MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
213
“BOBURNOMA” ASARIDA TABIAT TASVIRINING ILMIY
AHAMIYATI
SCIENTIFIC SIGNIFICANCE OF THE DESCRIPTION OF NATURE IN
“BABURNAME”
Maxmudova Nodira Abduvoxit qizi, magistr, yetakchi mutaxassis
O‘zbekiston davlat tabiat muzeyi
Rahmonov G’ulomjon Rahimjon o’g’li, mutaxassis
O‘zbekiston davlat tabiat muzeyi
Annotatsiya: Ilm-fan olamida har bir manba o‘z o‘rniga ega.
“Boburnoma” asarida ham tabiiy fanlar uchun qimmatli ma’lumotlar mavjud. Bu
asarda, ayniqsa, Mirzo Bobur yashab o‘tgan va hayoti davomida sayohat qilgan
hududlarning botanika, jug‘rofiya, ma’danshunoslik, ekologiya kabi fanlarga
aloqador ma’lumotlar mavjud bo‘lib, ularni tadqiq etish kelajakda tabiiy fanlar
sohasida ilmiy izlanish olib boradigan olimlar uchun muhim ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar: “Boburnoma”, Mirzo Bobur, tabiat, Hindiston, fitonim,
Farg‘ona vodiysi, ekologiya, jug‘rofiya, tarix.
Annotation: In the world of Science, each source has its own place. The work
“The Boburname” also contains valuable information for the Natural Sciences. The
work contains information related to disciplines such as botany, geography, mining,
ecology, especially those of the regions where Mirzo Babur lived and traveled
throughout his life, the research of which is important for scientists who will
conduct scientific research in the field of Natural Sciences in the future.
Kalit so‘zlar: “The Boburname”, Mirzo Bobur, nature, India, phytonym,
Fergana valley, ecology, geography, history.
“Boburnoma” taxminan, 1518-1519-yillardan boshlab 1530-yilgacha
yozilgan jahon adabiyotining muhim va noyob durdonasi. Davlat arbobi, shoir,
tarixchi va tabiatshunos sifatida mashhur bo‘lgan Zahiriddin Muhammad Bobur
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
214
tomonidan o‘zbek (chig‘atoy) tilida yozilgan o‘zbek adabiyotining ilk nasriy
memuarlaridan biri. Ushbu asar
“Boburiya”, “Voqeoti Bobur”, “Voqeanoma”,
“Tuzuki Boburiy”, “Tabaqoti Boburiy”, “Tavorixi Boburiy” kabi nomlar bilan ham
mashhur. Unda muallifning O‘rta Osiyo, Afg‘oniston va Hindistonda yashagan
davrlarida sodir bo‘lgan tarixiy-siyosiy voqealar, hududlarning tabiat olami, hamda
muallif hayoti va siyosaiy faoliyati xronologik tarzda o‘ta aniqlik bilan bayon
etilgan. Boburnoma asarida, ijtimoiy-tabiiy fanlar, tabiatshunoslik, jugʻrofiya,
maʼdanshunoslik, tarix, falsafa, fiqh, din taʼlimoti, tilshunoslik, dehqonchilik,
bogʻdorchilik va boshqalarga oid aniq va hali-hanuz oʻz tarixiy va ilmiy
ahamiyatini yoʻqotmagan maʼlumotlar, ilmiy asoslangan xulosalar keltirilgan.
Mirzo Bobur o‘zining sayohatlari, janglari va turli mamlakatlarga qilgan
safarlari davomida o‘zining atrofidagi tabiiy muhitni har taraflama o‘rgangan va
tasvirlagan. “Boburnoma” dagi tabiiy tasvirlar nafaqat tarixiy asar sifatida, balki
ekologiya, geografiya va tabiatshunoslik fanlarida ham ilmiy ahamiyatga ega.
Ushbu maqolada, “Boburnoma”da keltirilgan tabiiy tasvirlarning ilmiy ahamiyati
va ularning bugungi kunda qanday ilmiy tadqiqotlar uchun foydali ekanligi tahlil
qilinadi. Bobur tabiat shaydosi edi, u bog‘lar barpo etish, Hindistonda ham shirin
qovunlar yetishtirish, uzumzorlarni bunyod etishni orzu qilardi, chunki bunday
ne’matlar Hindistonda mavjud emas edi [D.Muhammadiyeva, 2025].
Ma’lumki, – “Boburnoma” chig‘atoy-turkiy tilida yozilgan va unda arab,
fors va hind tillaridan ham keng foydalanilgan. Ushbu tarixiy-madaniy meros
XIV–XVI asrlar davri tarixini o‘rganishda muhim manba sifatida xizmat qiladi va
uni har tomonlama tadqiq qilish, chuqur o‘rganish zarurligi O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev qarorida ham o‘z aksini topgan
[A.Sharipov, 2024; Мирзиёев Ш.М., 2017].
Bobur o‘z asarida yashab o‘tgan hududlarining tabiati va iqlimining ilmiy
tasvirini keltirgan. Ya’ni, hududlaridagi iqlimni, o‘zgaruvchan ob-havo
sharoitlarini va ularning hayotga ta’sirini chuqur tahlil qilgan. Masalan, Bobur
o‘zining Hindistonga qilgan safarida, mamlakatning issiq iqlimi, yillik yomg‘irlar,
va turli fasllardagi o‘zgarishlar haqida batafsil ma’lumotlar keltiradi. U
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
215
Hindistonning tropik iqlimi, musson yomg‘irlari, va bu iqlimning aholining
kundalik hayoti va qishloq xo‘jaligiga ta’sirini aniq tasvirlagan. Bobur bu hududda
yashovchi odamlar va ularning hayot tarziga tabiiy sharoitlarning qanday ta'sir
qilishini ham o‘z kuzatishlari asosida ifodalagan.
“Boburnoma” ning iqlim haqidagi tasvirlari bugungi ekologiya va
iqlimshunoslik uchun qimmatli tarixiy manba hisoblanadi. Boburning kuzatishlari
va ularning ta’sirini ilmiy nuqtai nazardan tahlil qilish, iqlim o‘zgarishlari va inson
faoliyatining ekologiyaga bo‘lgan ta’siri haqida muhim bilimlarni kashf qilishga
yordam beradi.
Mirzo Bobur jug‘rofiya ilmiga ham xissa qo‘shgan. U o‘zining safarlari
davomida ko‘plab geografik hududlarni o‘rganib, ularning tabiiy landshaftlari
haqida tasvirlar yaratgan. “Boburnoma” da, masalan, Afg‘onistonning tog‘li
hududlari, Hindistonning keng o‘rmonlari va dalalari, va boshqa o‘lkalar
o‘rtasidagi tabiiy farqlar haqida aniq tavsiflar mavjud. Bobur bu joylarning
geografik xususiyatlari, tuproq turi, o‘simlik va hayvonot dunyosi haqida
ma’lumotlar beradi.
Bundan tashqari, Bobur geografik joylashuvlarning inson hayoti va iqtisodiy
faoliyatiga qanday ta'sir qilishini ham o‘rganib, bu haqda batafsil fikrlar bildirgan.
Uning geografiya va tabiiy landshaftlarni tasvirlash usuli, o‘z vaqtida, butun O‘rta
Osiyo va Hindiston mintaqalarini o‘rganish uchun muhim manba bo‘lgan. Bugungi
kunda, “Boburnoma” dagi geografik tasvirlar, tabiiy resurslar va landshaftlar
haqidagi ma’lumotlar, geologiya, geografiya va ekologiya sohalarida ilmiy
tadqiqotlar olib boorish uchun foydalaniladi.
Bobur asarda botanika fani uchun o‘ta qimmatli ma’lumotlar qoldirgan.
Asarda ko‘plab o‘simliklar, daraxtlar va hayvonot dunyosi haqida ko‘plab
m’lumotlar beradi. Bobur Hindiston va Afg‘onistonning tabiiy boyliklari,
o‘simliklarning turlari va ularning inson hayoti uchun ahamiyati haqida batafsil
ma’lumotlar keltirilgan. Misol uchun, asarda ko‘plab dorivor o‘simliklarning
xususiyatlari bayon etilgan, ayrimlarining xattoki tibbiyotda qo‘llanilishi ham
tasvirlangan. Bunday qimmatli ma’lumotlar o‘simliklar va ularning tibbiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
216
xususiyatlarini o‘rganadigan botanik va dorishunos olimlar uchun foydali manba
bo‘lib xizmat qilib kelmoqda.
Shu bilan birga, Bobur o‘zining bayonlarida ekologik muvozanat va tabiiy
resurslarning o‘zaro bog‘liqligiga ham urg‘u berib o‘tgan. O‘simliklar va hayvonot
dunyosi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘lanishlarni tushunish, tabiiy muhitni asrash va
ekologiya
fanini
o‘rganish
uchun
beqiyos
ilmiy
ahamiyatga
ega.
Mirzo Bobur asarida hayvonot va nabobot olamini chuqur ilmiy izohlar bilan
keltirib
o‘tgan.
Hindistonda
o‘sadigan
ayrim
fitonimlar
ilk
bor – “Boburnoma” asarida keltirilgan. Asarda keltirilgan fitonimlar orasida daraxt
nomlari eng ko‘pchilikni tashkil qiladi. Bu esa biologiya sohasi uchun juda
qimmatli va o‘z qiymatini hech qachon yo‘qotmaydigan ma’lumot. Asarda
keltirilgan daraxt nomlarini o‘z navbatida quyidagi turlarga ajratish mumkin:
1.
Mevali daraxt nomlari
: anjir: …mevasi daraxtining tanasidin chiqar,
anjirga uxshar. Gular g‘arib bemaza mevadur [С.Хасанов, 2002; В.Раҳмонов,
2008]; funduk (yang‘oq): ...ichida fundukdek-fundukdek donalari bor; tut: ...bori
yafroqlardin tut yafrog‘i va qaroyig‘och yafrog‘i otqa sazvorroq emish
[С.Хасанов, 2002; В.Раҳмонов, 2008]; olma (Sebi Samarqand, qizil olma
navlari): ...sardseriy mevalardin uzum va anor va o‘ruk va olma va bixi va amrud
va shaftolu va olu va sanjid va bodom va yang‘oq ko‘ptur, Vale ikki meva
Samarqandtin mashhurdur: sebi Samarqand va sohibiyi Samarqand (“Boburnoma”,
Yana paniyaladur, oluchadin ulug‗roqtur, qizil olmaning g‘o‘rasiga shabihdur,
turshkina mazasi bor, yaxshiginadur [С.Хасанов, 2002; В.Раҳмонов, 2008]; uzum
(obi angur, Kobul uzumi, G‘azni uzumi, qora uzum, husayni uzum, kishmish kabi
uzum navlari): Bir nav’ uzum bulur, obi angur derlar, xeyli yaxshi uzumdir. Mast
chog‘irlari bo‘lur. Xuroson 307 navohisining noranjiga hech nisbati yo‘qtur.
Nozuklugidindurkim, Lamg‘onottin Kobulgachakim, o‘n uch-o‘n to‘rt yig‘och
bo‘lgay, kelturguncha ba’zi noranjlar xarob bo‘lur. Astrobod noranjini
Samarqanddakim, ikki yuz yetmish-ikki yuz sekson yig‘och bo‘lgay, eltarlar,
terisining qalinligidin va kamoblig‘idin oncha xarob bo‘lmas. Bajavr
noranjlarining ulug‘ligi bihicha bo‘lur, suvi ko‘ptur va o‘zga noranjlarning suvidin
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
217
turshroqtur. Yana bir jins o‘ruk bo‘lurkim, donasini olib, ichiga mag‘z solib
quruturlar, «subhoniy» derlar, bisyor lazizdur [С.Хасанов, 2002; В.Раҳмонов,
2008]; anba: Hinduston maxsusidur, biri anbadur [С.Хасанов, 2002; В.Раҳмонов,
2008]; limu (galgal limu, uluq limu kabi navlari): Yana noranj mushobahati
mevalardin uluq limudurkim, Hindustonda galgal limu deydurlar [С.Хасанов,
2002; В.Раҳмонов, 2008];
2
.
Mevasiz, maishiy hayotda foydalaniladigan daraxt nomlari
: balut,
bodomcha: …o‘tunlari xanjaq va balut va bodomcha va qarqanddur [С.Хасанов,
2002; В.Раҳмонов, 2008]; chinor: Chashmaning o‘rtasida qalin chinor
daraxtlaridur, latif soyasi bordur [С.Хасанов, 2002; В.Раҳмонов, 2008]; tol:
Sufaning girdida tamom tol daraxtlari ekildi [С.Хасанов, 2002; В.Раҳмонов,
2008]; terak: andin Feruza darvozasig‘acha xiyobon kilib, ikki tarafida terak
yig‘ochlari ekturubtur [С.Хасанов, 2002; В.Раҳмонов, 2008];
3. Manzarali daraxt nomlari
: norvan, sarv: Chorbog‘da ham
martabamartaba
yerlarni siyok bila tuzatib, yaxshi norvanlar va sarv va safedorlar tikibturlar, xeyli
saromad manzilidur [С.Хасанов, 2002; В.Раҳмонов, 2008]; archa: Andarob va
Xost va Badaxshon tog‘lari tamom archalik, qalin chashmalik, yumshoq pushtalik
tog‘lardur [С.Хасанов, 2002; В.Раҳмонов, 2008].
4. Buta va butasimon daraxt nomlari
: bodom: …musmir daraxtisi
bisyordur, vale bog‘chalarida aksar bodom daraxtidur [С.Хасанов, 2002;
В.Раҳмонов, 2008]; jika: Yana karundadur, bizning viloyatning jikasi yo‘sunliq,
buta-buta bo‘ladur. Jika tog‘larda bo‘lur. Bu dashtlarda bo‘ladur [С.Хасанов, 2002;
В.Раҳмонов, 2008]. Fitonimlarni o‘rganishda – “Boburnoma” asarining o‘rni
beqiyos. Boburning ekologiya haqida yozganlarini oʻqisangiz, hozirgi davrda
yashaydi, deb oʻylaysiz. Darhaqiqat, ―Boburnoma‖ni oʻqiganda unda bayon
qilingan joylarning ekologik holati, yaʼni oʻsha diyorning oʻsimlik dunyosi,
hayvonot olami, qushlari, yeri, obi-hayoti, iqlimi, giyohlari, meva-chevasi xususida
tarixiy va ekologik nuqtainazardan bugungi kun uchun ham ahamiyati qimmatli
boʻlgan aniq maʼlumotlarga ega boʻlamiz. Xususan, – Boburnoma‖ni nabobat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
218
olamiga oid sermazmun asar deyish oʻrinlidir [G.Rasulova 2024; С.Хасанов, 2002;
В.Раҳмонов, 2008]. “Boburnoma”da Farg‘ona vodiysining boy, sermahsul tabiati
hamda ekologiyasiga juda katta ta‘rif berilgan. Unda ko‘rsatilishicha – Farg‘ona
viloyati beshinchi iqlimdindur. Ma’muraning kanorasida voqe bo‘lubtur. Sharqi
Koshg‘ar, g‘arbi Samarqand, janubi Badaxshonning sarhadi tog‘lar, shimolida
agarchi burun shahrlar bor ekandur, misli: Olmoliq va Olmotu va Yangi kim,
kutublarda Tarozkent bitirlar, mo‘g‘ul va o‘zbek jihatdin bu tarixda buzulubtur, aslo
ma’mura qolmabdur. Muxtasar viloyattur, oshliq va mevasi farovon. Girdogirdi tog‘
voqe bo‘lubtur. Gʻarbiy tarafidakim, Samarqand va Xo‘jand bo‘lg‘ay, tog‘ yo‘qtur.
Ushbu jonibtin o‘zga hech jonibtin qish yog‘iy kela olmas. Sayhun daryosikim,
Xo‘jand suyig‘a mashhurdur, sharq va shimoliy tarafidin kelib, bu viloyatning ichi
birla o‘tub, g‘arb sori oqar, Xo‘jandning shimoli Fanokatning janubiy tarafidinkim,
holo Shohruxiyag‘a mashhurdur, o‘tub yana shimolg‘a mayl qilib, Turkiston sori
borur. Turkistondin xeyli quyiroq bu daryo tamom qumg‘a singar, hech daryog‘a
qotilmas [Mirziyoyev Sh., 2017; Zahiriddin Muhammad Bobur, 1989; Zahiriddin
Muhammad Bobur, 2015].
“Boburnoma”da jug‘rofik joylar ekologiyasi va ularning tabiati to‘g‘risida
fikr yuritilib, vodiy aholisi yashash sharoitlariga qarab viloyat, o‘rchin, qasaba,
kent, qo‘rg‘on, mahalla tarzida ifodalanadi. Viloyatlar sifatida Farg‘ona, O‘sh,
Isfara va Qorategin tilga olinadi. O‘rchin atamasi viloyatdan kichik, qasabadan
kattaroq hududga nisbatan qo‘llanib, asarda Raboti Sarxang, Rabatak, O‘ratepa,
Xo‘qon, Olayluq singari o‘rchinlar qayd qilingan. Bobur Farg‘ona vodiysidagi
asosiy shaharlarni qasaba deb atagan. Qasabalar, ya’ni shaharlar yettita bo‘lib,
ulardan beshtasi: Andijon, Marg‗inon, Isfara, Xo‘jand, Kandibodom Sirdaryoning
janub tomonida, ikkitasi Axsi va Koson daryosining shimol tomonida joylashgan.
“Boburnoma” da bu joylarning tabiati, havosi, suvlari, hayvonoti va o‘simliklariga
ajoyib ta‘rif berilgan [A.Mamajonov, 2024].
“Boburnoma”dagi tabiiy tasvirlar faqat tabiatni tasvirlash bilan
cheklanmaydi, balki tabiat va inson o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni chuqur tahlil
etadi. Bobur, o‘z asarida, tabiiy muhitning inson hayoti va faoliyatiga qanday ta’sir
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
219
qilishini, ijtimoiy va iqtisodiy jarayonlar bilan qanday bog‘liqligini ko‘rsatadi. U,
masalan, iqlimning qishloq xo‘jaligiga ta’siri, o‘simliklarning ozuqaviy qiymati, va
tabiiy resurslarning mamlakat iqtisodiyotiga qo‘shgan hissasini tasvirlaydi.
Bu tasvirlar ekologik va ijtimoiy tahlil uchun muhimdir. Tabiatning inson
hayotiga ta’siri va uning qanday o‘zgarishi haqida Boburning yozganlari ekologik
siyosat va barqaror rivojlanish nuqtai nazaridan ilmiy tahlil qilish uchun qimmatli
ma’lumot manbalaridan biridir.
Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” asari faqat tarixiy va
adabiy ahamiyatga ega bo‘lib qolmay, balki tabiat olami va uning inson hayotiga
ta’siri haqidagi ilmiy izlanishlar uchun ham noyob manba hisoblanadi. Bobur o‘z
asarida tabiatni, iqlimni, geografiyani, o‘simliklar va hayvonot dunyosini ilmiy
nuqtai nazardan tasvirlab, ekologiya, geografiya, botanika va boshqa ilmiy
sohalarda tadqiqotlar olib borishga katta hissa qo‘shgan. Shuning uchun,
“Boburnoma” bugungi kunda ham ilmiy tadqiqotlar uchun qimmatli manba sifatida
o‘rganilishi davom etmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. A. Mamajonov, G.Axmedova, A.Alisherov, “Boburnoma”da O‘sh qasabasi
ekologik holatining ta’rifi «Бабурнамэ»де Ош шаарынын экологиялык
абалынын сүрөттөлүшү // Zahiriddin Muhammad Bobur merosining Sharq
davlatchiligi va madaniyati rivojida tutgan o‘rni, uluslararo ilmiy-nazariy
konferansi materiallari: Toshkent – 2024 – 201-206 b.
2. A.Sharipov, “Boburnoma” da Panjob viloyatining tarixiy geografiyasi /
“Boburnoma” of the Punjab region historical geography // Zahiriddin
Muhammad Bobur merosining Sharq davlatchiligi va madaniyati rivojida
tutgan o‘rni, uluslararo ilmiy-nazariy konferansi materiallari: Toshkent –
2024 – 221-238 b.
3. D.Muhammadiyeva, N.O‘ktamova, Boburiylar imperiyasida fan va san’at
taraqqiyoti // The Development of Science and Art in the Mughal Empire,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
220
ilmiy electron jurnal / ASSN: 3030-3451 – 2/2025 – 535-541 b.
4. G. Rasulova, “Boburnoma” asarida uchraydigan daraxt nomini anglatuvchi
fitonimlar Phytonyms meaning the name of a tree found in “Boburnoma” //
Zahiriddin Muhammad Bobur merosining Sharq davlatchiligi va madaniyati
rivojida tutgan o‘rni, uluslararo ilmiy-nazariy konferansi materiallari:
Toshkent – 2024 – 305-308 b.
5. Mirziyoyev, Sh. 2017.Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom
ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. – Toshkent: ― O‘zbekiston.
6. Zahirddin Muhammad Bobur. 1989. Boburnoma. –Toshkent: –Yulduzcha.8
7. Zahiriddin Muhammad Bobur. 2015. Boburnoma. –Toshkent: –Yangi asr
avlodi.
8. Бобур, Заҳириддин Муҳаммад. 2002. Бобурнома. Нашрга тайѐрловчи
Саидбек Ҳасанов. – Тошкент: Шарқ
9. Бобур, Заҳириддин Муҳаммад. 2008. «Бобурнома» Нашрга тайѐрловчи
В.Раҳмонов. – Тошкент.
10. Мирзиёев Ш.М. Жисмоний ва маънавий етук ёшлар – Эзгу
мақсадларимизга етишда таянчимиз ва суянчимиздир. – “Камолот”
ёшлар ижтимоий ҳаракатининг IV қурултойидаги нутқи. Халқ сўзи //
2017:1 июл.
