MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
186
VENAGA KATTA MIQDORDAGI SUYUQLIKLARNI
TOMCHILAB YUBORISH
Farg‘ona shahar Abu Ali Ibn Sino nomidagi
jamoat salomatligi texnikumi
Hamshiralik ishi kafedrasi o‘qituvchisi
Rashidova Naimaxon Muhammadovna
Annotatsiya: Ushbu maqolada Venaga katta miqdordagi suyuqliklarni
tomchilab yuborish to‘g‘risidagi masalalar aytib o’tilgan..
Kalit so’zlar: osmotik bosim, venapunksiya, sistema, flakon , tomizg’ich, vena
trombozi, eritma, tromboflebit, infiltrat.
Intravenous administration of large amounts of fluids.
Annotation: This article describes the issues of intravenous administration of
large amounts of fluids.
Keywords: osmotic pressure, venipuncture, system, vial, dropper, venous
thrombosis, solution, thrombophlebitis, infiltrate.
Tomchilab yuborish usuli organizmning kasallikka qarshiligini tezda
oshirish yoki unda yig’ilib qolgan zaharlarni chiqarib tashlash zarur bo’lganda
katta miqdordagi suyuqliklarni (kuniga bir necha litrgacha) kiritish talab
etilganda qo’llaniladi. Kiritiladigan suyuqliklarning tarkibi qonning osmotik
bosimini o’zgartirmaydigan, tarkibida kuchli ta’sir qiladigan vositalar
bo’lmagan, qunt bilan sterilizatsiya qilingan va 40°C gacha isitilgan bo’lishi
kerak. Venaga dorilar quyish uchun zarur asboblar: shisha idish va tomchilab
dori quyish uchun sistema, qon to’xtatuvchi 1-2 qisqich, vintli qisqich,
venalarni punksiya qilish uchun turli kalibrdagi 3 -4 ta ignalar, tomizg’ichdan
pastga, sistemaga havo kirishini o’z vaqtida payqash va havo emboliyasiga
yo’l qo’ymaslik uchun tekshirish oynasi kiritilishi shart. Rezina naychalarni
shisha qismlariga zich qilib kiygizish lozim. Sistema (ampula yoki flakon,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
187
tomizg’ich, rezina naychalar) hech qayerdan suyuqlik chiqarmasligi yoki havo
tortmasligi, ya’ni germetik bo’lishi kerak.
Dori quyish sistemalari odatda
oldindan tayyorlab qo’yiladi va yig’ilgan holda, har bir sistemani alohida
choyshabga o’rab, avtoklavda sterillanadi. Sistema sterillangandan so’ng 1 -2
kungacha yaroqli bo’ladi.Bir marta foydalaniladigan sistemalar qon, qon
o’rnini bosuvchi suyuqliklar, gipertonik va dori eritmalarini quyish uchun
tobora keng qo’llanilmoqda. Sistemalar toksinsiz plastmassadan tayyorlanadi,
tayyorlab chiqargan zavod tomonidan sterillanadi va seriyasi hamda
sterillangan kuni ko’rsatilgan steril o’ramda chiqariladi. Bu sistemalar rezina
qopqoq bilan berkitilgan flakonlardan bir marta dori quyish uchun
mo’ljallangan. Sistema havoni flakonga tushirish uchun ignasi bo’lgan kalta
naycha va tomizg’ichli uzun naychadan iborat. Kalta naychaning bir uchida
igna, ikkinchi uchida changni tutib qolish filtri bor. Uzun naychaning bir
uchida flakonning rezina qopqog’ni teshish uchun igna, ikkinchisida - venaga
kiritiladigan ignaga boradigan kanyulya bo’ladi. Ignalar maxsus
qalpoqchalarda saqlanadi. Sistemani qo’llashdan avval o’ram paketining
zichligi va qalpoqchadagi ignalarning bus-butunligi tekshiriladi. Sistema
o’ram paketi yirtib ochiladi va uni qalpoqchalari va ignalarini bo’shatmay
turib chiqariladi. Flakon ichidagi modda aralashtirilgandan so’ng qopqog’ini
spirt yoki yod bilan artiladi va ignani imkon boricha qopqoq ichkarisiga
kiritiladi. Ignaning tarmoq naychasini flakon devoriga parallel holda
mahkamlanadi. Tomizg’ichga yaqin igna ozod qilingandan so’ng uni ham
qopqoq orqali flakonga kiritiladi, bunda sistemani tomi zg’ichdan yuqori
paketdagi plastinkasimon qisqich bilan berkitiladi. Flakonning tubi yuqoriga
ko’tariladi, shtativga o’rnatiladi va odatdagicha sistema to’ldiriladi.
Tomizg’ichni kapron filtri yuqorida, tomizg’ich va naychasi esa pastda
turadigan qilib yuqoriga ko’tarib filtrdan va tomizg’ichdan havoni siqib
chiqariladi. Yuboriladigan eritma bilan tomizg’ich yarmigacha to’ldiriladi,
so’ngra u pastga tushiriladi va eritma ignadan oqim bo’lib tushgunga qadar
qalpoqchani olib, naychaning quyi bo’limidan siqib chiqariladi. Naychaga igna
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
188
oldidan qisqich qo’yiladi. Punksiya qilishdan oldin teriga spirt surtiladi yoki
uni efir moyi bilan yog’sizlantiriladi, venani punksiya qilish to’g’ri bajarilgan
bo’lsa (qonning igna orqali o’tishi), sistema igna bilan tutashtiri ladi va venaga
eritma yuboriladi. Suyuqlikning teri ostiga tushmayotganligi bir daqiqa
mobaynida kuzatib boriladi (bu holda oz-moz shish paydo bo’lishi mumkin),
so’ngra ignani vena yo’li bo’ylab yopishqoq plastir bilan mahkamlanadi,
punksiya sohasiga esa steril salfetka yopib qo’yiladi. Eritma yuborish vaqtida
sistemani doimo kuzatib borish lozim. Eritmani oqim bilan ham yuborish
mumkin. Oqim bilan yuborish (ko’pi bilan 500 ml suyuqlik) aylanib yuradigan
suyuqlik hajmini tez to’ldirish zarur bo’lib qolganda (operatsiya vaqtida ko’p
qon yo’qotish, shok yoki kollapsda) qo’llanadi. Suyuqlik haroratini 40°C
atrofida tutib turish uchun suyuqlik oqib keladigan rezina naychaga issiq suvli
isitgich qo’yiladi va uning sovib qolmasligi kuzatiladi. Venaga tomchilab dori
yuborish uzoq muddat davom etadi, shuning uchun bemorni qulay vaziyatda
chalqancha yotqizish, sanchish joyini yumshoq bint bilan bog’lash va tirsak
venasidan kichikroq kalibradagi venani (oyoq panjasi venalari yoki qo’l
kaftining orqa yuzasi venalari) tanlash kerak. Zarur malaka yetishmasligi,
ignani tomir bo’shlig’iga shoshib kiritish, jgutni noto’g’ri bog’lash, uchi
to’mtoq igna ishlatish nohush asoratlarga sabab bo’lishi mumkin. Tibbiyot
hamshirasi har qanday inyeksiyani o’tkazishdan oldin dori o’ramidagi yozuvga
ahamiyat berishi va o’qib chiqishi lozim. Dori solingan quti, ampula hech
qanday yozuvsiz yoki uni o’qib bo’lmasa, bunday ampula ishlatishga yaroqsiz
hisoblanadi. Eritma yuborish vaqtida sistemani to’g’ri ishlashini kuzatib turish
lozim: bog’lam eritmadan ho’l bo’lmaganini, suyuqlikning venadan tashqariga
tarqalib ketishi tufayli dori yuborilgan joyda shish paydo bo’lmaganini,
sistema naychalari buralib qolishidan yoki vena tiqilib qolishidan suyuqlik
oqimi to’xtab qolmaganini tekshirib ko’rish zarur. Vena trombozi tufayli
suyuqlik oqimi to’xtab qolganda sistemada bosimni oshirish yoki kanyulyani
tozalashga urinish mumkin emas, balki boshqa venada yangi venepunksiya
yoki veneseksiya qilib, mualaja davom ettiriladi. Tomchilab dori quyish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
189
vaqtida venaga biror dorini yuborish zarur bo’lib qolganda sistema naychasiga
yod nastoykasi surtiladi va shprisga tortilgan dori vositasi shu joydan
yuboriladi. Agar asta-sekin yuborish lozim bo’lsa, uni tomchilab yuborish
uchun eritmali idishga kiritiladi. Tibbiyot hamshirasi dori moddasi quyish
vaqtida shuningdek u tugallangandan keyin bemor o’zini qanday his
qilayotganligi (uning tashqi ko’rinishi, pulsi, nafas tezligi) bilan qiziqishi
lozim. Dori yuborishni boshlashdan oldin, bemordan shu preparatni qanday
qabul qilishi haqida surishtirish lozim, chunki uni qo’llash allergik reaksiya
qo’zg’atishi mumkin.
Venepunksiyalarda, venaga inyeksiya qilishda va suyuqlik quyishda
yuz beradigan asoratlar.
1.
Vena teshilgan joyda anchagina qon quyilib qolsa, og’riydigan
shish paydo bo’lib, bu sohadagi vena devorlari yallig’lanishi, uning bo’shlig’i
esa tromb bilan bekilib qolishi (tromboflebit) mumkin.
2.
Venani teshish vaqtida ba’zan spazm paydo bo’lishi sababli venaga
dori quyish vaqtincha mumkin bo’lmay qoladi.
3.
Venepunksiya qilish muvaffaqiyatsiz chiqqanda, yuborilayotgan
dori eritmasining bir qismi venani o’rab turgan teri osti yog’ to’qimasiga
tarqalib ketishi mumkin. Bu eritmaning miqdori kam bo’lsa va u to’qimalarga
unchalik ta’sir qilmasa, og’riqning muddati va kuchi ham sust bo’ladi. Bordi-
yu, vena atrofidagi to’qimalarga kuchli ta’sir qiladigan moddadan ko’p
miqdorda tushgan bo’lsa, to’qimalar halok bo’lishi, nekroz avj olishi mumkin.
4.
Punksiya vaqtida nerv stvollari shikastlanishi (punksiya qilishda
ishlatiladigan igna yoki ta’sirlantiradigan eritmadan) va yetgan shikast
darajasiga qarab falaj bo’lib qolishi mumkin.
5.
Muvaffaqiyatsiz chiqqan punksiyada o’tkir dori vositasi arteriya
sohasiga tushib qolishi mumkin, bunda uning devori nekrozga uchraydi,
bo’shlig’ida esa tromb hosil bo’ladi va bu sohada qon aylanishi buzila
boshlaydi. Keyinchalik o’sha joyda nekroz boshlanadi. Agar venepunksiya
vaqtida yuborilayotgan dori tasodifan arteriyaga tushib qolsa, o’sha joyda shu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
190
zahotiyoq og’riq va shish paydo bo’ladi. Shu tomondagi qo’l ko’karadi va
muzdek bo’lib qoladi, dori yuborilgan joydan pastroqda puls yo’qoladi. Bu
holda jarrohlik usuli qo’llaniladi.
6.
Havo emboliyasi venaga eritma quyish usulining buzilishi
natijasida yuzaga kelib, havoning miqdori, qanchalik tez kirganligi va qon
oqimi bilan qayerga borib qolganiga qarab, turli xil o’zgarishlarga sabab
bo’lishi mumkin. Havo emboliyasidan bemor o’lishi ham mumkin.
Vеnаgа tоmchilаb dоri mоddаlаrini yubоrish tехnikаsi.
Tibbiy hаmshirа quyidagilarni bilishi kеrаk:
-
tоmchi dоri mоddаlаrini yubоrish mаqsаdi;
-
tоmchi dоri mоddаlаr vоsitаsi;
-
sistеmа yig’ish;
-
tеrminlаrni: infuziya, intоksikаdiya, dеzintоksikаtsiya, diurеz, embоliya,
suv muvоzаnаti;
-
dоri mоddаlаrini yubоrish tеzligi;
-
tоmchilаtib dоri yubоrishdа uchrаydigаn аsоrаtlаr;
Tibbiy hаmshirа quyidagilarni bаjаrishi kеrаk:
-
аntisеptikа qоidаlаrigа riоya qilish;
-
sistеmаni zаrаrsizlаntirish;
-
muоlаjа vаqtidа, muоlаjаdаn so’ng bеmоr аhvоlini kuzаtish;
-
аsоrаtlаrdа birinchi yordаm ko’rsаtish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
191
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
192
Tоmchilаtib dоri mоddаsini yubоrish uchun
sistеmаni tаyyorlаsh vа yig’ish
Hаrаkаt аlgоritmi:
1.
Qo’l yuvilаdi, quritiladi vа qo’lqоp kiyilаdi.
2.
sistеmа, flаkоndа dоri mоddаsi, 70% li spirt, stiril pахtа shаrchаlаr, lоtоk
pinsеt, qisqich, qаychi, shtаtiv, tibbiy rеzinа, lеykоplаstir tаyyorlаnаdi.
3.
Vrаch ko’rsаtmаsi, dоri mоddаsi vа dоzаsi tеkshirilаdi.
4.
Pinsеt yoki qisqich yordаmidа flаkоn оchilаdi.
5.
Flаkоn qоpqоg’i spirt bilаn zаrаrsizlаntirilаdi.
6.
Tаmpоn flаkоn qоpqоg’idа qоldirilаdi.
7.
Qаychi yordаmidа pаkеt оchilаdi.
8.
Pаkеtdаn hаvо o’tkаzgich chiqаrilаdi.
9.
Hаvо o’tkаzgich flаkоngа kiritilаdi.
10.
Hаvо o’tkаzgichning bo’sh uchi rеzinа bilаn mаhkаmlаnаdi.
11.
Tаyyorlаngаn ignа flаkоngа kiritilаdi.
12.
Qisqich bilаn bеrkitilаdi.
13.
Flаkоn shtаtiv o’rnаtilаdi.
14.
Dоri mоddаsi bilаn filtеr yarmigаchа to’ldirilаdi.
15.
Ignа qоpqоg’i оchilаdi vа pаstgа engаshtirilаdi.
16.
Qisqich аstа-sеkin оchilаdi vа dоri mоddаsi tushаdi.
17.
Dоri mоddаsini yubоrish tеzligi аniqlаnаdi.
18.
Qisqich yordаmidа qisilаdi.
19.
Ignаgа qоpqоq kiygizilаdi vа shtаtivgа ilib qo’yilаdi.
20.
3 tа lеykоplаstir bo’lаkchаsi tаyyorlаnаdi vа shtаtivgа yopishtirib
qo’yilаdi.
21.
Lоtоkdа stеril pахtа shаrchаsi vа spirt tаyyorlаb qo’yilаdi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Hamshiralik ishi asoslari K.U.Zokirova
2.Bemorlarni uyda vashifoxonada parvarish qilishF.G.Nazirov
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
193
3.Umumiy amaliyot hamshiralari uchun amaliy ko’nikmalar to’plami A.Godoev
4.Hamshiralik ishi asoslari Q.S.Inomov
5.Hamshiralik protakollari
Qo’shimcha adabiyotlar.
1.Axmedov SH.A. «Anatomiya i fiziologiya s patologicheskimi osnovami».
Toshkent, Tasvir nashriyoti, 2009 god.
2.Ziyamutdinova G.X., Axmedov SH.A. «Normal anatomiya va fiziologiya».
Toshkent, O‘zbekiston milliy entsiklopediyasi nashriyoti, 2009 yil.
Internet saydlari:
www.medical.uz
