MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
71
FRAZEOLOGIZMLARNING TARJIMA NAZARIYASIDAGI
MUAMMOLARI
Annotatsiya: Ushbu maqolada frazeologik birliklarni tarjima qilish
jarayonida uchraydigan qiyinchiliklar tahlil qilinadi. Frazeologizmlar tilning o‘ziga
xos madaniy va milliy xususiyatlarini aks ettirgani sababli, ularni boshqa tilga
o‘girishda muayyan muammolar yuzaga keladi. Tarjimon frazeologik birliklarni
semantik ekvivalentlik, pragmatik moslik va madaniy kontekst nuqtayi nazaridan
tahlil qilishi lozim. Maqolada tarjima jarayonida qo‘llaniladigan strategiyalar va
ularning samaradorligi misollar yordamida ko‘rsatib beriladi.
Kalit so‘zlar: frazeologizm, tarjima, lingvistik tafovut, ekvivalentlik,
pragmatik moslashuv, madaniy kontekst
Abstract: This article examines the challenges encountered in
translating phraseological units. Since phraseological expressions reflect the cultural
and national characteristics of a language, their translation into another language
presents specific difficulties. A translator must analyze phraseological units from the
perspectives of semantic equivalence, pragmatic adaptation, and cultural context.
The article discusses strategies used in translation and evaluates their effectiveness
through examples.
Xusnitdinova Dilrabo Donyorbek qizi, Andijon
davlat chet tillar instituti, Filologiya tillarni
o‘qitish fakulteti “arab tili” yo‘nalishi 1-bosqich
talabasi.
Egamberdiyeva Iroda Abduraximovna, Andijon
davlat chet tillari instituti, Gid hamrohligi,
madaniyatlararo muloqot va tarjimashunoslik
kafedrasi dotsenti.
Elektron pochta manzil:
Dilraboxon.12.12.2006@gmail.com
Telefon raqam: +998 97 994 77 67
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
72
Keywords: phraseology, translation, linguistic differences, equivalence,
pragmatic adaptation, cultural context.
Аннотация: В данной статье рассматриваются проблемы
перевода фразеологических единиц. Поскольку фразеологизмы отражают
культурные и национальные особенности языка, их перевод на другой язык
вызывает определенные трудности. Переводчику необходимо учитывать
семантическую эквивалентность, прагматическую адаптацию и культурный
контекст. В статье анализируются стратегии перевода и их эффективность,
приводятся примеры.
Ключевые слова: фразеология, перевод, лингвистические различия,
эквивалентность, прагматическая адаптация, культурный контекст
KIRISH
Frazeologik birliklar har bir tilning o‘ziga xos jihatlaridan biri bo‘lib, ular
xalqning madaniyati, tarixi va turmush tarzini o‘zida aks ettiradi. Shu bois, ularni
tarjima qilish jarayonida nafaqat lingvistik, balki madaniy tafovutlar ham muhim
ahamiyat kasb etadi. Frazeologizmlarning o‘ziga xosligi ularning an’anaviy so‘z
birikmalaridan farq qilishi va ko‘pincha ko‘chma ma’noda qo‘llanishidadir.
Frazeologizmlarni boshqa tilga o‘girishda to‘g‘ridan-to‘g‘ri ekvivalent topish har
doim ham imkoni bo‘lgan jarayon emas. Tarjimon matnning konteksti, ifoda
etilayotgan g‘oya va frazeologik birlikning mazmunini hisobga olgan holda eng mos
variantni tanlashi kerak. Bu esa turli strategiyalarni talab etadi.
Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili
. Frazeologizmlarning tarjima
nazariyasi bo‘yicha ko‘plar tarjimashunos olimlar o‘z hissasini qo‘shgan. Ulardan:
Mona Baker – “In Other Words: A Coursebook on Translation” (1992) deb
nomlangan kitobida frazeologizmlar tarjimasida semantik ekvivalentlik va kontekstga
moslashuv muhim. To‘g‘ridan-to‘g‘ri ekvivalent topish har doim ham imkoni
bo‘lmaganligi sababli, analogiya va interpretatsiya usullaridan foydalanish kerak
degan fikrni olg‘a surgan.
Eugene Nida – “Toward a Science of Translating” (1964) kitobida
dinamik ekvivalentlik nazariyasini ilgari suradi: tarjima nafaqat so‘zma-so‘z, balki
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
73
mazmun va ta’sir jihatidan mos bo‘lishi lozim. Tarjimon madaniy tafovutlarni
inobatga olishi shart deya ta’kidlaydi.
Vinogradov V. V. – “Об основных типах фразеологических единиц в
русском языке” (1947) asarida frazeologizmlarni semantik yaxlitligi va tuzilishiga
qarab uch turga ajratadi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qiyin bo‘lganda, mazmuniy
ekvivalent topish kerak deya e’tirof etadi.
Komissarov V. N. – “Teoriya perevoda (lingvisticheskiye aspekty)”
(1990) kitobida pragmatik moslik va kontekstga asoslangan tarjima strategiyalarini
taqdim etadi. Ba’zi frazeologizmlar so‘zma-so‘z tarjima qilinsa, noto‘g‘ri tushunilishi
mumkin deb yozadi.
O‘zbek filologlariga yuzlanadigan bo‘lsak, ular ham bu mavzu yuzasidan
o‘z fikrlarini bildirganlar va ulardan biri Mamatov A. – “O‘zbek tilida
frazeologizmlar va ularning tarjimasi” (2010) deb nomlangan ilmiy ishida o‘zbek
tilidagi frazeologizmlarning madaniy kontekstini saqlash muhim. Tarjimada stilistik
va semantik moslikka e’tibor berish kerak degan fikrlarni yozgan.
Frazeologizmlar tarjimasi semantik ekvivalentlik, madaniy tafovutlar va
pragmatik moslik kabi muhim omillarga bog‘liq. Tarjimon so‘zma-so‘z tarjimaga
tayanmasdan, kontekst va stilistik moslikni hisobga olib ishlashi lozim.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu tadqiqot frazeologizmlarning tarjima
nazariyasidagi muammolarini tahlil qilishga qaratilgan bo‘lib, ilmiy asoslangan
metodologiyalar qo‘llanildi. Tadqiqot davomida sifat va miqdoriy tahlil usullari,
shuningdek, taqqoslash va kuzatish metodlari ishlatildi.
Tahlil va natijalar.
Frazeologizmlarni tarjima qilishdagi asosiy
muammolar tahlili quyidagicha. Frazeologik birliklarning tarjima jarayonida duch
keladigan asosiy qiyinchiliklardan biri bevosita ekvivalentlikning yo‘qligi
hisoblanadi. Har bir til o‘ziga xos frazeologik tuzilmalarga ega bo‘lib, ularni boshqa
tilga to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘girish doimo ham mumkin emas (Newmark, 1988). Peter
Newmarkning tadqiqotlariga ko‘ra, frazeologik birliklarning ma’nosi ularning
tarkibiy qismlarining to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’nosidan farqli bo‘lganligi sababli, tarjima
jarayonida semantik moslik muhim ahamiyat kasb etadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
74
Eugene Nida (1964) tomonidan ilgari surilgan dinamik ekvivalentlik
nazariyasiga ko‘ra, frazeologizmlarni tarjima qilishda faqat so‘zma-so‘z moslik emas,
balki matnning umumiy ta’siri ham muhim hisoblanadi. Bu shuni anglatadiki, tarjima
jarayonida frazeologizmlarning semantik jihatdan mos keladigan ekvivalentlarini
topish yoki madaniy moslashtirish zarur bo‘ladi.
Masalan:
O‘zbekcha: “O‘rik gullaganda”. (juda kam sodir bo‘ladigan voqea)
Inglizcha ekvivalenti: “Once in a blue moon”.
Ushbu tarjima dinamik ekvivalentlik asosida moslashtirilgan bo‘lib, u har ikki
madaniyatda ham biror voqeaning kam sodir bo‘lishi ma’nosini beradi.
Frazeologizmlarni tarjima qilish usullarining samaradorligi.
Frazeologizmlarni tarjima qilish usullarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki,
to‘g‘ridan-to‘g‘ri ekvivalent orqali tarjima qilish faqat universal frazeologik
birliklarga nisbatan samarali bo‘lishi mumkin. Ammo ko‘pchilik hollarda analogik
tarjima yoki erkin tarjima kabi usullar afzal hisoblanadi (Catford, 1965).
Misol uchun:
O‘zbekcha: “Ko‘rpaga qarab oyoq uzat”.
Inglizcha ekvivalenti: “Cut your coat according to your cloth”.
Bu yerda analogik tarjima usuli qo‘llanilgan bo‘lib, u frazeologik birlikning
semantik jihatdan mos keluvchi ekvivalentini taqdim etadi.
Newmark (1988) ta’kidlaydi, agar tarjimon frazeologik birlikni
to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qila olmasa, u mazmunni kontekstga moslashtirgan holda
interpretatsiya qilishga e’tibor qaratishi kerak.
Bunga misol:
O‘zbekcha: “Kallasini ishlatmoq”.
Inglizcha erkin tarjima: “Use your brain”.
Madaniy tafovutlarning tarjima jarayoniga ta’siriga yuzlanadigan
bo‘lsak. Frazeologik birliklar milliy madaniyat bilan chambarchas bog‘langanligi
sababli, tarjima jarayonida madaniy tafovutlar muammosi muhim ahamiyat kasb etadi
(Hatim & Mason, 1997).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
75
Jakobson (1959) esa tarjimada madaniy va semantik tafovutlarni
inobatga olish muhimligini ta’kidlaydi. Uning fikriga ko‘ra, ba’zi frazeologizmlar
faqat bitta madaniyatga xos bo‘lishi mumkin, bu esa tarjimada muayyan
qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi.
Masalan, o‘zbek tilidagi “Bittasi qozon, bittasi cho‘mich” iborasi
madaniy jihatdan tushunarli bo‘lsa-da, ingliz tilida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ekvivalenti
mavjud emas. Bunday hollarda madaniy moslashtirish usuli qo‘llanilishi kerak:
To‘g‘ri tarjima: “They are inseparable like a pot and a ladle”.
Bu tarjima orqali frazeologik birlikning ma’nosi saqlanadi, ammo uni boshqa
madaniyat vakillari tushunishi osonlashadi.
So‘zma-so‘z tarjimaning natijalari
Frazeologik birliklarni so‘zma-so‘z tarjima qilish aksariyat hollarda semantik
xatolarga olib keladi (Jakobson, 1959; Newmark, 1988).
Misol uchun:
O‘zbekcha: “Tilda suyak yo‘q”.
Noto‘g‘ri tarjima: “There is no bone in the tongue”.
To‘g‘ri tarjima: “Words have no limits”.
Bu misolda so‘zma-so‘z tarjima frazeologik birlikning asosiy ma’nosini buzib
qo‘ygan, chunki ingliz tilida bu ibora mavjud emas. Shu sababli, semantik jihatdan
mos ekvivalent topish muhim ahamiyatga ega.
Eksperimental tahlil shuni ko‘rsatadiki, so‘zma-so‘z tarjima faqat
grammatik jihatdan mos tushadigan frazeologizmlar uchun ishlaydi, aks holda,
kontekstual va pragmatik moslikka e’tibor berish talab etiladi.
Yuqorida keltirilgan tahlillar asosida quyidagi xulosalarni olish mumkin:
1. Frazeologizmlarni tarjima qilishda ekvivalentlik muammosi muhim
ahamiyatga ega.
2. Madaniy tafovutlar tarjimada sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
3. Analogik tarjima frazeologik birliklarning eng samarali tarjima strategiyasi
hisoblanadi.
4. So‘zma-so‘z tarjima aksariyat hollarda ma’no buzilishiga olib keladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
76
5. Frazeologik birliklarni tarjima qilish uchun pragmatik moslashuv muhim
ahamiyatga ega.
XULOSA
Frazeologik birliklarni tarjima qilish murakkab jarayon bo‘lib, bu jarayonda
lingvistik va madaniy tafovutlarni inobatga olish lozim. Tarjimon faqatgina so‘zma-
so‘z tarjima qilish bilan cheklanmasdan, ma’no va kontekstni saqlagan holda
ekvivalent topish usullaridan foydalanishi kerak. Frazeologizmlar tarjimasi nazariy
jihatdan ham, amaliyotda ham muhim ahamiyatga ega bo‘lib, tarjimonning
kompetensiyasi va tarjima strategiyalaridan bevosita bog‘liq bo‘ladi.
FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
[1] Baker, M. In Other Words: A Coursebook on Translation. London: Routledge,
1992, bet 63-78.
[2] Bell, R. T. Translation and Translating: Theory and Practice. London: Longman,
1991, bet 102-105.
[3] Catford, J. C. A Linguistic Theory of Translation. Oxford: Oxford University
Press, 1965, bet 79-83.
[4] Hatim, B., & Mason, I. The Translator as Communicator. London: Routledge,
1997, bet 89-92.
[5] Jakobson, R. On Linguistic Aspects of Translation. Cambridge, MA: Harvard
University Press, 1959, bet 35-37.
[6] Komissarov, V. N. Teoriya perevoda (lingvisticheskiye aspekty). Moskva: Nauka,
1990, bet 110-115.
