MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
256
NEFT VA GAZ USKUNALARINING KORROZIYAGA UCHRASHI
VA ULARNI OLDINI OLISH.
Murodov Sobir Botirovich
Buxoro energetika, neft va gaz sanoati texnikumi,
O‘zbekiston, Buxoro shahri
Anotatsiya: Ushbu maqolada neft va gaz sanoatida keng qo‘llaniladigan
uskunalarning korroziyaga uchrashi, uning sabablari va salbiy oqibatlari tahlil
qilinadi. Korroziya — metallarning atrof-muhit bilan kimyoviy yoki elektrokimyoviy
o‘zaro ta’siri natijasida yemirilish jarayonidir. Neft va gaz tarmoqlarida korroziya
xavfi yuqori bo‘lib, bu uskunalarning ishlash muddati, xavfsizligi va iqtisodiy
samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Maqolada korroziyani yuzaga keltiruvchi
asosiy omillar — namlik, gazlar, yuqori harorat, kimyoviy moddalar va bakteriyalar
kabi omillar haqida ma’lumot beriladi. Shuningdek, korroziyaga qarshi kurashishning
zamonaviy usullari, jumladan, himoya qoplamalari qo‘llash, katodik himoya,
inhibitorlar ishlatish, material tanlash va muntazam texnik xizmat ko‘rsatish kabi
samarali yechimlar tahlil qilinadi. Maqola soha mutaxassislari, texnik xodimlar
hamda ilmiy izlanuvchilar uchun foydali bo‘lib, neft va gaz uskunalarini ekspluatatsiya
qilishda korroziyani kamaytirish bo‘yicha amaliy tavsiyalarni ham o‘z ichiga oladi. eft
va gaz sanoati — zamonaviy iqtisodiyotning asosiy tarmoqlaridan biri bo‘lib, u doimiy
ravishda yuqori bosim, harorat, kimyoviy ta’sirlar va agressiv muhit sharoitida
ishlovchi uskunalarni talab qiladi. Bunday murakkab sharoitlar korroziya
jarayonining kuchayishiga olib keladi. Korroziya — bu metall yoki u asosidagi
materiallarning atrof-muhit bilan kimyoviy yoki elektrokimyoviy o‘zaro ta’siri
natijasida yemirilishidir. Ushbu maqolada neft va gaz uskunalarida korroziyaning
paydo bo‘lish sabablari, turlari va oldini olish usullari keng yoritiladi.
Kalit
so‘zlar:Korroziya,Neft
sanoati,Gaz
sanoati,Metall
yemirilishi,Elektrokimyoviy
jarayon,Himoya
qoplamalari,Katodik
himoya,Inhibitorlar,Kimyoviy omillar,Texnik xizmat ko‘rsatish,Ekologik xavfsizlik,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
257
Uskunalar ishonchliligi, Ekspluatatsiya muddati, Zararni kamaytirish, Material
tanlovi, Ichki va tashqi muhit, Korroziyani oldini olish,Sanoat xavfsizligi, Ishlab
chiqarish samaradorligi, Zararli gazlar ta’siri.
Neft va gaz sanoati sanoat infratuzilmasining eng murakkab va xavfli
sohalaridan biri hisoblanadi. Bu sohada foydalaniladigan quvurlar, reaktorlar,
rezervuarlar, nasoslar va boshqa uskunalar doimiy ravishda yuqori bosim, harorat,
kimyoviy reaktivlar va mikrobiologik faol muhitlarga duch keladi. Bunday sharoitlar
uskunalarning intensiv ravishda korroziyaga uchrashiga olib keladi. Jahon
statistikasiga ko‘ra, neft-gaz sohasida yiliga yuzlab milliard dollarlik texnik
yo‘qotishlar korroziya tufayli sodir bo‘ladi. Shuning uchun, korroziyani chuqur
o‘rganish va unga qarshi samarali kurashish zamonaviy sanoat oldidagi eng muhim
muammolardan biridir.
1. Korroziya tushunchasi va uning mohiyati
Korroziya — bu metallarning yoki metall qotishmalarining atrof-muhit bilan
kimyoviy yoki elektrokimyoviy ta’siri natijasida yemirilishidir. Korroziya jarayoni
nafaqat metallni zaiflashtiradi, balki butun texnologik tizimning ishdan chiqishiga olib
kelishi mumkin.
Korroziya ikki asosiy turga bo‘linadi:
Kimyoviy korroziya
— quruq gazlar yoki suvsiz suyuqliklar bilan metallning
to‘g‘ridan-to‘g‘ri reaksiyasi.
Elektrokimyoviy korroziya — elektrolit (masalan, namlik yoki sho‘r suv)
mavjudligida ikki elektrod potentsialli zona orasida elektron almashinuvi orqali sodir
bo‘ladi.
2. Neft va gaz uskunalarida korroziyaning yuzaga kelish sabablari
Ichki omillar:
Sulfid gazlar (H₂S): Ko‘pgina neft va gaz konlarida uchraydi. U metall sirtida
temir sulfid qatlamini hosil qilib, uni zaiflashtiradi.
Karbonat angidrid (CO₂): Namlik bilan birikib karbonat kislotani hosil qiladi,
bu esa metallni tez yemiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
258
Xloridlar va tuzli suvlar: Ayniqsa dengiz quvurlarida. Xloridlar galvanik
korroziyani kuchaytiradi.
Bakteriyalar
(SRB):
Sulfatni
kamaytiruvchi
bakteriyalar
biologik
korroziyaning asosiy sabablaridan biri hisoblanadi.
Tashqi omillar:
Nam iqlim va harorat o‘zgarishlari: Kondensatsiya va namlik darajasining
yuqoriligi korroziyani jadallashtiradi.
Yer osti sharoitlari: Qurilish joyidagi tuproqning kislotaliligi va namligi
quvurlarni tashqi tomondan yemiradi.
3. Korroziya turlari va ularning xususiyatlari
4. Korroziyani oldini olishning zamonaviy usullari
1. Passiv va faol himoya qoplamalari
Epoksi, polietilen, vinil bo‘yoqlar: Metall yuzasini gaz va suyuqliklardan
ajratadi.
Termik spreylash va emal qoplamalari: Yuqori haroratga bardoshli.
2. Katodik himoya tizimlari
Qurbon anod (anodik himoya): Magniy, rux yoki alyuminiy metallar ishlatiladi.
Tashqi manbali katod tizimlari: Elektr toki orqali metall potentsialini
o‘zgartirib, oksidlanishini oldini oladi.
3. Korroziya inhibitorlari
Kimyoviy moddalar bo‘lib, ular eritmaga qo‘shilganda metall sirtida passiv
qatlam hosil qiladi.
Organik (imidazolinlar) va noorganik (fosfatlar, nitratlar) inhibitorlar
qo‘llaniladi.
4. Material tanlash va konstruktiv yechimlar
Zanglamas po‘lat, titan, nikelli qotishmalar — kimyoviy barqarorlikka ega.
Quvur konstruksiyalarida ichki tirqishlar va qattiq burchaklardan qochish
kerak.
5. Monitoring va texnik xizmat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
259
Inline inspektsiya robotlari (piglar), ultratovushli tahlillar, rentgen, ER-problar
yordamida holat nazorat qilinadi.
Korroziyani erta aniqlash quvur portlashi va neft to‘kilishini oldini oladi.
6. Amaliy misollar
Saudi Aramco kompaniyasi quvurlardagi korroziyani katodik himoya va
robotli monitoring orqali 42% kamaytirdi.
BP kompaniyasi inhibitorlar yordamida Shimoliy dengizdagi platformalar
quvurlarining xizmat muddatini 10 yilga uzaytirdi.
O‘zbekneftgaz ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda korroziya oqibatida 270 dan
ortiq uskunada nosozlik qayd etilgan, bu 17 milliard so‘mlik zarar keltirgan.
Korroziya — bu nafaqat texnik, balki iqtisodiy va ekologik muammo bo‘lib,
uni e’tiborsiz qoldirish sanoat avariyalari, ishlab chiqarish to‘xtashi, ekologik
ifloslanish va inson hayoti uchun xavf tug‘diradi. Neft va gaz sanoatida korroziyaga
qarshi kurashish strategiyasi kompleks, tizimli va zamonaviy texnologiyalarga
asoslangan bo‘lishi kerak. To‘g‘ri material tanlash, doimiy monitoring, texnik xizmat
va kimyoviy himoya vositalaridan foydalanish orqali korroziyani sezilarli darajada
kamaytirish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Karimov A.Q., Jo‘rayev S.S. "Neft va gaz sanoatida korroziyani oldini olish." –
Toshkent: Oliy ta’lim, 2018.
2. Melnikov V.P. "Korroziya metallov i zashchita ot neye." – Moskva: Metallurgiya,
2006.
3. Fontana M.G. "Corrosion Engineering." – McGraw-Hill Education, 3rd Edition,
2005.
4. GOST 9.912–89. "Metall va qotishmalar korroziyaga chidamliligi: sinash usullari."
5. Jones D.A. "Principles and Prevention of Corrosion." – Pearson Education, 2nd
Edition, 1996.
6. NACE International Standards. "SP0169-2013: Control of External Corrosion on
Underground or Submerged Metallic Piping Systems."
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
260
7. Акимов В.В. "Защита от коррозии в нефтяной и газовой промышленности." –
Санкт-Петербург: Недра, 2013.
8. API RP 571. "Damage Mechanisms Affecting Fixed Equipment in the Refining
Industry." – American Petroleum Institute, 2020.
9. O‘zbekneftgaz milliy kompaniyasi axborot byulletenlari va 2022–2024 yillardagi
hisobotlari.
10. Karimov S.B. "Kimyoviy texnologiyalarda korroziyani nazorat qilish." – Toshkent:
Iqtisodiyot, 2020.
