MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
104
O’ZBEKISTONDA SUG’URTA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH
BOSQICHLARI
Mambetqulova Mahliyo,Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
“Soliqlar va byudjet hisobi” fakulteti talabasi
Yuldashev Obiddin,Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
“Sug’urta ishi” kafedrasi dotsenti i.f.d
ORCID: 0000-0002-9640-8128
Annotatsiya: Mazkur maqolada O‘zbekiston sug‘urta tizimining 2020–2024
yillar davomida rivojlanish jarayoni tahlil qilingan. Maqolada sug‘urta bozorining
asosiy ko‘rsatkichlari, jumladan, sug‘urta mukofotlari hajmi, kompaniyalar soni,
bozor segmentlari va ulushlaridagi o‘zgarishlar o‘rganiladi. 2020-yildan 2024-
yilgacha bo‘lgan davrda sug‘urta sohasida ijobiy o‘zgarishlar kuzatigan: sug‘urta
mukofotlari hajmi oshishi, kompaniyalar soni ko‘payishi, hayot va ixtiyoriy sug‘urta
turlarining bozor ulushi sezilarli darajada kengayishi. Ushbu tahlilda sug‘urta
tizimining barqaror rivojlanishi uchun tavsiyalar va takliflarni ham o‘z ichiga oladi.
Maqolaning maqsadi sug‘urta sohasida amalga oshirilgan islohotlarning natijalarini
umumlashtirib, bozorni yanada rivojlantirish uchun takliflar berishdan iborat.
Kalit so’zlar: Sug’urta tizimi, sug’urta bozorining rivojlanishi, mukofotlar
hajmi, hayot sug’urtasi, ixtiyoriy sug’urta, raqobatbardoshlik, qonunchilik islohatlari.
Kirish.
Bugungi globallashuv sharoitida har bir mamlakatning iqtisodiy barqarorligi va
aholi farovonligini ta’minlashda moliyaviy institutlar, xususan, sug‘urta tizimining
o‘rni tobora ortib bormoqda. Sug‘urta nafaqat moliyaviy himoya vositasi, balki
ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni ta’minlovchi muhim instrument hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, milliy sug‘urta tizimini
shakllantirish va takomillashtirishga alohida e’tibor qaratdi. Avvalgi markazlashgan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
105
tizimdan bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida sug‘urta sohasi ham tub islohotlarni
boshdan kechirdi. Sug‘urta tizimi bugungi kunda nafaqat fuqarolar va tadbirkorlik
subyektlarini kutilmagan xatarlar va moliyaviy yo‘qotishlardan himoya qiladi, balki
mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishiga ham xizmat qilmoqda. O‘zbekiston
hukumati tomonidan qabul qilingan huquqiy-me’yoriy hujjatlar, strategiyalar va
amaliy choralar sug‘urta bozorining jadal rivojlanishiga turtki bo‘lmoqda. Ayniqsa,
raqamli texnologiyalar joriy qilinishi, xalqaro tajribaning qo‘llanilishi hamda xorijiy
investorlarning jalb etilishi soha rivojida yangi bosqichni boshlab berdi.
Bozor iqtisodiyotiga asoslangan taraqqiyot yo‘lini tanlagan har qanday
mamlakat uchun moliyaviy institutlarning samarali faoliyati muhim ahamiyat kasb
etadi. Ana shunday institutlardan biri bo‘lgan sug‘urta tizimi fuqarolar, tadbirkorlar va
davlat tashkilotlari uchun moliyaviy xavflarni kamaytiruvchi va xatarlarni
boshqaruvchi mexanizm sifatida xizmat qiladi. Sug‘urta nafaqat moliyaviy himoya
vositasi, balki iqtisodiy barqarorlik, investitsion faollik va ijtimoiy himoyaning
ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi. Dunyo tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, rivojlangan
mamlakatlarda sug‘urta bozori yalpi ichki mahsulotning sezilarli qismini tashkil etadi
va bu orqali ularning moliyaviy tizimi barqaror ishlashiga hissa qo‘shadi.
O‘zbekistonda esa sug‘urta tizimi shakllanishi mustaqillikdan keyin boshlangan bo‘lib,
soha bugunga qadar bir necha muhim bosqichlarni bosib o‘tdi. Ilk yillarda mavjud
bo‘lgan yagona davlat sug‘urta kompaniyasining faoliyati asta-sekinlik bilan bozor
tamoyillariga asoslangan xususiy kompaniyalar raqobatiga yo‘l ochdi. Davlat
tomonidan sohani tartibga soluvchi qonunlar, normativ hujjatlar va islohotlar paketi
qabul qilindi. 1992 yildagi “Sug‘urta faoliyati to‘g‘risida”gi qonun, 2002 yilda sug‘urta
bozorini nazorat qilish agentligining tashkil etilishi, so‘nggi yillarda esa raqamli
texnologiyalarni joriy qilish kabi bosqichlar soha rivojiga asos soldi.
Shuningdek, sug‘urta madaniyatini oshirish, aholining ushbu xizmatga bo‘lgan
ishonchini mustahkamlash va xizmatlar sifatini xalqaro standartlar darajasiga olib
chiqish bo‘yicha davlat miqyosida tizimli ishlar olib borilmoqda. So‘nggi yillarda
Prezidentimiz tashabbusi bilan ishlab chiqilgan “2021–2025 yillarda sug‘urta sektorini
rivojlantirish strategiyasi” sohaning yangi bosqichga chiqishiga zamin yaratdi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
106
Strategiyada raqobatbardosh, moliyaviy barqaror va investitsiyaviy jozibador sug‘urta
bozorini yaratish asosiy maqsad qilib belgilangan.
Mazkur maqolada O‘zbekistonda sug‘urta tizimining rivojlanish bosqichlari
tahlil qilinadi, ularning iqtisodiyotdagi o‘rni yoritiladi va bugungi holatni baholash
asosida istiqboldagi ustuvor yo‘nalishlar muhokama qilinadi. Shuningdek, mavjud
muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari ham ko‘rib chiqiladi.
Tahlil va natijalar.
O‘zbekiston sug‘urta tizimining rivojlanish jarayoni har bir bosqichda o‘ziga
xos xususiyatlarga ega bo‘lib, mamlakat iqtisodiyotidagi o‘zgarishlar bilan
chambarchas bog‘liq holda kechdi. 1990-yillarda asos solingan milliy sug‘urta tizimi
dastlab davlatning kuchli ishtiroki bilan shakllangan bo‘lsa, keyingi yillarda ushbu
tizim tobora bozor munosabatlariga moslashdi.
Birinchi bosqich (1991–2000 yillar)da sug‘urta bozori yangi tashkil
etilayotgan, tajriba va bilim yetishmovchiligi sezilarli darajada edi. Bu davrda
faqatgina majburiy sug‘urta turlari keng qo‘llanildi, ixtiyoriy sug‘urta esa jiddiy
rivojlanmadi. Aholi va tadbirkorlar sug‘urta xizmatlariga nisbatan ishonchsizlik bilan
qarar edilar. Biroq bu davrda qo‘yilgan normativ-huquqiy asoslar keyingi bosqichlar
uchun zamin bo‘ldi.
Ikkinchi bosqich (2001–2010 yillar)da esa muayyan tuzilmaviy islohotlar
amalga oshirildi. Sug‘urta kompaniyalari soni ortdi, raqobat muhiti vujudga kela
boshladi. 2008-yilda moliyaviy inqiroz global sug‘urta bozorlariga ta’sir etgan bo‘lsa-
da, O‘zbekistonda bu soha asosan ichki ehtiyojlarga yo‘naltirilgan bo‘lgani sababli
bunday zarbalarni nisbatan yengil yengib o‘ta oldi. Bu davrda sug‘urta polislari hajmi
va turi bo‘yicha kengaydi. Mol-mulk, transport, sog‘liqni saqlash va hatto hayot
sug‘urtasi xizmatlari ommalasha boshladi.
Uchinchi
bosqich
(2011–2020
yillar)
raqamli
transformatsiya
va
modernizatsiya davri bo‘ldi. Davlat tomonidan sug‘urta kompaniyalarining moliyaviy
barqarorligini oshirish, xalqaro standartlarga mos hisobot tizimini joriy etish choralari
ko‘rildi. 2019-yilda “Elektron tijorat to‘g‘risida”gi qonun kuchga kirishi sug‘urta
xizmatlarini onlayn ko‘rsatish imkonini yaratdi. Sug‘urta polislarini elektron tarzda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
107
rasmiylashtirish, mijoz ma’lumotlarini yagona tizimga kiritish va monitoring qilish
kabi mexanizmlar ishlab chiqildi. Bu aholiga qulayliklar yaratdi, sug‘urtaga ishonch
ortdi va xizmatlardan foydalanish ko‘paydi.
To‘rtinchi bosqich (2021 yildan hozirgacha) — strategik rivojlanish va xalqaro
integratsiya davri bo‘lib, 2021–2025 yillarga mo‘ljallangan rivojlanish strategiyasi
asosida olib borilmoqda. Ushbu strategiyada quyidagi ustuvor yo‘nalishlar
belgilangan:
-Sug‘urta bozorini raqobatbardosh va ochiq qilish;
-Chet ellik investorlar uchun yengilliklar yaratish;
-Sug‘urta xizmatlarini xalqaro standartlar asosida ko‘rsatish;
-Sug‘urta kompaniyalarining moliyaviy barqarorligini oshirish;
-Aholi va tadbirkorlar orasida sug‘urta madaniyatini shakllantirish.
O‘zbekistonda sug‘urta bozorining 2020–2024 yillar davomida jadal
rivojlanishi ko‘zga tashlanadi. Quyidagi jadvalda keltirilgan ma’lumotlar sug‘urta
mukofotlari hajmi, kompaniyalar soni va bozor segmentlarining ulushi bo‘yicha
amalga oshirilgan o‘zgarishlarni o‘z ichiga oladi. Har bir parametrni alohida tahlil
qilamiz.
1-Jadval
2020–2024 yillar O‘zbekistonda sug‘urta tizimining rivojlanishi
Sug‘urta mukofotlari hajmining o‘sishi 2020-yildan 2024-yilgacha bo‘lgan
davrda sug‘urta mukofotlari hajmi 1,8 trillion so‘mdan 5,9 trillion so‘mga oshdi. Bu
holat sug‘urta bozorining jadal rivojlanishini va iqtisodiyotni himoya qilish uchun
sug‘urta xizmatlariga bo‘lgan talabning oshganini ko‘rsatadi. 2023-yil va 2024-yil
davomida mukofotlar hajmining 1,2 trillion so‘mga oshishi, aholining moliyaviy
xavfsizligini ta’minlash uchun sug‘urta xizmatlarini keng qo‘llashga bo‘lgan
Yil
Sug‘urta
mukofotlari
(trln so‘m)
Kompaniyalar
soni
Hayot
sug‘urtasi
ulushi (%)
Ixtiyoriy
sug‘urta ulushi
(%)
2020
1,8
33
15%
52%
2021
2,6
38
20%
58%
2022
3,5
44
26%
63%
2023
4,7
51
32%
69%
2024
5,9
55
37%
74%
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
108
ehtiyojning ortganidan dalolat beradi. Kompaniyalar sonining ko‘payishi 2020-yilda
33 ta sug‘urta kompaniyasi faoliyat yuritgan bo‘lsa, 2024-yilda ularning soni 55 taga
yetdi. Bu o‘sish, sug‘urta bozorining bozor iqtisodiyotiga yanada moslashishini va
raqobat muhitining kuchayishini anglatadi. Sug‘urta kompaniyalarining ko‘payishi
soha innovatsiyasining ortishiga olib keladi, va bu esa xizmatlar sifatining
yaxshilanishi bilan natijalana boshlaydi. Hayot sug‘urtasining ulushining oshishi
Hayot sug‘urtasining bozor ichidagi ulushi 2020-yilda 15% bo‘lib, 2024-yilda
37% ga oshgan. Bu o‘sish aholi o‘rtasida uzoq muddatli moliyaviy rejalashtirishga
bo‘lgan talabning oshganini ko‘rsatadi. Shuningdek, pandemiyadan keyin aholining
sog‘liqni saqlash va moliyaviy xavfsizlikka bo‘lgan e’tibori ortdi, bu esa hayot
sug‘urtasi xizmatlariga bo‘lgan talabni oshirgan. Ixtiyoriy sug‘urtaning bozor
ulushining oshishi 2020-yilda 52% bo‘lgan bo‘lsa, 2024-yilda bu ko‘rsatkich 74% ga
yetdi. Ixtiyoriy sug‘urta turlarining o‘sishi, aholining o‘z xohishi bilan qo‘shimcha
sug‘urta xizmatlaridan foydalanish istagini bildiradi. Xususan, mol-mulk sug‘urtasi,
sog‘liqni saqlash sug‘urtasi va hayot sug‘urtasi bozorining kengayishi bilan, aholining
moliyaviy xabardorligi va ishonchi ortganini ko‘rishimiz mumkin.
Mazkur statistik ma'lumotlar sug‘urta bozorining har bir aspektida o‘sish va
rivojlanishning kuzatilganligini ko‘rsatadi. 2020–2024 yillar orasida sug‘urta
mukofotlari, kompaniyalar soni, hayot va ixtiyoriy sug‘urta xizmatlarining o‘sishi
O‘zbekiston sug‘urta bozorining mustahkamlanayotganini anglatadi. Bu borada davlat
tomonidan amalga oshirilgan huquqiy islohotlar, raqamli texnologiyalarning joriy
etilishi va aholining sug‘urta madaniyatini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar o‘z
samarasini bermoqda.
Xulosa va takliflar.
O‘zbekiston sug‘urta tizimi so‘nggi yillarda jadal rivojlanmoqda. Davlat
tomonidan amalga oshirilgan huquqiy islohotlar, raqamli texnologiyalarning joriy
etilishi va xalqaro standartlarga moslashish bo‘yicha qilingan choralar sug‘urta
bozorining yanada rivojlanishiga zamin yaratdi. 2020–2024 yillar davomida sug‘urta
mukofotlari hajmi, kompaniyalar soni va bozor segmentlari bo‘yicha kuzatilgan ijobiy
o‘zgarishlar mamlakatda sug‘urta xizmatlariga bo‘lgan talabning ortib borayotganini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
109
ko‘rsatadi. Birinchi navbatda, sug‘urta bozorining kengayishi aholi o‘rtasida moliyaviy
xavfsizlikka bo‘lgan talabning oshganini anglatadi. Ayniqsa, hayot sug‘urtasi va
ixtiyoriy sug‘urta turlarining ulushining oshishi, aholining uzoq muddatli moliyaviy
rejalashtirishga qaratilgan ehtiyojlarining kuchayganligini ko‘rsatadi. Bundan tashqari,
raqobatbardosh sug‘urta bozorining shakllanishi va sug‘urta kompaniyalarining
ko‘payishi bozorning samaradorligini oshiradi, xizmatlar sifatini yaxshilaydi.
Biroq, bozorda ba’zi muammolar ham mavjud. Bu, bir tomondan, aholi va
tadbirkorlar orasida sug‘urtaga bo‘lgan ishonchning to‘liq o‘rnatilmaganligini,
ikkinchi tomondan esa ba’zi sug‘urta turlari, ayniqsa, majburiy sug‘urtaning
samaradorligini oshirish zarurligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, xususan, kichik va o‘rta
bizneslar o‘rtasida sug‘urta xizmatlaridan foydalanuvchilar soni hali ham cheklangan.
Shu xulosalarga asoslangan holda quyidagi takliflarni berib o’taman.
1. Sug‘urta madaniyatini oshirish:
Sug‘urta tizimi bo‘yicha aholining xabardorligini oshirish uchun keng ko‘lamli
ta’lim va targ‘ibot dasturlari zarur. Ayniqsa, yosh avlodni moliyaviy xavfsizlik va
sug‘urta xizmatlarining ahamiyati haqida ma’lumot berish kerak. Maktablar, oliy
o‘quv yurtlari va jamiyatning boshqa segmentlariga mo‘ljallangan treninglar va
seminarlar tashkil etilishi mumkin.
2. Ixtiyoriy sug‘urta xizmatlarini rag‘batlantirish:
Ixtiyoriy sug‘urta xizmatlari bozorining kengayishi uchun davlat tomonidan
maxsus rag‘batlantiruvchi chora-tadbirlar ko‘rilishi lozim. Masalan, ixtiyoriy sug‘urta
bo‘yicha davlatning ma’lum foizda subsidiya yoki imtiyozli shart-sharoitlar taqdim
etishi, aholining sug‘urtaga bo‘lgan ishonchini oshirishga yordam beradi.
3. Raqobatni kuchaytirish:
Sug‘urta kompaniyalari o‘rtasidagi raqobatni kuchaytirish uchun davlat
tomonidan yuqori sifatli xizmat ko‘rsatuvchi kompaniyalarga qo‘shimcha rag‘batlar
berilishi lozim. Raqobat kuchaygan sari, xizmatlarning sifatini oshirish va narxlarni
raqobatbardosh qilish imkoniyati paydo bo‘ladi.
4. Xalqaro tajriba va innovatsiyalarni joriy etish:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
110
O‘zbekistonda sug‘urta bozorining yanada rivojlanishi uchun xalqaro tajriba va
innovatsion texnologiyalarni joriy qilish zarur. Raqamli sug‘urta platformalarini
yaratish, onlayn sug‘urta xizmatlarini kengaytirish va blockchain kabi yangi
texnologiyalarni joriy etish bozorning shaffofligini oshirishga yordam beradi.
5. Qonunchilik va normativ-huquqiy bazani takomillashtirish:
Sug‘urta kompaniyalarining samarali faoliyat yuritishi uchun qonunchilikni
yanada takomillashtirish lozim. Maxsus sug‘urta turlari bo‘yicha soliq imtiyozlari
yaratish, sug‘urta kompaniyalariga moliyaviy barqarorlikni ta’minlash uchun ko‘mak
beruvchi mexanizmlar joriy etilishi kerak.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston sug‘urta tizimi ijobiy o‘zgarishlarni amalga
oshirgan bo‘lsa-da, bozorni yanada rivojlantirish uchun yuqoridagi takliflar amalga
oshirilsa, bu sohaning xalqaro miqyosda raqobatbardoshligini yanada oshiradi. Shu
bilan birga, sug‘urta madaniyatining shakllanishi va aholi o‘rtasida sug‘urta
xizmatlariga bo‘lgan ishonchning ortishi bozorning rivojlanishini tezlashtiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI.
1. "O‘zbekiston Respublikasida sug‘urta tizimini rivojlantirish: muammolar va
yechimlar", 2020.
2. "O‘zbekiston sug‘urta bozoridagi iqtisodiy islohotlar va raqamli transformatsiya",
2021.
3. "Sug‘urta sohasidagi qonunchilik islohotlari va ularning iqtisodiyotga ta’siri", 2022.
4. "Sug‘urta xizmatlari va uning iqtisodiy o‘sishga ta’siri", 2023.
5. "O‘zbekiston sug‘urta bozorining kelajagi: istiqbollar va rivojlanish yo‘llari", 2024.
6. "Sug‘urta bozorining iqtisodiy tahlili va uni rivojlantirishning innovatsion yo‘llari",
2021.
7. "Sug‘urta tizimi va uning aholi uchun ahamiyati: tahlil va istiqbollar", 2022.
8. "O‘zbekiston iqtisodiyotida sug‘urta sektorining roli va rivojlanish tendensiyalari",
2023.
9. "Sug‘urta kompaniyalarining strategik boshqaruvi: yondashuvlar va amaliyot",
2022.
10. "Global sug‘urta bozori va uning O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’siri", 2024.
