MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_Май –2025
188
YO’L HARAKATI QOIDALARI VA ULARNING ZAMONAVIY
AHAMIYATI
Mavzusidagi ilmiy-maqola.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
OLTIARIQ SANOAT VA TEXNOLOGIYALAR TEXNIKUMI
Fargʻona – 2025
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_Май –2025
189
YO’L HARAKATI QOIDALARI VA ULARNING ZAMONAVIY
AHAMIYATI
Qutbiddinov Muhriddin Zuhriddin o’g’li
Oltiariq sanoat va texnologiyalar texnikumi (Fargʻona viloyati, Oltiariq
tumani)
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada yo‘l harakati qoidalari fanining
mazmuni, asosiy maqsad va vazifalari, yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlashdagi roli,
o‘quvchilarga beriladigan asosiy bilimlar, shuningdek, zamonaviy texnologiyalar
orqali yo‘l harakati madaniyatini oshirish masalalari keng yoritilgan. Maqola
umumiy o‘rta va kasb-hunar ta'lim muassasalarida ushbu fandan dars berayotgan
o‘qituvchilar va o‘quvchilar uchun metodik ko‘mak sifatida tavsiya etiladi.
ABSTRACT:
This article extensively covers the content, main goals and
objectives of the subject of traffic rules, its role in ensuring road safety, the basic
knowledge that students should be given, as well as the issues of improving traffic
culture through modern technologies. The article is recommended as a
methodological aid for teachers and students teaching this subject in general
secondary and vocational educational institutions.
Kalit so‘zlar
: yo‘l harakati xavfsizligi, huquqiy me’yor, yo’l belgilari, harakat
qatnashchilari, avtomatlashtirish, svetofor tizimi, videokuzatuv
.
Yo‘l harakati qoidalari fanining asosiy maqsadlari:
O‘quvchilarda yo‘l harakati qoidalari bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarni
shakllantirish;
Ularni yo‘l harakatida ishtirok etish tartiblari bilan tanishtirish;
Yo‘l harakati xavfsizligi borasida ongli munosabatni tarbiyalash;
Hayotiy vaziyatlarda to‘g‘ri harakat qilishni o‘rgatish;
Fuqarolik javobgarligi va xavfsizlik madaniyatini mustahkamlash.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_Май –2025
190
Harakat xavfsizligi va yo‘l harakati qoidalari har bir davlatda, shuningdek,
dunyoning turli mamlakatlarida ahamiyatli masalalardan biri hisoblanadi. Ko‘plab
halokatlarning oldini olish va yo‘llarda xavfsiz harakatni ta’minlash maqsadida
qoidalar ishlab chiqilgan. Ushbu maqolada yo‘l harakati qoidalari va harakat
xavfsizligi haqida batafsil to‘xtalamiz, ularning hayotdagi ahamiyatini ko‘rsatib
o‘tamiz.
Avtomobil yo'llarida chorrahalar turli sathlarda kesishishi mumkin.
Rivojlangan mamlakatlarda 6-7 sathlarda kesishgan chorrahalarni ko'rishimiz
mumkin. Bugun Toshkent shahrida 3 sathli chorrahali kesishmalar mavjud bo'lib,
asosan bunday chorrahalarda transport vositalari harakatlanishda bir-biriga qisman
ta'sir qiladi. Avtomobil yo'llarining kesishish va tutashish joylarida maksimal
ravishda harakat xavfsizligini ta'minlash zarur. Bu esa ularning bir-biriga nisbatan
qulay burchak ostida joylashganiga, kesishuvchi yoki tutashuvchi yo'llardagi harakat
miqdoriga, ko'rinish masofasiga, texnik vositalar bilan jihozlanganlik darajasiga
bog'liq bo'lib, harakatni tashkil etish sxemasini tuzishda shu sanab o'tilgan omillar hal
qiluvchi o'rinni egallaydi. Kesishuvchi yoki tutashuvchi yo'llardagi harakat
miqdorining hajmiga nisbatan ular bir yoki har xil sathda joylashtirilishi mumkin.
SHNQ 2.05.02-07 tavsiyalariga ko'ra, avtomobil yo'llarining turli sathda
kesishishi va tutashishini asosan quyidagi hollarda qabul qilish zarur:
І
a
darajali yo'llarda - barcha darajali yo'llar bilan, І
b
va І
a
darajali yo'llarda II
va III darajali yo'llar bilan;
III darajali yo'llarning o'zaro kesishish joylarida kelajakdagi jami harakat
miqdori bir sutkada (ikkala kesishuvchi yoki qo'shiluvchi yo'llarda) 8000 engil
avtomobilga keltirilgan qiymatdan oshsa.
Avtomobil yo'llarida ko'pchilik hollarda tartibsiz ravishda bir sathdagi
chorrahalar va tutashmalar uchraydi. Harakatni tashkil etishda birinchi navbatda yo'l
bo'ylab joylashgan chorrahalarni (u oddiymi, qisman kanallashtirilganmi yoki
boshqacha turdagi bo'lishidan qat'iy nazar) quyidagi me'yoriy ko'rsatkichlarga
keltirish darkor. І
a
va І
b
toifali avtomobil yo'llarida kesishishlar yoki tutashishlar soni
juda kam bo'lishi kerak.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_Май –2025
191
Ushbu amaliy ishida bir sathli chorrahalarda transport vositalarining harakat
miqdorini yo'nalishlar bo'yicha o'zgarishini aniqlash vazifasi berilgan bo'lib, bunda
har bir yo'nalishda harakatlarayotgan transport vositalarining miqdori va tarkibini
aniqlab tahlil qilib chiqamiz.
1-rasm. Amir Temur – Osiyo ko‘chalari kesishmasi. N
1
, N
2
, …. N
15
, N
16
-
avtomobillar harakat jadalligi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_Май –2025
192
2-rasm. Bir sathda kesishgan chorrahadagi yo’nalishlar.
Yo‘l harakati qoidalari birinchi navbatda inson hayotini saqlashga, yo‘l
ishtirokchilari o‘rtasida tartib o‘rnatishga qaratilgan. Ular asosan ikki turga bo‘linadi:
transport vositalari uchun va piyodalar uchun belgilangan qoidalar. Har bir yo‘l
ishtirokchisi, ya’ni haydovchilar, piyodalar, velosipedchilar va boshqa transport
vositalari egalari, o‘zlarining harakatlari orqali yo‘l harakati xavfsizligini
ta’minlashga mas’uldirlar.
Haydovchilar uchun qoidalar
Haydovchilarga yo‘l harakati qoidalariga rioya qilish, yo‘lni to‘g‘ri va xavfsiz
boshqarish majburiyati yuklanadi. Ular quyidagi qoidalarga amal qilishlari kerak:
Tezlikni cheklash
: Har bir yo‘l turi va ob-havo sharoitiga mos ravishda
maksimal tezlik belgilangan bo‘lib, haydovchilar bu tezlikni oshirishdan saqlanishlari
kerak. Tezlikni oshirish avtohalokat xavfini orttiradi.
Yo‘l belgilari va sinalariga rioya qilish
: Yo‘l belgilari har bir
haydovchiga qaysi yo‘lda harakatlanishni, qachon to‘xtashni, qachon burilish qilishni
ko‘rsatadi. Har qanday signal, trafik chiroqlari yoki harakatlanish yo‘nalishlari
belgilari bilan tanishish va ularga rioya qilish haydovchining burchidir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_Май –2025
193
Yog‘ingarchilik va qishki sharoitlarda ehtiyotkorlik:
Yomg‘ir, qor yoki
muzli yo‘llarda haydashda tezlikni kamaytirish va yo‘l holatini hisobga olish
muhimdir.
Piyodalar Uchun Qoidalar
Piyodalar yo‘l harakatida muhim rol o‘ynaydi. Ular quyidagi qoidalarga amal
qilishlari kerak:
Yo‘lni kesishda e’tiborli bo‘lish
: Piyodalar faqat piyodalar yo‘lagidan
(zebra yo‘li) yoki signalizatsiya qilingan o‘tkazgichlardan o‘tishlari lozim.
Yo‘lni kesish paytida tezlikni hisobga olish:
Piyodalar yo‘lni kesishdan
oldin atrofni diqqat bilan kuzatib, tezlikni to‘g‘ri baholashlari kerak.
Harakat xavfsizligini ta’minlash
Yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlashda faqat qoidalarga rioya qilish emas,
balki yo‘l harakati ishtirokchilarining ehtiyotkorligi va ongli harakatlari ham katta
ahamiyatga ega.
Harakat xavfsizligini ta’minlashda har bir avtomobilning texnik holati va
uning to‘g‘ri ishlashi muhimdir. Haydovchining avtomobilini muntazam ravishda
texnik ko‘rikdan o‘tkazish, yoritish tizimi va tormozlarni tekshirish orqali
avariyalarning oldini olish mumkin.
Xavfsizlik kamarini taqish — haydovchilar va yo‘lovchilar uchun yo‘l
harakati xavfsizligini ta’minlashda eng muhim omillardan biridir. Statistikaga ko‘ra,
xavfsizlik kamaridan foydalanish halokatlarning oldini olishda 40% ga qadar samarali
hisoblanadi.
Haydovchilar alkogol, giyohvand moddalardan yoki ba’zi dori-darmonlardan
foydalanganda avtomobilni boshqarish qobiliyatini yo‘qotishlari mumkin. Shuning
uchun yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlash uchun haydovchilar alkogol ichimliklar
yoki giyohvand moddalar iste’mol qilmasliklari lozim.
Yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlash uchun yo‘l infratuzilmasi ham katta rol
o‘ynaydi. Yangi yo‘llarni qurish, eski yo‘llarni yangilash, kengaytirish va
belgilarning to‘g‘ri joylashtirilishi harakat xavfsizligini oshiradi. O‘zbekiston kabi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_Май –2025
194
mamlakatlarda yo‘l tarmog‘ining kengayishi bilan yo‘l harakati qoidalarining
modernizatsiya qilinishi va rivojlantirilishi kerak.
Yo‘l harakati xavfsizligi masalalari faqat qonunlar va qoidalarga amal qilish
bilan chegaralanmaydi. Bu jamiyatning barcha qatlamlari tomonidan qo‘llab-
quvvatlanishi lozim. Xavfsiz yo‘l harakati uchun har bir fuqaro, tashkilotlar, davlat
idoralari va turli sohalar o‘rtasidagi hamkorlik juda muhimdir. Ta’lim tizimi orqali
yoshlarni harakat xavfsizligi haqida tarbiyalash, ommaviy axborot vositalaridan
foydalanish orqali keng jamoatchilikni bu borada ogoh qilish zarur.
Yo‘l harakati qoidalari va harakat xavfsizligi – har bir insonning hayotini
saqlashda muhim o‘rin tutadi. Haydovchilar, piyodalar va boshqa ishtirokchilar o‘z
harakatlarini ongli ravishda boshqarib, xavfsiz harakat qilishlari kerak. Yo‘l harakati
qoidalariga rioya qilish va xavfsizlikni ta’minlash orqali biz jamiyatimizda
avtohalokatlar sonini kamaytirish va har bir fuqaroning sog‘lig‘ini saqlashga
erishishimiz mumkin.
Xulosa
Yo‘l harakati qoidalari fanini chuqur o‘qitish orqali yosh avlodga xavfsizlik
madaniyatini singdirish, ular ongida mas'uliyat hissini oshirish, fuqarolik
pozitsiyasini shakllantirish mumkin. Shu bois, quyidagi tavsiyalarni berish mumkin:
Fan darslarida amaliy mashg‘ulotlarga ko‘proq e’tibor qaratish;
Mahalliy IIB Yo‘l harakati xavfsizligi xodimlari bilan hamkorlikda
tadbirlar o‘tkazish;
“Yo‘l harakati kuni”, viktorinalar, tanlovlar uyushtirish;
Ta’lim muassasasi atrofida yo‘l belgilarining o‘rnatilishi va ularni
o‘rgatish;
Ota-onalar ishtirokida seminar va suhbatlar o‘tkazish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Yo‘l harakati xavfsizligi to‘g‘risida”gi Qonuni.
2.
Yo‘l harakati qoidalari (2023-yil tahriri).
3.
Maktab o‘quv dasturlari va darsliklari.
4.
Yo‘l harakati xavfsizligi bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi IIV tavsiyalari.
