat paytida yengil noqulaylik;
Yengil harorat ko’tarilishi;
Donachalar yoki toshma toshishi (qisqa vaqtdan keyin mustaqil ravishda
o’tib ketadi);
Shamollash belgilari;
Mushaklarda yoki bo’g’inlarda og’riq sindromini rivojlanishi.
Vaktsinani kiritishdan oldin, sog’liqni saqlash xodimi vaktsina yaroqlik
muddatini tekshirib ko’rishi va bemorning yoshiga to’g’ri keladigan dozani yuborishi
kerak. Barcha zamonaviy «Gepatit B» vaktsinalari o’zaro almashtirilsa bo’ladi.
Buning natijasida, birinchi inyeksiyadan so’ng keyingi ikki emlash uchun boshqa
kompaniya vaktsinalaridan foydalanish mumkin.
Emlash shuningdek profilaktik maqsadlarda bemorni infektsiyalanganligi
ehtimoli mavjud bo’lgan hollarda ham amalga oshirilishi mumkin. Gepatit B bilan
kasallangan bemorning biologik materiallari bilan har qanday aloqa qilgandan so’ng,
vaktsina bilan birga immunoglobulin (bu preparat virusga chidamli tayyor
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
419
antitanalardan iborat) yuborilishi kerak. Bemorlarning ushbu toifasi alternativ sxema
bo’yicha emlanadi: 0 — 1 oy — 2 oy — 1 yil.
GEPATIT B NI DAVOLASH
O’tkir gepatit B yengil shaklda bo’lsa, bemor uy sharoitida davolanishi
mumkin. Birinchidan, tanani detoksikatsiyasini (zaharlardan holi qilish) amalga
oshirish kerak, buning uchun ko’p miqdorda toza suvdan foydalaniladi.
Davolovchi shifokor bemorga dorilarni buyuradi, bu infektsiyani yo’q
qilishga va jigar faoliyatini tiklashga yordam beradi. Davolanish vaqtida bemorlar
yotoqda tartibida bo’lishlari va har qanday jismoniy zo’riqishlarni istisno qilishlari
kerak. Majburiy ravishda bemorlar parhezga amal qilishlari kerak, bu orqali jigarni
tiklash jarayoni tezroq kechadi.
Ko’pgina bemorlarda o’tkir gepatit B mustaqil ravishda o’tib ketadi, shuning
uchun ularga maxsus dori-darmonli davolash kursi buyurilmaydi. Shifokorlar
bemorni virusli infektsiyani bartaraf etishga yordam yordam beradigan qo’llab-
quvvatlovchi davolashni tavsiya etishlari mumkin. Kasallik rivojlanishida kasalning
organizmida qattiq intoksikatsiya kuzatilgan bo’lsa, davolovchi shifokor tomchilatib
yuborish usuli bilan tomir ichiga kiritiladigan maxsus eritmalar tayinlaydi. Gemodezli
tomchilar orqali toksinlar qondan tezroq chiqarib tashlanadi va bemoningr umumiy
sog’ligi yaxshilanadi.
Gepatit B ni surunkali bosqichga o’tishi bilan bemorlarga kompleks davolash
buyuriladi:
Antivirus ta’sirga ega preparatlar (adefovir, lamevudin va boshqalar);
Jigar sklerozining rivojlanishini sekinlashtirishi mumkin bo’lgan
preparatlar (interferonlar);
Immunomodulyatorlar,
bunda
bemorning
tanasida
immunitet
reaktsiyalari normallashadi;
Gepatoprotektorlar, ularning vazifasi hujayra darajasida jigarning gepatit
B virusiga qarshiligini ko’paytirishdan iborat;
Maxsus vitamin va mineral komplekslar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
420
Ushbu toifadagi bemorlarga kuniga ko’p miqdorda suyuqlik ichish tavsiya
etiladi, bu orqali detoksikatsiyaga erishiladi.
Surunkali B guruh gepatit rivojlanishning bir necha bosqichlariga mavjud va
ular davriy kechadi:
Replikatsiya — bu bosqichda virus bemorning tanasida faol ko’payib
boradi;
Remissiya — bu bosqichda virus o’z DNK sini gepatotsit (jigar
hujayrasi) genomiga kiritishni boshlaydi.
Dori-darmonlar bilan davolashdan ijobiy natija olish uchun shifokor asosiy
tibbiy tadbirlarni aynan replikatsiya bosqichida amalga oshirishi juda muhim.
Kasallikning fazasini to’g’ri aniqlash uchun bemorni laboratoriya tekshiruvlaridan
o’tkazish kerak. Qonning serologik tahlillari tufayli mutaxassis surunkali gepatitning
rivojlanish bosqichini aniqlik bilan topadi.
Ba’zi hollarda, gepatit B dan muvaffaqiyatli davolangan bemorlarda virusning
antigeni ko’p yillar davomida qonda saqlanib qoladi. Bunday toifadagi odamlar ushbu
infektsiyaning tashuvchisi bo’lib, ular muntazam ravishda tibbiy ko’rikdan o’tib
turishlari kerak.
GEPATIT B DA PARHEZ
Gepatit B jigarga salbiy ta’sir ko’rsatadigan kasallikdir. Infektsiya va
yallig’lanish jarayonlari natijasida bu muhim organ hujayraviy darajasida
shikastlanadi. Davolash paytida jigar faoliyatini osonlashtirish uchun bemor parhezli
oziqlanishga amal qilishi kerak. Mutaxassislar bemorlarga maxsus tayyorlangan
parhez dasturini qo’llashni tavsiya qiladi.
Avvalo, kishi kundalik oziq-ovqat ratsionini teng ravishda 5-6 ta qismga
ajratishi kerak. Davolanish davomida ko’pincha zararli oziq-ovqat va spirtli
ichimliklarni iste’mol qilish bilan birga kechadigan ommaviy bayramlarda ishtirok
etish qat’iyan taqiqlanadi. Kechqurun bemor ovqat hazm qilish tizimiga kuchli ta’sir
ko’rsatmaydigab yengil ovqatlar qabul qilishi kerak.
Gepatit B bilan kasallangan bemorlar kundalik ratsionidan quyidagi
mahsulotlarni chiqarib tashlashlari kerak:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
421
Achchiq ovqatlar va ziravorlar;
Dudlangan va tuzlangan mahsulotlar;
Ko’p miqdorda efir moylari mavjud bo’lgan sabzavotlar;
Spirtli va gazlangan ichimliklar;
Yaxna ichimliklar va muzqaymoq;
Yog’li go’sht va baliq turlari;
Suvda suzuvchi parrandalar go’shti;
Tarkibida xolesterin yuqori bo’lgan ovqatlar.
Bemorlarga kundalik ratsionga quyidagilarni kiritish tavsiya etiladi:
Yormalar, ayniqsa suli yormasi;
Sut mahsulotlari;
Soya, zaytun va o’simlik moyi;
Tovuq tuxumining oqi;
Go’sht va baliqning kam yog’li navlari.
Mahsulotlarni bug’da tayyorlash kerak, chunki bunday ishlov berishda
mahsulot maksimal foydali moddalarni saqlab qoladi. Kundalik ratsionda 3500 kkal
(100 gramm oqsil, 100 gramm yog ‘, 450 gramm uglevod) bo’lishi kerak.
GEPATIT B NING ASORATLARI
Gepatitning og’ir kechishida bemorlarda turli xil asoratlar rivojlanishi
mumkin:
Miyaning yallig’lanishi;
Ko’pgina bemorlarda jigar ensefalopatiyasi kuzatiladi. Bemor
bezovtalik, gallyutsinatsiya, qo’rquvni boshdan kechiradi. Vaqt o’tishi bilan asab
tizimining vazifalari buziladi, natijada ahvolning yomonlashuvi, uyquning
buzilishlari va boshqalar kuzatiladi. Ensefalopatiyaning so’nggi bosqichida bemor
komaga tushishi mumkin.
Jigar yoki nafas olish yetishmovchiligi;
Jigar sirozi yoki gepatotsellyulyar saraton.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
422
Gepatit B bilan bilan og’rigan bemorlarni ushbu kasallikning o’tkir yoki
surunkali davrga o’tishiga yo’l qo’ymaslik uchun o’z vaqtida davolanishlari kerak.
Kasallikning rivojlanishi bemorlarning o’rtacha umr ko’rish darajasiga bog’liq
bo’ladi.
GEPATIT B NI PROFILAKTIKASI
Gepatit B ni oldini olish uchun oddiy qoidalarga rioya qilish kerak:
Kundalik shaxsiy gigiena qoidalariga rioya qiling (ayniqsa, ko’p odamlar
bilan, shuningdek, pul va umumiy foydalanish ob’ektlari bilan aloqa qilishdan keyin
qo’lingizni yuvish juda muhimdir);
Pala-partish jinsiy aloqa qilishdan saqlaning va aloqaga kirganda ushbu
kasallik bilan kasallanish xavfini sezilarli darajada kamaytiradigan prezervativlardan
foydalaning;
Gepatit B ga qarshi o’z vaqtida vaktsina qabul qiling;
Manikyur salonlarni, go’zallik salonlariga tashrif buyurganda ishchilar
tomonidan sanitariya qoidalariga rioya qilishiga e’tibor bering;
Muntazam ravishda rivojlanishning dastlabki bosqichida virusni
aniqlashga qodir bo’lgan uchun qon tahlillarini topshirish;
Boshqalar qoni yoki boshqa biologik materiallar bilan aloqalar qilmaslik;
Sog’lom turmush tarzini saqlash;
Spirtli ichimliklar va chekishdan voz kechish;
Immunitetni kuchaytirish;
Vitamin va mineral komplekslarni qabul qiling;
Sport bilan shug’ullaning;
Toza havoda sayr qiling;
Har kuni iloji bo’lsa xonani shamollating.
Agar biror kishi gepatit B kasaliga chalingan bemor bilan yaqin aloqada
bo’lgan bo’lsa, u mutaxassislar kasallik rivojlanishini tezkor oldini olish uchun tibbiy
muassasaga murojaat qilishlari kerak:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
423
Qonda virusni bloklash xususiyatiga ega maxsus preparatni yuborishadi
(immunoglobulin);
B guruhi gepatitiga qarshi vaktsinani yuborishadi;
Muayyan vaqtdan so’ng ikkinchi emlash maxsus sxema bo’yicha amalga
oshiriladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Y.I.Arslnov, T.A.Nazarov , A.A. Bobomurodov Ichki kasalliklar
2.SH.M.Rahimov, F.K.Gaffarova , G.A. Ataxodjayeva Ichki kasalliklar
3.Qosimov E. Y. va b., Ichki kasalliklar propedevtikasi. Toshkent, 1996.
4.Internet saytlari:
http://navoidsenm.uz/yangiliklar
