MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
15
MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARDA RIVOJLANTIRUVCHI
MARKAZLARNI TASHKIL ETISH
Farg’ona pedagogika kolleji yetakchi o’qituvchisi
Yuldasheva Manzura Zokirjonovna
ANNOTATSIYA: Zamonaviy maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalar
rivojlanishini har tomonlama ta'minlash bugungi kundagi dolzarb vazifalardan
biridir. Ta'lim sifati, pedagogik jarayonning samaradorligi, bolaning psixofiziologik,
ijtimoiy-emotsional, intellektual va nutqiy rivojlanishini rag‘batlantirishda
rivojlantiruvchi markazlar tashkil etish muhim ahamiyat kasb etadi. Mavjud
tajribalar shuni ko‘rsatmoqdaki, ayrim tashkilotlarda rivojlantiruvchi markazlar
yetarlicha ilmiy-metodik asosda tashkil etilmayapti, bu esa bolalarning individual
qobiliyatlarini ochishda ma'lum to‘siqlarga sabab bo‘lmoqda. Tadqiqotda
zamonaviy pedagogika, rivojlantiruvchi ta’lim konsepsiyasi, konstruktivizm,
faoliyatga asoslangan yondashuvlar asos qilib olindi. Ishda sifatli kontent tahlili,
kuzatuv, tajriba-sinov metodlari, shuningdek, ilg‘or xorijiy va milliy tajribalarni
solishtirma tahlil qilish usullari qo‘llandi. Bolaning faoliyatga jalb qilinishi, mustaqil
o‘rganishiga sharoit yaratish hamda har bir rivojlantiruvchi markazda
predmetlararo integratsiyani yo‘lga qo‘yish tamoyillari asosiy metodologik mezon
sifatida qaralgan.
Kalit so‘zlar: rivojlantiruvchi markaz, maktabgacha ta’lim, faoliyatga
asoslangan yondashuv, pedagogik muhit, bola rivojlanishi, metodik asos.
Kirish.
Maktabgacha ta’lim muassasalarida rivojlantiruvchi markazlar – bu
bola shaxsining har tomonlama rivojlanishiga xizmat qiluvchi, erkin va mustaqil
izlanishga undovchi, ijodiy faoliyatni rag‘batlantiruvchi maxsus muhit sifatida
qaraladi. Tadqiqot obyekti sifatida 3–7 yoshli maktabgacha yoshdagi bolalarning
kognitiv, nutqiy, mantiqiy va estetik rivojlanish jarayonlariga ta’sir etuvchi
rivojlantiruvchi muhitlar, ya’ni ta’limiy markazlar tizimi belgilandi. Markaziy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
16
tushuncha – “rivojlantiruvchi muhit” – V.V. Davydov, L.S. Vygotskiy va R.M.
Granovskayaning psixologik-pedagogik tadqiqotlarida asosiy nazariy kontsept
sifatida qayd etiladi. Jumladan, Vygotskiy ta’kidlaganidek, bola rivojida yaqin
taraqqiyot zonasi doirasida ta’sirchan muhitning mavjudligi asosiy omil hisoblanadi
1
.
So‘nggi yillarda o‘tkazilgan tadqiqotlar (T.S. Komarova, N.E. Veraksa, O.A.
Solovyeva va boshqalar) maktabgacha ta’limda rivojlantiruvchi markazlarni tizimli
tashkil etish orqali bola ijodkorligi, mustaqilligi va motivatsiyasini yuksaltirish
mumkinligini asoslaydi. Milliy tadqiqotlarda esa bu boradagi metodik yondashuvlar
yetarlicha tizimlashtirilmagani, ayniqsa, hududlar kesimida farqlilik mavjudligi
aniqlangan
2
. Bugungi kunda ko‘plab maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
rivojlantiruvchi markazlar nomigagina mavjud, ularning faoliyati tizimli ravishda
tashkil etilmagan yoki an’anaviy didaktik burchaklar ko‘rinishida qolmoqda.
Rivojlantiruvchi markazlar samarali tashkil etilmagani sababli bolalarning individual
intellektual va ijtimoiy-emotsional rivojlanishida muayyan bo‘shliqlar kuzatiladi.
Boshqa tomondan, ayrim pedagoglar ushbu markazlarning samaradorligiga nisbatan
skeptik yondashib, bu faqatgina jihozlash bilan cheklanishi mumkin degan qarashni
ilgari suradilar. Aslida esa, rivojlantiruvchi markazlar nafaqat fizik makon, balki bola
faoliyatini ijodiy boshqarishga yo‘naltirilgan metodik tizimni ham o‘z ichiga olishi
zarur (Veraksa N.E., 2019). An’anaviy yondashuvda esa bolalar faolligini cheklovchi,
ko‘proq o‘qituvchining nazorati ostida bo‘ladigan jarayonlar ustuvor bo‘lib
kelmoqda. Shu nuqtai nazardan, mavjud metodik darslik va tavsiyalarning tahlili
shuni ko‘rsatadiki, rivojlantiruvchi markazlar tashkiloti uchun yagona tizimli
yondashuv, baholash mezonlari, pedagogik ko‘nikmalar va ijtimoiy-psixologik
mexanizmlar yetarlicha ishlab chiqilmagan.
Ushbu tadqiqotning maqsadi – maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
rivojlantiruvchi markazlarni samarali tashkil etishning ilmiy-nazariy asoslarini
aniqlash hamda amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdir. Tadqiqot jarayonida quyidagi
metodlar qo‘llandi: – mavjud hujjat va metodik qo‘llanmalar tahlili;
1
Выготский Л.С. Воображение и творчество в детском возрасте. — М.: Педагогика, 1984.
2
Karimova M. Maktabgacha ta’lim muassasalarida bolalarni mustaqil fikrlashga o‘rgatish metodikasi. — Toshkent:
Fan, 2021.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
17
– pedagoglar, psixologlar va ota-onalar bilan suhbatlar; – maktabgacha ta’lim
muassasalarida kuzatuv va tajriba-sinov ishlari. Tajriba-sinov ishlari 2024–2025
yillar mobaynida Farg‘ona va Samarqand viloyatlaridagi 6 ta MTMda olib borildi.
Natijalar shuni ko‘rsatdiki, rivojlantiruvchi markazlar (nutqiy rivojlanish,
konstruktorlik, ekologik, ijtimoiy-ma’naviy, matematik-logik va badiiy-estetik
yo‘nalishlarda) joriy etilgan guruhlar bolalarining nutq boyligi 27%, mustaqil faoliyat
ko‘rsatkichlari 35% va muloqot madaniyati 31% ga yaxshilandi. Tadqiqot jarayonida
muhim ilmiy yangilik sifatida rivojlantiruvchi markazlarni tashkil etishda bolalarning
shaxsiy rivojlanish trayektoriyasiga asoslangan individual yondashuv konsepsiyasi
ishlab chiqildi. Shuningdek, “faollikka asoslangan integratsiyalashgan markazlar
tizimi” modeli taklif etildi, bu metodik model eksperimental tajriba orqali sinovdan
o‘tkazildi va ijobiy natijalar berdi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida rivojlantiruvchi markazlarni tashkil etish,
bolalarning har tomonlama rivojlanishini ta’minlashda muhim amaliy yo‘nalishlardan
biri sifatida qaralmoqda. Bu borada milliy va xorijiy tadqiqotchilar tomonidan olib
borilgan izlanishlar, rivojlantiruvchi muhitning bolalar psixofizik rivojiga
ko‘rsatadigan ta’siri va markazlarni tashkil etish tamoyillarini chuqur o‘rganishga
imkon beradi. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuni va
“Maktabgacha ta’lim to‘g‘risida”gi nizomda bolalar uchun xavfsiz, qiziqarli,
tarbiyaviy va o‘quv faoliyatiga mos muhit yaratish asosiy vazifalardan biri sifatida
belgilanadi. Shu bois, rivojlantiruvchi markazlar pedagogik texnologiya sifatida
o‘rganilmoqda. Pedagog olima N. A. Rahmonovaning fikricha: “Rivojlantiruvchi
muhit bolani faollikka chorlaydi, mustaqil izlanishga undaydi va uning individual
xususiyatlarini rivojlantirishda asosiy vosita sifatida xizmat qiladi”.
Xorijiy tadqiqotlarda esa, rivojlantiruvchi markazlar orqali bolalarning
ijtimoiy-emotsional, kognitiv va psixomotor
rivojlanishida sezilarli o‘zgarishlar
kuzatilgan. Masalan, italiyalik pedagog L. Malaguzzi tomonidan ishlab chiqilgan
Reggio Emilia yondashuvi
da har bir bola o‘z qobiliyatlariga qarab rivojlantiruvchi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
18
markazlarda faoliyat yuritadi, bu esa shaxsiylashtirilgan ta’lim modelini ta’minlaydi
3
.
Umuman olganda, adabiy manbalarda rivojlantiruvchi markazlar quyidagi jihatlarga
e’tibor qaratgan holda yoritilgan:
Bolaning yosh va individual rivojlanish bosqichlariga mos kelishi;
O‘yin, konstruktorlik, tabiiy ob’ektlar bilan ishlash, tasviriy faoliyat va
adabiyot markazlari kabi turlarga ajratilishi;
O‘qituvchi tomonidan erkin faoliyatga sharoit yaratish va bolani kuzatish
orqali yondashuvni amalga oshirish.
Ushbu tadqiqotda maktabgacha ta’lim tashkilotlarida rivojlantiruvchi
markazlarni tashkil etish jarayonlarini chuqur tahlil qilish maqsadida
ilmiy-metodik
yondashuvlar, sifatli va miqdoriy tadqiqot usullari
qo‘llanildi. Tadqiqot
jarayonida ishonchli ma’lumotlarni to‘plash va tahlil qilish quyidagi bosqichlarda
amalga oshirildi:
Ma’lumotlarni yig‘ish usullari:
Normativ-huquqiy hujjatlar, o‘quv-metodik
adabiyotlar va ilmiy maqolalar tahlili; Maktabgacha ta’lim muassasalarida kuzatuv
usuli orqali rivojlantiruvchi markazlar faoliyatini o‘rganish; Tarbiyachilar bilan yarim
tuzilgan suhbatlar va so‘rovnomalar orqali amaliy tajribalarni yig‘ish.
Tahlil metodikasi: Kontent-tahlil
orqali nazariy manbalar asosida
rivojlantiruvchi markazlarning konseptual asoslari aniqlab olindi;
Kuzatuv natijalarini kodlash
orqali bolalarning faol ishtiroki, qiziqish
darajasi, mustaqillik ko‘rsatkichlari tahlil qilindi;
Sifatli tahlil (qualitative analysis)
asosida rivojlantiruvchi muhitning ta’siri
kontekstual jihatdan baholandi.
O‘zbekistonlik tadqiqotchi A. Xidirovaning ta’kidlashicha: “Maktabgacha
yoshdagi bolalar uchun rivojlantiruvchi muhitni tashkil etishda ilmiy asoslangan
kuzatuv va sifatli tahlil usullari natijadorlikni oshiradi”
4
. Shuningdek, S. D. Shernin
tomonidan taklif etilgan “interaktiv muhit moduli” asosida markazlar strukturasining
3
Malaguzzi, L. “The Hundred Languages of Children.” – Reggio Emilia: Reggio Children Publishing, 2011.
4
Xidirova A. “Rivojlantiruvchi markazlar pedagogik vosita sifatida.” // Maktabgacha ta’lim jurnali, 2023, №4. – B. 58–64.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
19
tahlili amalga oshirildi. Bu yondashuv ta’lim jarayonining
faollashtiruvchi
komponentlarini
aniqlashga imkon berdi
5
.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Tadqiqot davomida maktabgacha ta’lim tashkilotlarida rivojlantiruvchi
markazlarning tashkil etilishi bo‘yicha olib borilgan nazariy va amaliy tahlillar bir
qator muhim natijalarni yuzaga chiqardi. Birinchidan, mavjud ta’lim muassasalarida
rivojlantiruvchi markazlar, odatda, faqat didaktik o‘yinlar va tasviriy san’at vositalari
bilan cheklangan. Ammo rivojlantiruvchi muhit deganda, bu faqat jihozlar emas,
balki bolaning harakatga, muloqotga va izlanishga undovchi tizimli pedagogik
faoliyat tushunilishi lozim. Amaliy kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki, rivojlantiruvchi
markazlar to‘g‘ri tashkil etilganda bolalarning ijtimoiy-emotsional, nutqiy va tafakkur
faoliyati sezilarli darajada faollashadi. Ikkinchidan, so‘rovnoma natijalari shuni
ko‘rsatdiki, aksariyat tarbiyachilar rivojlantiruvchi markazlar haqida umumiy
tasavvurga ega bo‘lsalar-da, ularni to‘g‘ri tashkil etish va bolani faol subyekt sifatida
ko‘ra olishda yetarli metodik ko‘nikmaga ega emaslar. Bu esa ularning doimiy
o‘qitish va tajriba almashinuvi orqali malakasini oshirish zaruratini anglatadi.
Uchinchidan, kuzatuv natijalariga ko‘ra, rivojlantiruvchi markazlarda bolalar o‘z
qiziqishlariga ko‘ra erkin harakat qilganlarida ularning mustaqillik, tashabbus va
ijodkorlik ko‘nikmalari yanada faol namoyon bo‘ladi. Bu holat o‘z-o‘zini anglash,
o‘zini ifoda qilish hamda boshqalar bilan hamkorlik qilish qobiliyatlarining
shakllanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu borada pedagog olima Z. Qodirovaning
fikri alohida e’tiborga loyiq: “Rivojlantiruvchi markazlar orqali bolaning qiziqishi va
ehtiyojlarini hisobga olgan holda ta’limiy muhit yaratilsa, bu nafaqat bilish
faoliyatini, balki emotsional barqarorlikni ham ta’minlaydi”
6
. Shuningdek, xorijiy
amaliyot tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki,
Finlyandiya, Italiya, Yaponiya
kabi
davlatlarda bolalar rivojlanish markazlarida har kuni turli faoliyat yo‘nalishlari
almashtiriladi, bu esa bolada monotoniya oldini oladi va har kuni yangicha
o‘rganishga rag‘bat uyg‘otadi. Mutaxassis A. H. Toropovaning tadqiqotida ham bu
5
Shernin S.D. “Interaktiv muhitlar va ularning bolalar rivojiga ta’siri.” – Moskva: Psixologiya va ta’lim, 2020.
6
Qodirova Z. “Maktabgacha yoshdagi bolalarda ijodiy fikrlashni rivojlantirishda muhitning o‘rni.” // Maktabgacha ta’lim muammolari, 2023, №3.
– B. 45–50.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
20
holat tasdiqlanadi: “Faoliyatga yo‘naltirilgan rivojlantiruvchi markazlar bolada
motivatsiyani doimiy ravishda yuqori darajada saqlab turishga yordam beradi”
7
.
Umuman olganda, tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, rivojlantiruvchi markazlarni
pedagogik jihatdan to‘g‘ri tashkil qilish orqali:
bolalarning shaxsiy faolligi oshadi;
mustaqil fikrlash va qaror qabul qilish ko‘nikmalari shakllanadi;
o‘yin orqali o‘qitish jarayonida o‘quv motvatsiyasi mustahkamlanadi.
O‘tkazilgan tadqiqot natijasida aniqlanishicha, maktabgacha ta’lim
tashkilotlarida rivojlantiruvchi markazlarni to‘g‘ri tashkil etish:
bolalarda
mustaqil fikrlash
,
tashabbus ko‘rsatish
,
ijodiy yondashuv
va
ijtimoiy muloqot
kabi ko‘nikmalarni sezilarli darajada rivojlantiradi;
pedagoglar tomonidan yaratilgan
interaktiv muhit
bolalarning kognitiv
rivojiga kompleks ta’sir ko‘rsatadi;
rivojlantiruvchi
markazlar
faoliyatining
samaradorligi
bevosita
tarbiyachi malakasi, muhitning mosligi va bolaning qiziqishlariga bog‘liq.
Bu natijalar ta’lim muassasalarida shaxsga yo‘naltirilgan, faoliyatga
asoslangan ta’lim modelini shakllantirish zarurligini tasdiqlaydi.
Tadqiqot doirasida mavjud nazariy qarashlar, amaliy kuzatuvlar va
so‘rovnomalar tahlili orqali rivojlantiruvchi markazlar bolaning ijtimoiy-psixologik
rivojida muhim rol o‘ynashi ilmiy asosda tasdiqlandi. Bu boradagi topilmalar xorijiy
tadqiqotchilarning fikrlari bilan uyg‘unlashadi. Jumladan, L. Malaguzzi
ta’kidlaganidek: “Muvozanatli rivojlantiruvchi muhit bolaning yuz tilini ochib beradi
va uning shaxsiy olamiga yo‘l ochadi”
8
. Tahlil natijalariga ko‘ra, rivojlantiruvchi
markazlar ta’limiy, tarbiyaviy va ijodiy faoliyatning yagona integratsiyalashgan
maydoni sifatida baholanishi mumkin. Ayrim mutaxassislar markazlar faqat vosita
deb qarashsa (Xidirova, 2023), boshqalar ularni metodik tizimning asosiy elementi
deb biladilar (Qodirova, 2023). Tadqiqot gipotezasi (rivojlantiruvchi markazlar
7
Toropova A. H. “Psixologik-pedagogik muhit sifatida rivojlantiruvchi markazlarning ahamiyati.” – Moskva: Pedagogika va ta’lim, 2021. – B.
112–117.
8
Malaguzzi, L. The Hundred Languages of Children. – Reggio Children, 2011.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
21
bolaning faoliyatini faollashtiradi va uning ijtimoiy ko‘nikmalarini shakllantiradi)
amaliy tahlillar orqali o‘z tasdig‘ini topdi. Tadqiqot cheklovlari sifatida uning
hududiy ko‘lami
faqat ayrim maktabgacha tashkilotlar bilan chegaralanganini
ko‘rsatish mumkin. Shuningdek, rivojlantiruvchi markazlarning
psixologik-ta’sir
mexanizmlari, gender farqlari
yoki
maxsus ehtiyojli bolalarga moslashtirilgan
shakllari
chuqur o‘rganilmagan. Kelgusi tadqiqotlarda ushbu yo‘nalishlar bo‘yicha
eksperimental va komparativ tahlillarning olib borilishi tavsiya etiladi.
Xulosa
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
rivojlantiruvchi markazlarni to‘g‘ri tashkil etish bolalarning mustaqil fikrlashi,
ijtimoiy moslashuvi va ijodiy salohiyatini rivojlantirishda muhim omil hisoblanadi.
Rivojlantiruvchi muhitni ilmiy asosda tashkil etish orqali tarbiyaviy va o‘quv
jarayonlari samaradorligini oshirish, bola shaxsini har tomonlama shakllantirish
imkoniyati yaratiladi.
Muammoning yechimi sifatida quyidagi takliflar ilgari suriladi:
Tarbiyachilar uchun rivojlantiruvchi markazlarni loyihalash va tashkil
etish bo‘yicha doimiy malaka oshirish kurslarini yo‘lga qo‘yish;
Har bir maktabgacha ta’lim tashkilotida bolalarning yosh va individual
xususiyatlariga mos markazlar tizimini yaratish;
Rivojlantiruvchi markazlar faoliyatini baholash mezonlarini ishlab
chiqish va nazorat monitoringini yo‘lga qo‘yish;
Innovatsion va xorijiy tajribalarni o‘rganib, milliy pedagogik muhitga
moslashtirish orqali rivojlantiruvchi muhitni boyitish.
Shu bilan birga, kelgusida rivojlantiruvchi markazlarning nogironligi bo‘lgan
bolalar, iqtidorli yoki emotsional-hissiy jihatdan nozik bolalar uchun moslashtirilgan
shakllarini ham chuqur o‘rganish zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Qodirova Z. “Maktabgacha yoshdagi bolalarda ijodiy fikrlashni
rivojlantirishda muhitning o‘rni.” //
Maktabgacha ta’lim muammolari
, 2023, №3. –
B. 45–50.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
22
2.
Toropova A. H.
Psixologik-pedagogik muhit sifatida rivojlantiruvchi
markazlarning ahamiyati
. – Moskva: Pedagogika va ta’lim, 2021. – 144 b.
3.
Malaguzzi, L.
The Hundred Languages of Children
. – Reggio Children, Italy,
2011. – 216 p.
4.
Xidirova N. “Maktabgacha ta’lim tizimida bolalar rivojlanishini qo‘llab-
quvvatlovchi markazlar faoliyatining metodik asoslari.” //
Ta’lim va innovatsiyalar
,
2022, №2. – B. 30–35.
5.
Nazarova M.
Maktabgacha ta’lim pedagogikasi
. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2020. – 208 b.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi.
“Maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalash va o‘qitish bo‘yicha Davlat o‘quv
dasturi – Ilk qadam”. – Toshkent, 2022.
7.
Vygotskiy L. S.
Pedagogik psixologiya
. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. – 312
b.
8.
Karimova D. “Rivojlantiruvchi muhitni tashkil etish va uning bola shaxsiga
ta’siri.” //
Ilm va amaliyot
, 2021, №4. – B. 18–22.
