MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
8
QOBILIYAT VA IQTIDOR VA UNING INSONDA QAY TARZDA
NAMOYON BOʻLISHI: QOBILIYAT VA UNING RIVOJLANISHI
Baxtiddinova Zarifa Hamidjonovna
Buxoro viloyati G'ijduvon tumani 63-IDUM amaliyotchi psixologi.
Annotasiya: Qobiliyat va iqtidor ko‘p hollarda sinonim sifatida qo‘llaniladi,
biroq ular orasida muhim farq mavjud. Iqtidor — bu ma’lum bir faoliyat turida yuqori
darajadagi muvaffaqiyatlarga erishish imkonini beruvchi yuqori darajadagi
qobiliyatdir. Iqtidorli insonlar odatda ma’lum bir sohada erta va tez rivojlanish,
yangi g‘oyalarni ilgari surish, ijodiy yechimlar topish qobiliyatiga ega bo‘ladilar.
Kalit soʻzlar: qobiliyat, ko'nikma, malaka, bilim, iqtidor, salohiyat, mahorat
iqtidor, rivojlanish, inson, shaxs.
Inson tabiatan o‘ziga xos, noyob va takrorlanmas mavjudotdir. Uning
ichki imkoniyatlarini tashkil qiluvchi psixologik xususiyatlardan biri bu —
qobiliyatdir. Qobiliyat insonning bilim, ko‘nikma va malakalarni egallashga bo‘lgan
tayyorligi, bu jarayonni qanday tez, oson va mukammal bajarishini belgilovchi
omildir. Qobiliyatning psixologik mohiyati
Psixologiyada qobiliyat — bu insonning individual xususiyatlaridan iborat
bo‘lib, ular uning faoliyati samaradorligini belgilaydi. Qobiliyatlar o‘z-o‘zidan bilim
yoki ko‘nikma emas, balki ularni egallash imkoniyatini bildiradi. Ular insonning
aqliy, hissiy, irodaviy va jismoniy salohiyatiga tayanadi. Har qanday qobiliyat
faoliyat davomida namoyon bo‘ladi. Shu sababli, qobiliyatlar faqat harakat, izlanish
va amaliy mashg‘ulotlar orqali aniqlanadi va rivojlanadi.
Qobiliyat va iqtidor
Qobiliyat va iqtidor ko‘p hollarda sinonim sifatida qo‘llaniladi, biroq ular
orasida muhim farq mavjud. Iqtidor — bu ma’lum bir faoliyat turida yuqori
darajadagi muvaffaqiyatlarga erishish imkonini beruvchi yuqori darajadagi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
9
qobiliyatdir. Iqtidorli insonlar odatda ma’lum bir sohada erta va tez rivojlanish, yangi
g‘oyalarni ilgari surish, ijodiy yechimlar topish qobiliyatiga ega bo‘ladilar.
Masalan, yosh bolada musiqiy iqtidor bo‘lsa, u notalarni tez eslab qoladi,
ohangni to‘g‘ri topadi va hissiyot orqali ifoda eta oladi. Biroq bu iqtidorni
rivojlantirish uchun muhit, ta’lim, qo‘llab-quvvatlov zarur. Aks holda, bu
imkoniyatlar so‘nib ketishi ham mumkin.
Qobiliyatlarning tasnifi
Qobiliyatlar turli mezonlarga ko‘ra tasniflanadi:
Tabiiy qobiliyatlar – biologik asosga ega bo‘lib, idrok, xotira, reflekslar,
diqqat kabilarni o‘z ichiga oladi.
Ijtimoiy qobiliyatlar – jamiyatda faoliyat yuritish, muomala qilish, rahbarlik
qilish, tashkilotchilik qobiliyatlari.
Umumiy qobiliyatlar – barcha faoliyat turlarida kerak bo‘ladigan aqliy
salohiyat, tafakkur, nutq, muomala qobiliyati.
Xususiy qobiliyatlar – muayyan soha yoki faoliyat turi bilan bog‘liq:
matematik, musiqiy, badiiy, sport va boshqalar.
Shuningdek, nazariy (fikrlashga asoslangan) va amaliy (harakatga
asoslangan), ijodiy (yangilik yaratishga qaratilgan) qobiliyatlar ham ajratiladi.
Qobiliyatning rivojlanish shartlari
Qobiliyatlar tug‘ma imkoniyatlar asosida shakllansa-da, ularning rivojlanishi
ko‘p jihatdan tashqi sharoitlarga bog‘liq:
Oila va maktab muhiti – dastlabki tarbiya va ta’lim qobiliyatlar rivojida
muhim rol o‘ynaydi.
Motivatsiya va qiziqish – inson o‘zini qiziqtirgan faoliyatga nisbatan ko‘proq
kuch sarflaydi va natijada o‘sadi.
Mashq va mehnat – doimiy shug‘ullanish, amaliy tajriba, takrorlash orqali
qobiliyatlar mustahkamlanadi.
Ustozlar va yo‘l-yo‘riq – to‘g‘ri rahbarlik, ijobiy namuna va turtki iqtidorli
shaxs shakllanishida hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Qobiliyatni baholash
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
10
Qobiliyatni aniqlash va o‘lchash murakkab jarayon bo‘lib, bunda turli
metodlar qo‘llaniladi. I.Q. (intellekt koeffitsienti) usuli eng keng tarqalganlaridan biri
sanaladi. Ammo bu usul ko‘proq mavjud bilim va ko‘nikmalarni o‘lchaydi,
salohiyatni esa to‘liq aks ettirmaydi.
Shu sababli, L.S. Vygotskiy tomonidan taklif etilgan “yaqin rivojlanish
zonasi” kontseptsiyasi muhim ahamiyat kasb etadi. Bu yondashuv bola hozirda
nimalarga qodirligi emas, balki malakali yordam orqali nimalarga erisha olishini
aniqlashga yordam beradi. Qobiliyat — insonning ma’lum bir faoliyatni
muvaffaqiyatli amalga oshirishini ta’minlaydigan psixik xususiyatlar yig’indisidir.
Qobiliyatning kelib chiqishi, shakllanishi va taraqqiyoti muammosi psixologiyada
eng murakkab va muhim masalalardan biridir. Bu borada biologik va ijtimoiy omillar
o’rtasidagi o’zaro aloqalar muhim ahamiyat kasb etadi.
Tug’ma va orttirilgan qobiliyatlar muammosi
Qobiliyatning tug’ma ekanligini mutlaq inkor etib bo’lmaydi. Miya
tuzilmasining individual xususiyatlari, sezgi a’zolari va funksional imkoniyatlar kabi
omillar insonda dastlabki layoqat sifatida mavjud bo’ladi. Biroq bu layoqatlarning
qobiliyatga aylanishi — faqatgina ijtimoiy muhit, tarbiya, ta’lim va faoliyat orqali
ro’y beradi. Shu bois, biologik asoslar zaruriy bo’lsa-da, yetarli emas.
Tarixiy qarashlar va tanqidiy tahlil
F.A.Gall va F.Galton kabi olimlar tomonidan ilgari surilgan irsiylik g’oyalari
o’z vaqtida ahamiyatli bo’lsa-da, ularning dalillari bugungi ilmiy mezonlarga javob
bermaydi. Galtonning irsiyatga oid fikrlari statistik asosga ega bo’lmagani, Gallning
“kallaning shakliga qarab qobiliyatni aniqlash” degan nazariyasi esa soxta fan sifatida
rad etilgan.
Psixologik izlanishlar va zamonaviy yondashuvlar
B.M.Teplov, A.N.Leontev, S.L.Rubinshteyn kabi olimlar tomonidan olib
borilgan tadqiqotlar qobiliyat va iste’dod masalasiga murakkab, chuqur yondashuvni
taqdim etdi. Teplov qobiliyatlar individual nerv tizimi xususiyatlariga bog’liqligini
ko’rsatsa, Leontev funksional organlar nazariyasida shaxsning faoliyat davomida
qobiliyatlarini rivojlantirish muhimligini asoslaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
11
Talant va uning tuzilishi
Talant — bu qobiliyatlarning yuksak darajasi bo’lib, u murakkab, original,
mustaqil faoliyat yuritish imkonini beradigan individual psixik xususiyatlar
yig’indisidir. Talant muvaffaqiyat, mustaqillik, originallik, ijtimoiy yaratuvchanlik
imkoniyati kabi belgilar orqali ifodalanadi. Biroq talant — mehnat, tajriba, ko’nikma
va sharoitlar orqali rivojlanadigan murakkab psixologik hodisadir.
Qobiliyatlarning rivojlanish bosqichlari
Qobiliyatning shakllanishi quyidagi yo’nalishlarda amalga oshadi:
Tabiiy moyillikni aniqlash va qo’llab-quvvatlash
Mutaxassis rahbarligida tizimli mashg’ulotlar
Aqliy operatsiyalarni shakllantirish
Umumiy intellektual salohiyatni oshirish
Faollik va shaxsiy sifatlarni rivojlantirish
Individual yondashuvni ta’minlash
Reproduktiv va ijodiy qobiliyatlar
Qobiliyatlar o’zining rivojlanish darajasiga ko’ra ikki turga bo’linadi:
Reproduktiv daraja — mavjud bilim va ko’nikmalarni o’zlashtirish
Ijodiy daraja — yangi g’oya va yechimlar ishlab chiqish.
Bu ikki daraja o’zaro bog’liq bo’lib, rivojlanish davomida biridan ikkinchisiga
o’tish mumkin.
Qobiliyat va talant inson tabiatining noyob jihatlaridan biridir. Ular tug’ma
layoqatlarga bog’liq bo’lishi mumkin, ammo ular ijtimoiy muhit, ta’lim, tarbiya va
faoliyat orqali shakllanadi. Shu sababdan ham qobiliyatlar taraqqiyoti uzluksiz ta’lim
tizimi va shaxsni har tomonlama rivojlantirish bilan bevosita bog’liqdir.
Xulosa qilib aytganda, qobiliyat — bu inson imkoniyatlarini ifodalovchi eng
muhim psixologik tushunchalardan biridir. U shaxsning o‘sishi, rivojlanishi va
jamiyatda o‘z o‘rnini topishida hal qiluvchi omil hisoblanadi. Iqtidor esa
qobiliyatning yuqori shakli bo‘lib, u orqali inson o‘zining noyob qirralarini kashf
etadi. Har bir inson o‘z qobiliyatlarini rivojlantirish orqali o‘z hayotini mazmunli va
samarali o‘tkazishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
12
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Ananyev B. G. (1980). Inson psixologiyasi. Moskva: Pedagogika nashriyoti.
2.
Bodalev A. A. (1977). Shaxs psixologiyasi. Moskva: Pedagogika nashriyoti.
3.
Gardner H. (1983). Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences.
New York: Basic Books.
4.
Saribayev Z. Q. (2004). Psixologiyadan ma’ruzalar. Toshkent: O‘qituvchi
nashriyoti.
5.
Shadrikov V. D. (1996). Spособности и человеческая деятельность.
Moskva: Logos.
