MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
265
BRYUSSEL I REGLAMENTI: YAGONA YEVROPA
YURISDIKSIYASINING ASOSI SIFATIDA
Ism familiya: Madaminova Madinabonu
Toshkent davlat transport universiteti
Iqtisodiyot fakulteti 4-kurs Yu-2a guruh talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada Yevropa Ittifoqi Kengashining Bryussel I
reglamenti va uning 2012-yilgi qayta tahriri (Brussels I Recast) tahlil etilgan. Bryussel
I reglamentining qabul qilinishi, uning fuqarolik va tijorat ishlari bo‘yicha yagona
yurisdiksiya hamda sud qarorlarini tan olish va ijro etish masalalarini tartibga
solishdagi o‘rni ko‘rsatib berilgan. Recast reglamentidagi muhim yangiliklar,
jumladan, ekzekvatura protsedurasining bekor qilinishi, yurisdiksiya tanlash
kelishuvlariga oid yangi tartiblar hamda uchinchi davlatlar bilan bog‘liq parallel sud
jarayonlariga doir yangi mexanizmlar batafsil yoritilgan. Bryussel I reglamentining
Yevropa Ittifoqi yagona huquqiy makonining shakllanishidagi ahamiyati ta’kidlangan
va uning amaliy jihatlari yuzasidan xulosalar berilgan. Maqolada xalqaro-huquqiy va
nazariy adabiyotlardan, shuningdek, Yevropa Ittifoqining normativ-huquqiy
hujjatlaridan foydalanilgan.
Kalit so‘zlar: Bryussel I reglamenti, Brussels I Recast, Yevropa Ittifoqi,
yurisdiksiya, ekzekvatura, yurisdiksiya tanlash kelishuvlari, yagona huquqiy hudud.
Аннотация: В статье анализируется Регламент Брюссель I Совета
Европейского Союза и его переработанная версия 2012 года (переработанный
Брюссель I). Указано принятие Регламента Брюссель I, его роль в регулировании
вопросов единообразной подсудности по гражданским и торговым делам,
признания и исполнения судебных решений. Подробно изложены важные
нововведения в Переработанном регламенте, включая отмену процедуры
экзекватуры, новые процедуры для соглашений о выборе юрисдикции и новые
механизмы для параллельных разбирательств с третьими странами.
Подчеркивается значение Регламента Брюссель I в формировании единого
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
266
правового пространства Европейского Союза и делаются выводы о его
практических аспектах. В статье использованы международно-правовая и
теоретическая литература, а также нормативные правовые акты
Европейского Союза.
Ключевые слова: Регламент Брюссель I, Переработанный Брюссель I,
Европейский Союз, юрисдикция, экзекватура, соглашения о выборе юрисдикции,
единое правовое пространство.
Abstract: The article analyzes the Brussels I Regulation of the Council of the
European Union and its 2012 recast (Brussels I Recast). It outlines the adoption of the
Brussels I Regulation, its role in regulating issues of uniform jurisdiction in civil and
commercial matters, recognition and enforcement of judgments. It sets out in detail the
important innovations in the Recast Regulation, including the abolition of the
exequatur procedure, new procedures for choice of jurisdiction agreements and new
mechanisms for parallel proceedings with third countries. It emphasizes the
importance of the Brussels I Regulation in the formation of the single legal space of
the European Union and draws conclusions about its practical aspects. The article
uses international legal and theoretical literature, as well as regulatory legal acts of
the European Union.
Keywords: Brussels I Regulation, Brussels I Recast, European Union,
jurisdiction, exequatur, choice of jurisdiction agreements, single legal space.
Tadqiqot metodlari:
Mavzu doirasida tadqiqot olib borish uchun huquqiy-
normativ, qiyosiy-huquqiy, tarixiy-huquqiy, tizimli yondashuv, mantiqiy-deduktiv
hamda ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish metodlaridan foydalanildi. Huquqiy-normativ
metod orqali Bryussel I reglamentining huquqiy mazmuni tahlil qilindi, qiyosiy-
huquqiy metod yordamida reglamentning eski va yangi versiyalari solishtirildi.
Tarixiy-huquqiy metod orqali reglamentning shakllanish bosqichlari ko‘rib chiqildi.
Tizimli yondashuv va mantiqiy-deduktiv metod reglamentning Yevropa Ittifoqi huquq
tizimidagi o‘rnini aniqlashga imkon berdi. Ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish orqali
mavjud ilmiy yondashuvlar va nazariy qarashlar o‘rganildi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
267
Tadqiqot natijalari.
Yevropa Ittifoqida keyingi yigirma yil ichida fuqarolik
protsessual huquqini integratsiyalash va unifikatsiya qilish ustuvor yo‘nalishlardan
biriga aylandi. Xususan, transchegaraviy fuqarolik va tijorat nizolarini tartibga
soluvchi yagona me’yoriy baza shakllantirilib, bunda Bryussel I reglamenti muhim rol
o‘ynadi. Bryussel I reglamenti deb mashhur bo‘lgan 2001-yil 22-dekabrdagi
Kengashning 44/2001-sonli Reglamenti (EC) (“Fuqarolik va tijorat ishlarida sud
yurisdiksiyasi hamda sud qarorlarini tan olish va ijro etish to‘g‘risida”) qabul qilinishi
bilan, Yevropa Ittifoqida xalqaro xususiy huquqning “kommunitarizatsiyasi” yuz
berdi. Ya’ni, bu sohada normativ tartibga solishni YI darajasiga olib chiqish natijasida
a’zo davlatlar o‘zaro yoki uchinchi davlatlar bilan sud yurisdiksiyasi hamda sud
hujjatlarini tan olish/ijro etishga doir alohida xalqaro bitimlar tuzish huquqidan
mahrum bo‘ldilar. Shu tariqa Bryussel I reglamenti yagona Yevropa yurisdiksiyasining
asosini yaratdi va Yevropa sudlararo hamkorligi sohasida YIning mutlaq vakolatini
ta’minladi.
Bryussel I (44/2001) va uning Recast (1215/2012) versiyalari.
44/2001-sonli
reglament 2002-yildan boshlab Yevropa Ittifoqiga a’zo barcha davlatlarda to‘g‘ridan-
to‘g‘ri qo‘llanilib, 1968-yildagi Bryussel Konvensiyasining o‘rnini egalladi. O‘tgan
vaqt davomida mazkur reglament transchegaraviy sud jarayonlarida samarali huquqiy
mexanizm sifatida namoyon bo‘ldi. Biroq 2012-yilda Yevropa Parlamenti va Kengash
Bryussel I reglamentining yangi tahririni – 1215/2012-sonli reglamentni (Brussels I
Recast yoki “Bryussel I bis”) qabul qildi. Ushbu yangi tahrir 2015-yil 10-yanvardan
e’tiboran kuchga kirib, o‘sha sanadan keyin boshlangan ish yurituvlariga tatbiq etila
boshladi. Bryussel I Recast oldingi 44/2001-sonli reglament o‘rnini egalladi va amalda
uni to‘liq almashtirdi. Shu bilan birga, Recast versiya tuzilishi jihatdan avvalgi
reglamentga o‘xshash bo‘lib, unda faqat ayrim muhim o‘zgartirish va yangiliklar
kiritildi. Asosiy maqsad Yevropa huquqiy makonida yanada samarali, adolatli hamda
integrallashgan sud jarayonini ta’minlash edi.
Fuqarolik va tijorat ishlari bo‘yicha yurisdiksiya tartibi.
Bryussel I
reglamenti doirasida Yevropa Ittifoqida yagona yurisdiksiya qoidalari o‘rnatilgan
bo‘lib, ularning asosida javobgarning doimiy yashash joyi prinsipi yotadi. Umumiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
268
qoida shuki, agar javobgar YI hududidagi davlatda doimiy yashasa, u odatda aynan
o‘sha davlat sudida javobgarlikka tortilishi kerak. Biroq reglamentda bu qoidaga bir
qator istisno yurisdiksiya hollari belgilangan. Xususan, agar nizoli masala ma’lum bir
davlat bilan yaqin aloqador bo‘lsa, da’vogar ba’zi hollarda javobgar yashash joyidan
tashqari joyda ham da’vo qo‘zg‘atishi mumkin. Masalan, shartnoma majburiyatlaridan
kelib chiqadigan da’volar shartnoma bajarilishi lozim bo‘lgan joyda, delikt xulq-atvor
bilan bog‘liq da’volar zarar yetkazilgan joyda ko‘rib chiqilishi mumkin[5].
Shuningdek, agar bir nechta javobgar bo‘lsa, ulardan birortasi yashaydigan davlat
sudida ularning barchasiga birgalikda da’vo qo‘zg‘atishga ruxsat beriladi. Bryussel I
reglamenti “fuqarolik va tijorat xarakteridagi ishlar” doirasini aniq belgilab bermagan,
shu bois Sud hakamligi (arbitraj), bankrotlik, aliment va meros kabi sohalar undan
mustasno. Shu bilan birga, “fuqarolik va tijorat masalalari” tushunchasiga imkon qadar
keng talqin beriladi: ochiqchasiga jamoat-huquqiy xarakterga ega bo‘lmagan barcha
nizolar ushbu reglamentga bo‘ysunadi.
Reglament Yevropa sudlari o‘rtasida eksklyuziv yurisdiksiya masalalarini ham
tartibga soladi. Ya’ni, ba’zi moddiy huquqiy sohalarda faqat aniq belgilangan davlat
sudlari vakolatli bo‘lishi qat’iy belgilangan. Misol uchun, ko‘chmas mulkka bo‘lgan
huquqlar va ijara shartnomalariga oid da’volar faqat mulk joylashgan davlat sudida,
yuridik shaxslarning ta’sis hujjatlariga oid nizolar faqat o‘sha yuridik shaxs ro‘yxatdan
o‘tgan davlat sudida ko‘riladi (Brussel I Recast, 24-modda)[2]. Bunday eksklyuziv
yurisdiksiya qoidalari YI bo‘ylab bir xil qo‘llanib, oldindan aniq masalalarda
sudlarning kompetensiyasi o‘zaro to‘qnashib ketmasligini ta’minlaydi.
Shu bilan birga, Bryussel I umumiy qoidalari qatorida “zaif tomonlar” deb
ataluvchi subyektlar manfaatini himoyalovchi maxsus yurisdiksiya normalarini ham
o‘z ichiga oladi. Fuqarolik ishlari protsessida odatda sug‘urta qildiruvchilar, shartnoma
iste’molchilari va mehnat shartnomasi bo‘yicha ishchilar kabi tomonlar protsessual
jihatdan zaifroq hisoblanadi. Bryussel I reglamentida aynan shu toifadagi shaxslar
ishtirokidagi nizolar bo‘yicha alohida bo‘limlar mavjud bo‘lib, ularda da’vo qayerda
qo‘zg‘atilishi mumkinligi va yurisdiksiya tanlash kelishuvlarining haqiqiyligi bo‘yicha
cheklovlar belgilangan. Masalan, iste’molchining doimiy yashash joyidan boshqa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
269
joyda unga qarshi da’vo qo‘zg‘atish yoki oldindan tuzilgan kelishuv bilan umumiy
qoidalarni chetlab o‘tish qat’iyan cheklangan. Bryussel I Recast hatto sud amaliyotida
“zaif tomon” bo‘lgan javobgarga nizo boshlanganida o‘z yurisdiksiyasiga e’tiroz
bildirish huquqi mavjudligini va bu huquq haqida unga sud tomonidan albatta ma’lum
qilinishi lozimligini ham mustahkamladi (Brussel I Recast, 26-modda 2-qism) [2]. Shu
tarzda reglament barcha tomonlarning huquq va manfaatlarini muvozanatda himoya
qiluvchi yondashuvni joriy etadi.
Bryussel I Recast reglamentining asosiy yangiliklari.
1215/2012-sonli yangi
tahrir (Recast) oldingi reglament normalarini qayta ko‘rib chiqib, Yevropa sudlov
tizimini yaxshilashga qaratilgan bir qator muhim o‘zgarishlar kiritdi. Avvalo, Recast
versiya kuchga kirishi bilan ilgari amal qilgan ekzekvatura (Ispaniyada ijro varaqasi,
lot. exsequor – bajaraman) tartibi butkul bekor qilindi. Ya’ni, endilikda bir a’zo davlat
sudining qarorini boshqa a’zo davlatda ijro etilishi uchun avvalambor maxsus tarzda
tan olish (ijro varaqasi olish) tartib-taomillaridan o‘tish talab qilinmaydi[6]. Bunda
1215/2012-sonli reglamentning 39-moddasiga muvofiq, agar sud hujjati qaror
chiqarilgan davlatda ijroga qodir bo‘lsa, u avtomatik ravishda YI ning boshqa istalgan
davlatida ham ijroga qodir hujjat sifatida e’tirof etiladi[2].
Bundan tashqari, Bryussel I Recast YI chegarasidan tashqaridagi davlatlar sudi
bilan bog‘liq parallel sud jarayonlarini inobatga olish imkonini beruvchi yangi qoidani
ham joriy qildi. Reglamentning 33-34-moddalariga ko‘ra, agar biror YI a’zosiga
kirmaydigan mamlakat sudida ayni nizoga doir ish avval boshlanib, keyinchalik YI
a’zosidagi sudga ham da’vo kiritilgan bo‘lsa, Yevropa sudi ma’lum shartlar asosida
o‘z ishini to‘xtatib turishi mumkin. Xususan, uchinchi davlat sudi hal qiluv qarori YI
a’zosida tan olinishi va ijro etilishi ehtimoli mavjudligi hamda adolat manfaatlari
hisobga olinadi. Ushbu moslashuvchan mexanizm avvalgi 44/2001-son reglamentda
mavjud emas edi; yangi tartib esa xalqaro darajadagi nizolar borasida Yevropa
sudlariga ko‘proq diskretsiya huquqini berib, parallel jarayonlar o‘rtasida ziddiyatlarni
kamaytirishga xizmat qiladi.
Yurisdiksiya tanlash erkinligi va eksklyuziv yurisdiksiya kelishuvlari.
Xalqaro xususiy huquqda tomonlarning o‘z nizolari qaysi yurisdiksiyada ko‘rilishini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
270
oldindan belgilab olish huquqi – muhim prinsiplardan biri. Bryussel I reglamenti ushbu
yurisdiksiya tanlash erkinligini e’tirof etib, taraflar o‘rtasidagi yozma yurisdiksiya
kelishuvlariga (yoki shartnomalardagi “sud yurisdiksiyasi to‘g‘risidagi bandlar”ga)
huquqiy kuch beradi. Ya’ni, agar fuqaro-huquqiy shartnoma tuzgan taraflar o‘z
kelishuvlarida muayyan davlat sudini nizolarni hal qiluvchi vakolatli sud sifatida
belgilagan bo‘lsalar, umumiy holatda aynan o‘sha sud nizoni ko‘rib chiqishga haqli va
boshqa sudlar o‘zlarini nojo‘ya deb topishi kerak (agar Bryussel I’da nazarda tutilgan
boshqa qoidalar bilan zid kelmasa)[3]. Bryussel I ning asl 2001-yilgi matnida (23-
modda) bunday kelishuvlar kamida bir tomon YI hududida yashasa amal qilishi ko‘zda
tutilgan edi[1]. Bryussel I Recast esa ushbu cheklovni olib tashlab, agar tanlangan sud
Yevropa Ittifoqida joylashgan bo‘lsa, tomonlarning yurisdiksiya bitimi taraflar qaerda
bo‘lishidan qat’i nazar yaroqli bo‘lishini belgiladi. Bu o‘zgarish amaliyotda taraflar
ixtiyorini to‘la hurmat qilishga xizmat qiladi va kelishuvning amal qilishiga oldin
to‘sqinlik qilgan protsessual murakkabliklarni bartaraf etdi.
Yagona Yevropa huquqiy hududining shakllanishidagi ahamiyati.
Bryussel I reglamentining qabul qilinishi va amaliyotga joriy etilishi Yevropa
integratsiyasining muhim bosqichlaridan biri bo‘ldi. U birinchilardan bo‘lib Yevropa
Ittifoqi doirasida haqiqiy yagona sud-huquqiy makonning asosi sifatida xizmat qildi.
Yuqorida qayd etilganidek, Bryussel I orqali YI a’zo davlatlari o‘z fuqarolik
protsessual suverenitetining bir qismidan voz kechib, o‘zaro ishonch prinsipi asosida
yagona qoidalarni qo‘llashga o‘tishdi. Bu esa Yevropa sud organlari o‘rtasida yaqindan
hamkorlik va o‘zaro tan olish muhitini yaratdi. Bugungi kunda Bryussel I Recast
yordamida Yevropa hududida qabul qilingan sud qarorlari deyarli avtomatik tarzda
boshqa a’zo davlatlarda tan olinib, ijroga qo‘yilmoqda – xuddi go‘yo Yevropa Ittifoqi
yagona yurisdiksiya singari faoliyat ko‘rsatmoqda. Xususan, mazkur reglament
Yevropa Ittifoqida “adolat va huquq erkinligi hududi”ni barpo etishda asosiy tamoyil
bo‘lgan o‘zaro ishonch (mutual trust) konsepsiyasini amalda tatbiq etadi. Har bir a’zo
davlat sudi boshqa a’zo mamlakat sudining qarorini hech bir qo‘shimcha protsedurasiz
qabul qiladi va ijro etadi – bu hol Yevropa integratsiyasining yuridik sohadagi
yutuqlaridan biridir. Bryussel I reglamenti va uning Recast tahriri YI doirasida yagona
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
271
yurisdiksiya qoidalarini joriy etib, fuqarolik va tijorat sohasida chiqarilgan sud
qarorlarining transchegaraviy ijrosini kafolatlamoqda. Natijada, yagona bozor
sharoitida fuqarolar hamda korxonalar o‘z huquq va manfaatlarini istalgan a’zo
mamlakat sudida himoya qilishlari va o‘sha qarorni boshqa davlatda ham xuddi
shunday kuchga ega bo‘lishini bilishadi. Bu esa Yevropa Ittifoqining iqtisodiy
integratsiyasi va huquqiy davlat tamoyillarini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
Bryussel I reglamenti, shubhasiz, yagona Yevropa yurisdiksiyasi va huquqiy
hududining mustahkam poydevori bo‘lib qolmoqda.
Xulosa.
Bryussel I reglamenti Yevropa Ittifoqi hududida yagona yurisdiksiyani
shakllantirish va transchegaraviy nizolarni tartibga solishning muhim huquqiy asosi
hisoblanadi. Uning 2001-yilgi asl versiyasi bilan boshlanib, 2012-yilgi Recast
versiyasiga kelib rivojlangan tartibot, Yevropa Ittifoqi a’zo davlatlarida sud
qarorlarining avtomatik tarzda tan olinishi va ijro etilishi imkonini berdi. Bryussel I
Recast reglamentida kiritilgan yangi mexanizmlar, xususan, ekzekvatura tartibining
bekor qilinishi va yurisdiksiya tanlash kelishuvlariga nisbatan qo‘shimcha kafolatlar
xalqaro xususiy huquq amaliyotida katta ijobiy o‘zgarishlarga olib keldi. Mazkur
reglament, o‘z navbatida, Yevropa Ittifoqining yagona huquqiy hududi va iqtisodiy
integratsiyasi rivojlanishida muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Bryussel I
reglamenti va uning qayta ko‘rib chiqilgan versiyasi, shubhasiz, transchegaraviy sud-
huquqiy munosabatlarni tartibga solishda Yevropa Ittifoqining eng muhim normativ
hujjatlaridan biri bo‘lib qolmoqda.
REFERENCES:
1.
Reglament (EC) № 44/2001. Fuqarolik va tijorat ishlarida sud yurisdiksiyasi
hamda sud qarorlarini tan olish va ijro etish to‘g‘risidagi Kengash Reglamenti,
22.12.2000 y. (Bryussel I). Official Journal L12, 16.01.2001.
2.
Reglament (EU) № 1215/2012 (Brussels I Recast). 2012-yil 12-dekabrda qabul
qilingan, 2015-yil 10-yanvardan kuchga kirgan fuqarolik va tijorat ishlarida sud
yurisdiksiyasi hamda sud hujjatlarini tan olish va ijro etish to‘g‘risidagi Yevropa
Parlamenti va Kengash Reglamenti (qayta tahrir). Official Journal L351, 20.12.2012.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
272
3.
Новотна М., Варга П. Режим международной ответственности за ядерный
ущерб: соотношение с нормами регламентов Брюссель I и Рим II. Европейское
право, 2015, № 4. – С. 98–101.
4.
Dimitrov N. S. Регламенты Европейского союза в области признания и
исполнения судебных решений по гражданским и коммерческим вопросам,
принятые в государствах-членах ЕС (в Республике Болгария). Международное
право, 2020, № 3. – С. 1–10.
5.
Court jurisdiction under the Brussels I Regulation (recast): good in parts.
Clifford Chance Briefing, 09.2014. – 5 p.
6.
Palao Moreno G. The impact of Brussels I Recast on the effectiveness of
choice-of-court agreements and parallel proceedings involving third States: A Spanish
perspective // Anuario Español de Derecho Internacional Privado, Vol. XIV, 2014. –
P. 249–270.
