MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
152
EKOLOGIK TOZA OZIQ-OVQAT ISHLAB CHIQARISHDA
SERTIFIKATLASH TIZIMLARI: MUAMMOLAR VA ULARNI
BARTARAF ETISH YO'LLARI
UDK: 631.147:664.8:006.3:339.13
Ergasheva H.B, BDTU professor
Elmurodova A.S, doktorant
Annotatsiya. Ushbu maqolada ekologik toza oziq-ovqat mahsulotlari ishlab
chiqarish jarayonida yuzaga keladigan asosiy muammolar va sertifikatlash tizimlari
bilan bog‘liq to‘siqlar tahlil qilinadi. Jumladan, xalqaro standartlarga mos keluvchi
sertifikat olishdagi xarajatlar, fermerlarning bilim darajasi, ichki bozordagi
iste’molchilarning ekologik ong darajasi, kuzatuvchanlik tizimlari va xalqaro tan
olinmaslik holatlari yoritiladi. Maqolada muammolar yechimi sifatida davlat qo‘llab-
quvvatlovi, kooperatsion yondashuv, raqamli texnologiyalarning joriy etilishi, aholi
o‘rtasida ekologik madaniyatni shakllantirish va xalqaro akkreditatsiyalash zarurati
asoslab beriladi. Tadqiqot natijalari ekologik qishloq xo‘jaligi siyosatini
shakllantirish, startaplar va mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun muhim yo‘nalish
bo‘lib xizmat qiladi.
Аннотация. В данной статье анализируются основные проблемы и
препятствия, связанные с системами сертификации в сфере производства
органических продуктов питания. В частности, рассматриваются затраты
на
получение
сертификата,
соответствующего
международным
стандартам,
уровень
знаний
фермеров,
уровень
экологической
осведомленности
потребителей
на
внутреннем
рынке,
системы
прослеживаемости, отсутствие международного признания. В статье
обосновывается необходимость государственной поддержки, кооперативного
подхода, внедрения цифровых технологий, формирования экологической
культуры у населения, международной аккредитации как решения проблем.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
153
Результаты исследования служат важным направлением для формирования
экологической аграрной политики, стартапов и местных производителей.
Abstract. This article analyzes the main problems and obstacles associated
with certification systems in the production of organic food products. In particular, it
covers the costs of obtaining a certificate that meets international standards, the level
of knowledge of farmers, the level of environmental awareness of consumers in the
domestic market, traceability systems, and lack of international recognition. The
article justifies the need for state support, a cooperative approach, the introduction
of digital technologies, the formation of an ecological culture among the population,
and international accreditation as solutions to the problems. The results of the study
serve as an important direction for the formation of ecological agricultural policy,
startups, and local producers.
Kalit so’zlar:
Ekologik oziq-ovqat, sertifikatlash tizimi, ekologik
dehqonchilik, blokcheyn, ekologik madaniyat, xalqaro standartlar, kuzatuvchanlik,
akkreditatsiya
Kirish.
So‘nggi yillarda sog‘lom ovqatlanishga bo‘lgan talabning ortib
borishi, ekologik muammolarning kuchayishi va aholi o‘rtasida ekologik ongning
shakllanib borishi natijasida ekologik toza oziq-ovqat mahsulotlari global darajada
dolzarb masalaga aylanmoqda. Ushbu mahsulotlar inson salomatligiga ijobiy ta’siri,
kimyoviy moddalardan holi bo‘lishi va tabiatga zarar yetkazmasligi bilan ajralib
turadi. Shu sababli dunyo bozorida ekologik mahsulotlar sifati va ishonchliligini
kafolatlaydigan sertifikatlash tizimlariga ehtiyoj ortib bormoqda.
Biroq ekologik toza mahsulotlar ishlab chiqarishni kengaytirishda bir qator
muammolar mavjud. Jumladan, sertifikatlash jarayonining murakkabligi va
xarajatdorligi, ishlab chiqaruvchilarning bilim darajasi pastligi, monitoring
tizimlarining zaifligi va xalqaro tan olinmaslik holatlari ushbu sohaning to‘laqonli
rivojlanishiga to‘sqinlik qilmoqda. Shu bilan birga, ichki bozor iste’molchilarining
ekologik madaniyati ham hali yetarli darajada shakllanmagan. Ushbu maqolada
aynan ekologik sertifikatlash tizimida mavjud muammolar, ularning sabablari va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
154
amaliy yechimlari chuqur tahlil qilinadi. Maqsad – O‘zbekistonda ekologik oziq-
ovqat ishlab chiqarishni barqaror yo‘lga qo‘yish uchun ilmiy, texnologik va
institutsional asoslarni belgilab berishdir.
1. Ekologik toza oziq-ovqat mahsulotlari nima?
Ekologik toza yoki organik oziq-ovqat mahsulotlari – bu ishlab chiqarish,
qayta ishlash va saqlash jarayonida kimyoviy pestitsidlar, sun’iy o‘g‘itlar,
antibiotiklar va genetik modifikatsiyalangan organizmlar (GMO) ishlatilmagan
mahsulotlardir. Bu mahsulotlar inson salomatligi bilan bir qatorda yer, suv va
havoning ekologik barqarorligiga xizmat qiladi.
2. Sertifikatlash tizimlarining mohiyati
Sertifikatlash – bu mahsulot yoki ishlab chiqarish tizimining ma’lum ekologik
standartlarga mos kelishini mustaqil tashkilotlar tomonidan baholash va
hujjatlashtirish jarayonidir. Ushbu jarayon:
-iste’molchiga ishonch beradi,
-eksport uchun imkoniyatlar yaratadi,
-ichki bozorda mahsulot narxini asoslash imkonini beradi.
3. O‘zbekiston sharoitida holat va imkoniyatlar
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda organik qishloq xo‘jaligi va ekologik toza
mahsulotlar ishlab chiqarishga qiziqish ortib bormoqda. 2020-yildan boshlab Organik
qishloq xo‘jaligi to‘g‘risida Qonun kuchga kirdi. Bu qonun asosida mahalliy
sertifikatlash tashkilotlari shakllanmoqda, ammo ularning xalqaro miqyosda tan
olinishi hozircha cheklangan.
Muammolar:
-Sertifikatlash xizmatlarining qimmatligi.
-Fermerlarning ekologik talablar bo‘yicha bilim yetishmasligi.
-Monitoring va nazorat tizimlarining sustligi.
Imkoniyatlar:
-Yevropa va Sharqiy Osiyo bozorlariga eksport salohiyati.
-Agroklimatik sharoit ekologik ishlab chiqarish uchun qulay.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
155
-Turizm va sog‘lom ovqatlanish sektorlarining kengayishi.
4. Raqamli texnologiyalar va blokcheyn imkoniyatlari
Zamonaviy texnologiyalar, ayniqsa blokcheyn texnologiyasi yordamida
mahsulot yo‘lini kuzatish (traceability), ishlab chiqarish shaffofligini ta’minlash va
qalbakilashtirishga qarshi kurashishda sertifikatlash jarayonini raqamlashtirish
mumkin. Bu innovatsiya iste’molchining ishonchini mustahkamlashda muhim rol
o‘ynaydi.
Xulosa va tavsiyalar
Ekologik toza oziq-ovqat ishlab chiqarishda sertifikatlash tizimlari mahsulot
sifati, sog‘lom ovqatlanish va eksport imkoniyatlarini oshirishda muhim vositadir.
O‘zbekiston uchun bu yo‘nalish:
-iqtisodiy diversifikatsiya,
-ekologik barqarorlik,
-xalqaro savdoda raqobatbardoshlikni ta’minlovchi ustunlik bo‘lishi mumkin.
Tavsiyalar:
1. Mahalliy va xalqaro sertifikatlash tashkilotlari bilan hamkorlikni
kuchaytirish.
2. Fermerlar va ishlab chiqaruvchilar uchun o‘quv-treninglar tashkil etish.
3. Raqamli nazorat tizimlarini (blokcheyn, QR-kod) joriy etish.
4. Sertifikatlashtirish xarajatlarini subsidiya qilish bo‘yicha davlat dasturlarini
ishlab chiqish.
Ekologik toza oziq-ovqat ishlab chiqarishdagi muammolar va yechimlar
1. Muammo: Sertifikatlash tizimining yuqori xarajatlari
Tahlil:
Ekologik sertifikatlash jarayoni, ayniqsa xalqaro miqyosda (masalan, USDA
Organic, EU Organic), juda qimmatga tushadi. Bunga ekspert tekshiruvlari,
laboratoriya tahlillari, inspeksiya safarlari va byurokratik hujjatlar kiradi. Bu
xarajatlar kichik va o‘rta fermer xo‘jaliklari uchun jiddiy to‘siqdir.
Yechimlar:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
156
-Davlat tomonidan subsidiyalar ajratish: Sertifikat xarajatlarining ma’lum
qismini hukumat qoplasa, fermerlar faolroq bo‘ladi.
-Kooperatsiyalar asosida sertifikatlash: Bir nechta fermerlar kooperatsiya
tuzib, umumiy sertifikat olishlari mumkin. Bu xarajatlarni kamaytiradi.
-Mahalliy sertifikatlash tizimlarini rivojlantirish: Xalqaro tashkilotlar bilan
hamkorlikda O‘zbekistonga xos, ammo eksportga mos sertifikat tizimini yaratish.
2. Muammo: Fermerlar va ishlab chiqaruvchilarda bilim va ko‘nikma
yetishmasligi
Tahlil: Ko‘pchilik fermerlar ekologik ishlab chiqarishning asosiy tamoyillari
(kompostlash, zaxarli moddalar ishlatmaslik, dalalarni aylantirib ekish) haqida yetarli
bilimga ega emas. Bu esa noto‘g‘ri amaliyotlar yoki sertifikat olish jarayonida
muvaffaqiyatsizlikka olib keladi.
Yechimlar:
- Treninglar va dala maktablari: Har bir viloyatda ekologik ishlab chiqarishga
o‘qituvchi tajriba maydonlari va dala maktablarini tashkil qilish.
-Mobil ilovalar yoki video darsliklar: Ekologik dehqonchilik bo‘yicha mobil
qo‘llanmalar orqali amaliy bilim berish.
-Universitetlar bilan hamkorlik: Qishloq xo‘jaligi oliygohlarida ekologik
sertifikatlash modullarini joriy etish.
3.
Muammo: Mahsulot kuzatuvchanligi va shaffoflik yo‘qligi
Tahlil:Ko‘pgina hollarda, sertifikatlangan mahsulotlar qanday yetishtirilgani,
qayerdan kelgani haqida iste’molchilarda to‘liq axborot yo‘q. Bu ishonchsizlikni
keltirib chiqaradi va bozorda qalbakilashtirishga imkon yaratadi.
Yechimlar:
-Blokcheyn texnologiyasini joriy qilish: Har bir mahsulotga QR-kod
biriktirilib, uning ishlab chiqarish, saqlash va logistika zanjiri to‘liq kuzatiladi.
-Ochiq onlayn reyestrlar: Sertifikat olgan xo‘jaliklar, mahsulotlar va
laboratoriya natijalarining ochiq onlayn platformasini yaratish.
-Raqamli yirik axborot tizimi (ERP): Oziq-ovqat zanjiridagi barcha
sub’yektlar yagona tizim orqali axborot almashadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
157
4.
Muammo: Ichki bozorning talab va qadrlash yetishmasligi
Tahlil:Aholining katta qismi ekologik mahsulot nima ekanligini, uning
sog‘liqqa foydasini va narxi nega balandroq ekanini tushunmaydi. Bu esa ichki
bozorda ekologik mahsulotlarga talabni cheklaydi.
Yechimlar:
-Ijtimoiy targ‘ibot kampaniyalari: Televizion roliklar, maktab dasturlari,
blogerlar orqali ekologik ovqatlanish madaniyatini keng targ‘ib qilish.
-“Green Label” tizimini joriy qilish: Sertifikatlangan mahsulotlar uchun
maxsus belgilar, javonlar yoki marketlarda “eko-zonalar” tashkil etish.
-Raqobatbardosh narx siyosati: Ekologik mahsulotlar uchun soliq imtiyozlari
yoki arzon kreditlar orqali narxni kamaytirish.
5.
Muammo: Sertifikatlashtirishda nazorat va monitoring tizimining zaifligi
Tahlil:
Sertifikat olgan ishlab chiqaruvchilar ekologik talablarni buzgan taqdirda ham
jazosiz qolish holatlari mavjud.
Yechim: Mustaqil inspektorlar korpusi, muntazam laboratoriya tahlillari,
jamoatchilik monitoringi tizimlarini rivojlantirish kerak.
Yechimlar:
-Davriy laboratoriya tekshiruvlarini kuchaytirish: Har yili mahsulot va yer
namunalarini test qilish majburiyati.
-Mustaqil inspektorlar korpusi: Hokimiyatdan mustaqil ekologik inspektorlar
korpusini shakllantirish.
-Ijtimoiy monitoring: Mahsulotni iste’mol qiluvchilar yoki ekologik
tashkilotlar tomonidan real vaqtda kuzatuv tizimlarini yo‘lga qo‘yish.
6. Muammo: Xalqaro bozorda tan olinmaslik
Tahlil:
-Mahalliy sertifikatlarning aksariyati eksport bozorlarida tan olinmaydi. Bu
esa mahsulotning eksport salohiyatini kamaytiradi.
Yechimlar:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
158
-Xalqaro akkreditatsiyalash: O‘zbekistondagi sertifikat tashkilotlarini xalqaro
akkreditatsiyalash orqali tan olinishga erishish.
-Yevropa va Osiyo ekologik markazlari bilan memorandumlarga kirishish.
Milliy sertifikat tashkilotlarini xalqaro akkreditatsiyadan o‘tkazish, xalqaro
ekologik tashkilotlar bilan memorandumlar tuzish va startaplar uchun grant ajratish
Xulosa
Ekologik toza oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish va ularga sertifikat
olish tizimi bugungi global oziq-ovqat xavfsizligi, ekologik barqarorlik va inson
salomatligi nuqtai nazaridan muhim strategik yo‘nalish hisoblanadi. Tadqiqot
davomida aniqlanishicha, O‘zbekistonda ushbu sohaning rivojiga to‘sqinlik
qilayotgan asosiy muammolar quyidagilardan iborat: ishlab chiqaruvchilarning
ekologik standartlar haqidagi bilim va malakasining pastligi, sertifikat olish
tartibining murakkab va xarajatdorligi, xalqaro tan olinadigan akkreditatsiyalangan
organlarning yetishmasligi hamda ichki bozorda iste’molchilarning ekologik
mahsulotlarga nisbatan ongli talabining sustligi.
Shuningdek, tahlillar shuni ko‘rsatadiki, mavjud milliy me’yoriy-huquqiy
bazada ekologik mahsulotlar sertifikatsiyasi bilan bog‘liq ko‘plab bo‘shliqlar mavjud.
Fermerlar ekologik dehqonchilik texnologiyalarini joriy etishda amaliy qo‘llab-
quvvatlashga muhtoj, iste’molchilar esa ekologik mahsulotni oddiydan ajratib olishda
qiyinchilikka duch kelmoqdalar. Bu holat ekologik markirovka va ishonchli
monitoring tizimlarining zaifligini ko‘rsatadi.
Tadqiqot natijalariga asoslanib, quyidagi yechimlar taklif qilindi:
– milliy ekologik sertifikatlash standartlarini xalqaro standartlarga
moslashtirish;
– mahalliy sertifikatlovchi tashkilotlar faoliyatini akkreditatsiya qilish va
rivojlantirish;
– ekologik mahsulot ishlab chiqaruvchilar uchun subsidiya va grant tizimini
kuchaytirish;
– ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilar uchun ekologik savodxonlik
bo‘yicha muntazam trening va kampaniyalarni tashkil etish;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
159
– ekologik mahsulotlar uchun alohida belgilangan savdo zanjirlari va
yarmarkalarni yo‘lga qo‘yish.
Xulosa qilib aytganda, ekologik oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish va
ularni sertifikatlash tizimini kuchaytirish nafaqat sog‘lom avlod tarbiyasini
ta’minlaydi, balki mamlakatning eksport salohiyatini oshirish, agrosanoat
tarmoqlarini diversifikatsiyalash va ekologik barqarorlikni ta’minlashga xizmat
qiladi. Mazkur yo‘nalishda tizimli, bosqichma-bosqich va innovatsion yondashuvlar
asosida islohotlar olib borilishi lozim.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Шевелев А. Н. Экологическое сельское хозяйство: теория и практика / А.Н.
Шевелев. – Москва: КолосС, 2019. – 312 с.
2. Таджибаева З. Э. Экологик маҳсулотларни сертификатлаш ва белгиловчи
стандартлар. // “Илмий тадқиқотлар ва инновациялар” журнали, 2022, №4(12).
– Б. 45–50.
3. Codex Alimentarius Commission. Guidelines for the Production, Processing,
Labelling and Marketing of Organically Produced Foods. FAO/WHO, 2020
4. International Federation of Organic Agriculture Movements (IFOAM). The
IFOAM Norms for Organic Production and Processing. Bonn, 2021.
5. Halweil B. (2006). Can Organic Farming Feed Us All? World Watch Magazine,
Vol. 19, No. 3, pp. 18–24.
6. Ўзбекистон Республикасининг “Техник жиҳатдан тартибга солиш
тўғрисида”ги Қонуни, 2009 йил 28 апрел, № ЗРУ-215.
7. GOST ISO 22000:2019 – Oziq-ovqat xavfsizligi menejment tizimlari – Talablar. –
Moskva: Standartinform, 2020.
8. European Commission. Regulation (EU) 2018/848 on organic production and
labeling of organic products. Official Journal of the European Union, 2018.
9. Kholmatov S., Rakhimova D. Certification as a Tool of Ensuring Food Safety in
Organic Agriculture. // International Journal of Environmental Studies, 2023, Vol. 80,
No. 2, pp. 225–240.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
160
10. Karimov A. R. Muqobil dehqonchilik va oziq-ovqat xavfsizligi: muammolar va
istiqbollar. // “Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti” jurnali, 2023, №2(7). – B. 31–38.
