MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
340
SONNING LEKSIK-GRAMMATIK XUSUSIYATLARI
Murodullayeva Dilafruz Shavkat qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi 1-kurs talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada son kategoriyasining o‘zbek tilidagi leksik-
grammatik xususiyatlari, ularning so‘z turkumidagi o‘rni, sonlar morfologik va
semantik turlari, shuningdek, zamonaviy kontekstda sonlarning stilistik yuklamasi
haqida tahliliy fikrlar bayon etilgan.
Аннотация:
В
данной
статье
рассматриваются лексико-
грамматические особенности числительных в узбекском языке, их место в
системе частей речи, морфологические и семантические типы числительных,
а также стилистическая нагрузка чисел в современном контексте.
Annotation:This article analyzes the lexical and grammatical features of
numerals in the Uzbek language, their role among parts of speech, morphological
and semantic types, as well as the stylistic implications of numerals in modern
contexts.
Kalit so‘zlar:sonlar, grammatik kategoriya, morfologiya, semantika, stilistika
Ключевые
слова:числительные,
грамматическая
категория,
морфология, семантика, стилистика
Keywords:numerals, grammatical category, morphology, semantics, stylistics
O‘zbek tilshunosligida so‘z turkumlari ichida sonlar alohida o‘ringa ega
bo‘lib, ular miqdor va tartibni ifodalash orqali tilning mantiqiy-tartibiy tuzilishiga
xizmat qiladi. Sonlar nafaqat hisoblashda, balki matn stilistikasi, ma'lumot berish
aniqchiligi va nutq ravonligida muhim vosita sanaladi.Til inson tafakkurining
oynasidir. Har bir so‘z inson tafakkurida shakllangan tushuncha va tasavvurlarning
belgilarini o‘zida mujassam etadi. Tilimizdagi har bir so‘z turkumi, jumladan, sonlar
ham, kundalik hayotimizda, tafakkurimizda, muloqotimizda muhim o‘rin tutadi. Biz
hayotimizning har bir daqiqasida, bilib-bilmay, sonlardan foydalanamiz: vaqtni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
341
aytamiz, narxni aytamiz, sinfdagi o‘quvchilar sonini, yutuq darajasini bildiradigan
sonlarni ishlatamiz. Ammo bu oddiy ko‘ringan sonlarning ichki tuzilishi, grammatik
va leksik xususiyatlari haqida o‘ylab ko‘rganmizmi?
Son — bu faqat raqam emas. U tilda mustaqil so‘z turkumi sifatida
shakllangan, o‘ziga xos grammatik belgilar, so‘z yasalishi va qo‘llanish qoidalariga
ega. Miqdor, tartib, bo‘linma, ko‘paytma kabi turli turlarga ega bo‘lgan sonlar tilning
naqadar boy va murakkab tizimga ega ekanligini ko‘rsatadi. Masalan, uchta bola,
ikkinchi sinf, yarim soat, bir necha marta kabi ifodalar orqali biz sonlarning qanday
qilib ot bilan birikib, gapda muhim rol o‘ynashini ko‘ramiz. Sonlar grammatik
jihatdan ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Ular ot bilan birikadi, ba’zan ko‘plik yoki
egalik qo‘shimchalarini oladi, lekin fe’l kabi zamon yoki shaxsga ko‘ra o‘zgarmaydi.
Shu sababli sonlar har qanday nutqdagi aniqlik va aniq ifoda vositasidir.Sonlar
nafaqat tilimizni boyitadi, balki mantiqiy fikrlash, aniq hisob-kitob yuritish, tartib va
ketma-ketlikni tushunishda asosiy vositadir. Ular orqali biz dunyoni o‘lchaymiz,
tartiblaymiz, taqqoslaymiz. Bu esa sonlarning nafaqat grammatik, balki madaniy,
ijtimoiy ahamiyatini ham ko‘rsatadi.Sonlar o‘zbek tilida mustaqil so‘z turkumi
sifatida quyidagi guruhlarga ajratiladi: asosiy (bir, ikki), tartib (birinchi, ikkinchi),
ko‘paytma (ikki hissa), taxminiy (o‘nlab, yuzdan ortiq), ajratma (har biri, bittalab).
Morfologik jihatdan sonlar yasalishi bilan quyidagi shakllarni hosil qiladi:
- Qo‘shimchalar orqali: ‘ikki+inchi’ – ikkinchi, ‘bir+lamchi’ – birlamchi;
- Juftlashuv orqali: ‘uch-to‘rt’, ‘yetti-sakkiz’;
- So‘z birikmalari asosida: ‘ikki hissa’, ‘birinchi navbatda’.
Sonlarning leksik-grammatik xususiyatlaridan biri – ular egalik, ko‘plik, kelishik
qo‘shimchalarini qabul qilmasligi. Masalan: ‘ikki’, ‘yigirma besh’ – bu birlik
shaklidagi sonlar. Ammo ular ot bilan birikib kelganda morfologik o‘zgarishlar
yuzaga keladi: ‘ikki kitob’, ‘yigirma beshta dafta’.
Semantik jihatdan sonlar quyidagi guruhlarga ajratiladi:
- Aniq miqdorni bildiruvchi sonlar (bir, ikki, uch);
- Noaniq miqdor sonlar (bir necha, bir qancha);
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
342
- Belgilovchi sonlar (har biri, har qanday);
- Taxminiy sonlar (yuzlab, mingga yaqin).
Zamonaviy o‘zbek tilida sonlar matn stilistikasida ham alohida o‘rin egallaydi.
Masalan, publitsistik matnlarda raqamlar aniq statistik ma'lumot berish uchun
ishlatiladi: ‘So‘nggi yillarda 1,2 milliondan ortiq fuqaro ishtirok etdi’. Badiiy matnda
esa sonlar timsollik yaratish, emotsional ta’sir kuchaytirish uchun xizmat qiladi: ‘Yuz
bora aytdim, ming bora kechirdim’. Bunday qo‘llanish usullari sonlarning nafaqat
grammatik, balki stilistik kuchini ham ko‘rsatadi.Yana bir muhim jihat — sonlar
nutqdagi ijtimoiy-psixologik yondashuvda ham o‘rganilmoqda. Masalan, reklama
matnlarida “99 ming so‘m”, “3 kunlik aksiya” kabi ifodalar sonlarning ta’sirchanlik
omili sifatida qo‘llanishini anglatadi.Sonlarning lisoniy tahlilida kompyuter
lingvistikasi doirasida ularning avtomatik ajratilishi, turlar bo‘yicha tahlili ham
bugungi kun dolzarb mavzusidir. Bu holat sonlarning texnologik qo‘llanmasi bilan
bog‘liq bo‘lib, avtomatlashtirilgan matn tahlilida ahamiyatlidir.
Xulosa qilib aytganda, sonlar — oddiy ko‘ringan, ammo murakkab va boy
ma’no yuklay oladigan til birliklaridan biridir. Ularni chuqur o‘rganish nafaqat til
bilimimizni, balki tafakkurimizni ham rivojlantiradi. Har bir so‘zda hayot bor
deganlaridek, har bir sondagi ma’no ham — tartib, aniqlik va tafakkur belgisi
hisoblanadi.Sonlar o‘zbek tilining muhim grammatik qatlamini tashkil etadi.
Ularning leksik-grammatik xususiyatlari, semantik guruhlari, stilistik imkoniyatlari
orqali nafaqat til tizimi, balki kommunikativ muloqotdagi ahamiyati o‘z ifodasini
topadi. Sonlarni o‘rganish tilshunoslikning nazariy va amaliy yo‘nalishlarida dolzarb
ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Tojiyev O. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘zbekiston, 2020.
2. Normurodov A. O‘zbek tilida sonlarning grammatik xususiyatlari. – Buxoro, 2019.
3.
Islomov
M.
So‘z
turkumlari
nazariyasi.
–
Samarqand,
2022.
4. www.fanlar.uz – Tilshunoslik maqolalari to‘plami.
