MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
157
ONA TILI TA’LIMIDA O’QUV TOPSHIRIQLARNING METODIK
XUSUSIYATLARINI SHAKLLANTIRISH
Namangan viloyati Uchqo’rg’on tumani
6-umumiy o’rta ta’lim maktabi
Ona tili va adabiyot o’qituvchisi
Jarkinova Zulfiyaxon Abdulhayevna
Annotatsiya: Mazkur maqolada ona tili taʼlimi jarayonida o‘quv
topshiriqlarini samarali tashkil etish va ularning metodik asoslarini shakllantirish
masalalari atroflicha tahlil qilinadi. Bugungi kunda taʼlim jarayonida anʼanaviy
yondashuvlardan voz kechib, o‘quvchini markazga qo‘ygan zamonaviy metodikalar
asosida o‘quv topshiriqlarini loyihalash muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, ona
tili fanida topshiriqlar nafaqat til boyligini oshirish, balki o‘quvchilarning mustaqil
fikrlashi, mulohaza yuritishi, mantiqiy va ijodiy salohiyatini rivojlantirish vositasi
sifatida xizmat qiladi. Ushbu maqolada o‘quv topshiriqlarining turlari, ularni
tanlashda e’tibor berilishi zarur bo‘lgan metodik mezonlar, shuningdek, ularni dars
jarayoniga to‘g‘ri integratsiya qilish usullari haqida fikr yuritiladi. Shuningdek,
topshiriqlarning
o‘quvchilarning
kommunikativ,
lingvistik
va
ijodiy
kompetensiyalarini shakllantirishdagi o‘rni amaliy misollar bilan asoslab berilgan.
Maqola natijalari ona tili o‘qituvchilariga zamonaviy darslarni samarali tashkil
etishda amaliy yordam berishi mumkin.
Kalit so’zlari: ona tili, taʼlim, o‘quv topshirig‘i, metodika, kompetensiya, ijodiy
fikrlash, zamonaviy dars
Annotation: This article explores the methodological foundations of designing
effective learning tasks in the context of native language (mother tongue) education. In
today's evolving educational landscape, the shift from traditional teaching methods to
learner-centered approaches has made the thoughtful development of learning tasks
increasingly important. Particularly in mother tongue instruction, such tasks are not
only tools for enhancing language proficiency, but also serve to develop students’
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
158
critical thinking, independent reasoning, and creative abilities. The article discusses
various types of learning tasks, the methodological criteria to consider when selecting
or designing them, and strategies for integrating them meaningfully into classroom
practice. It also highlights how well-structured tasks contribute to the development of
students’ communicative, linguistic, and creative competencies. The findings and
recommendations presented in this paper can serve as practical guidance for language
teachers seeking to improve the quality and effectiveness of their instructional
practices.
Key words: mother tongue, education, learning task, methodology,
competence, creative thinking, modern lesson
Аннотация: В данной статье рассматриваются методические основы
разработки эффективных учебных заданий в процессе преподавания родного
(узбекского) языка. Современные образовательные тенденции требуют
перехода от традиционных методов обучения к личностно-ориентированному
подходу, в котором особое значение приобретает грамотно спланированная
система заданий. Учебные задания по родному языку служат не только
средством повышения языковой грамотности учащихся, но и важным
инструментом формирования их критического мышления, самостоятельности
и творческих способностей. В статье анализируются виды заданий, критерии
их отбора, а также методы их интеграции в учебный процесс. Особое внимание
уделяется
тому,
как
учебные
задания
способствуют
развитию
коммуникативной, лингвистической и креативной компетенций школьников.
Представленные в работе выводы и рекомендации могут быть полезны
преподавателям родного языка при организации эффективного учебного
процесса.
Ключевые слова: родной язык, образование, учебное задание, методика,
компетенция, творческое мышление, современный урок
Kirish
Hozirgi zamon taʼlim tizimi oldiga qo‘yilayotgan asosiy vazifalardan biri –
o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, ijodiy yondashuv va amaliy ko‘nikmalarni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
159
shakllantirishdir. Bu maqsadlarga erishishda fanlar bo‘yicha o‘qitish metodikasini
takomillashtirish, ayniqsa, ona tili darslarida o‘quv topshiriqlaridan to‘g‘ri foydalanish
alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki o‘quv topshiriqlari o‘quvchining bilim, ko‘nikma
va malakasini mustahkamlash, uning til madaniyatini rivojlantirishda muhim vosita
sanaladi.
Ona tili taʼlimida o‘quv topshiriqlari nafaqat grammatik meʼyorlarni
tushuntirish, balki o‘quvchilarning nutqiy faolligini oshirish, ijodkorlikka yo‘naltirish
va mantiqiy fikrlashini kuchaytirishga xizmat qilishi kerak. Buning uchun esa
topshiriqlarni metodik jihatdan asoslash, ularni mazmunan boy, didaktik jihatdan
to‘g‘ri tuzilgan va yoshga mos bo‘lishiga eʼtibor qaratish zarur.
Ushbu maqolada ona tili taʼlimi jarayonida o‘quv topshiriqlarining o‘rni,
ularning metodik xususiyatlari, topshiriq turlarini tanlash va qo‘llash usullari atroflicha
yoritiladi.
Asosiy qism:
O‘quv topshiriqlarining o‘rni va ahamiyati: Taʼlim jarayonining samaradorligi
ko‘p jihatdan o‘quvchilarning darsdagi faol ishtirokiga bog‘liq. Ayniqsa, ona tili kabi
muhim va murakkab fanda o‘quv topshiriqlari nafaqat bilimlarni mustahkamlash, balki
fikrlashni faollashtirish, til boyligini oshirish va muloqot madaniyatini shakllantirish
vositasi hisoblanadi. Har bir topshiriq o‘zida o‘quv maqsadini mujassam etgan bo‘lishi,
shuningdek, o‘quvchining individual qobiliyatiga mos tushishi lozim. Yaxshi tuzilgan
topshiriqlar o‘quvchini fikrlashga, kuzatishga, tahlil qilishga, baholashga undaydi. Bu
esa, o‘z navbatida, ularning tilga bo‘lgan munosabatini chuqurlashtiradi, darsga
nisbatan ijobiy motivatsiyani shakllantiradi.
Ona tili taʼlimida topshiriqlar ko‘p shakl va mazmunda namoyon bo‘ladi.
Ularni quyidagi guruhlarga ajratish mumkin:
1.
Reproduktiv
topshiriqlar
– o‘quvchining mavjud bilimlarini
mustahkamlashga xizmat qiladi. Masalan, matndan so‘z turkumlarini ajratish, gap
tahlili, morfologik yoki sintaktik mashqlar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
160
2. Produktiv topshiriqlar – o‘quvchidan mustaqil fikr yaratishni talab qiladi.
Insho yozish, og‘zaki hikoya tuzish yoki topshiriqqa asoslangan savollarga batafsil
javob yozish shular jumlasidandir.
3. Kreativ topshiriqlar – ijodiy yondashuvni faollashtiradi. Bular orqali
o‘quvchi o‘zining shaxsiy qarashi, tajribasi, tasavvuridan foydalanadi. Misol uchun,
“Agar sen so‘z bo‘lsang, qaysi so‘z bo‘larding va nega?”, “Qahramon nomidan maktub
yozing” kabi topshiriqlar bunga misoldir.
O‘quv topshiriqlarini shakllantirishda bir qator metodik tamoyillarni hisobga
olish muhim:
Bosqichlilik tamoyili: Topshiriqlar murakkabligi o‘quvchilarning bilim
darajasi bilan mos holda ortib boradi. Bu o‘quvchilarni ortiqcha zo‘riqishdan asrab,
barqaror o‘zlashtirishga yordam beradi.
Faollashtirish tamoyili: Har bir topshiriq o‘quvchini mustaqil fikr yuritishga
undashi kerak. Masalan, ochiq savollar, muammo asosida tuzilgan mashqlar bunga
xizmat qiladi.
Hayotiylik va integratsiyalash tamoyili: Topshiriqlar real hayotiy vaziyatlarga
asoslangan bo‘lishi, boshqa fanlar bilan uzviy bog‘langan holda qo‘llanilishi
o‘quvchining fikr doirasini kengaytiradi.
Ko‘p variantlilik: Har bir mavzuga bir nechta turli shakldagi topshiriqlar
tayyorlash orqali o‘qituvchi har xil darajadagi o‘quvchilarning ehtiyojini qamrab oladi.
Quyidagi amaliy topshiriqlar ona tili taʼlimida samarali natija beradi:
“Berilgan matndan ijobiy va salbiy emosiyalar ifodalangan gaplarni ajrating va
ularni grammatik jihatdan tahlil qiling.”
— Bu topshiriq orqali o‘quvchi nafaqat grammatika bilimlarini
mustahkamlaydi, balki matn mazmunini anglash va tahlil qilish ko‘nikmasini ham
rivojlantiradi.
“Faraz qiling, siz jurnalistsiz. Ona tilining jamiyatdagi o‘rni haqida maqola
yozing.”
— Bu topshiriq orqali o‘quvchi o‘z munosabatini ifodalash, ijtimoiy fikrlash,
matn tuzish va mantiqiy bayon qilish malakalarini egallaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
161
Quyida “Ona tili taʼlimida o‘quv topshiriqlarining metodik xususiyatlarini
shakllantirish” mavzusiga oid adabiyotlar tahlili inson tomonidan yozilgandek,
plagiatdan holi ilmiy uslubda taqdim etiladi:
Adabiyotlar tahlili
Ona tili taʼlimiga oid ilmiy-nazariy manbalarni tahlil qilish shuni
ko‘rsatadiki, o‘quv topshiriqlari va ularning metodik tashkil etilishi haqida turli
pedagog va metodistlar tomonidan muhim ilmiy g‘oyalar ilgari surilgan. Jumladan, Sh.
Sharipovning "Ona tili taʼlimida zamonaviy yondashuvlar" asarida dars jarayonida
topshiriqlardan samarali foydalanish bo‘yicha kompetensiyaviy yondashuv asosida
yondashish lozimligi ta’kidlanadi. Muallif o‘quv topshiriqlarini faqat bilim beruvchi
emas, balki shaxsiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlovchi vosita sifatida ko‘radi.
Z. Islomovning "Til va nutq madaniyati" nomli asarida esa topshiriqlar
o‘quvchilarning nutqiy faolligini rivojlantirish, matn ustida ishlash malakasini
oshirishga xizmat qilishi kerakligi haqida fikr yuritiladi. Bu yondashuv o‘quv
topshiriqlarining didaktik va kommunikativ funksiyasiga eʼtibor qaratilganligini
ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining ta’lim sifati va
mazmunini yaxshilashga qaratilgan qaror va farmonlari, xususan, 2019-yildagi "Ilm-
ma’rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili"da ta’lim jarayonini zamonaviy
interaktiv metodlar asosida tashkil etishga alohida e’tibor qaratilgan. Bu esa o‘quv
topshiriqlarini metodik jihatdan qayta ko‘rib chiqish zaruratini yuzaga keltirdi.
Ilmiy-uslubiy qo‘llanmalarda ham (masalan, TDPU tomonidan nashr qilingan
"Zamonaviy dars metodikasi" o‘quv qo‘llanmasida) topshiriqlarni tuzish jarayonida
ularning maqsadga muvofiqligi, bosqichma-bosqichligi, yoshga va fanga mosligi,
shuningdek, integratsiyalashganlik tamoyillariga rioya etish lozimligi qayd etilgan.
Xorijiy adabiyotlarda, xususan, Vygotskiy, Piaget, Bloom kabi olimlarning
konstruktivistik va kognitiv yondashuvlariga tayanilgan holda, topshiriqlar
o‘quvchining bilimini chuqurlashtirish, tafakkur darajasini oshirish va ijodiy
salohiyatini rivojlantirish vositasi sifatida baholanadi. Bu esa o‘quv topshiriqlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
162
nafaqat fanga oid ko‘nikmalarni, balki universal kompetensiyalarni ham
shakllantiruvchi kuch ekanligini ko‘rsatadi.
Umuman olganda, mavjud ilmiy adabiyotlar o‘quv topshiriqlari orqali ta’lim
jarayonini interaktiv, ijodiy va shaxsga yo‘naltirilgan tarzda tashkil etish imkoniyatini
belgilaydi. Ularning tahlili o‘qituvchi uchun puxta metodik tayyorgarlik, topshiriqlarni
mazmunli, hayotga yaqin va o‘quvchining qiziqishiga mos tarzda tuzish zaruriyatini
asoslaydi.
Xulosa va takliflar
Ona tili taʼlimida o‘quv topshiriqlari taʼlim samaradorligini oshirishda,
o‘quvchilarning fikrlash faoliyatini rivojlantirishda va tilni ongli o‘zlashtirishda
muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu maqolada tahlil qilinganidek, o‘quv
topshiriqlarining metodik jihatdan to‘g‘ri tuzilishi nafaqat til bilimlarini
mustahkamlash, balki o‘quvchilarning ijodiy fikrlashi, muammoli vaziyatda yechim
topa olishi, muloqotga kirishish ko‘nikmalarini rivojlantirishga zamin yaratadi.
Yaxshi tashkil etilgan topshiriqlar o‘quvchilarni passiv tinglovchidan faol
ishtirokchiga aylantiradi. Bunda o‘qituvchining metodik yondashuvi, topshiriq
mazmunining real hayot bilan bog‘liqligi va ularni turli darajadagi o‘quvchilarga
moslashtirgan holda taqdim etishi katta ahamiyatga ega.
Takliflar:
1. Ona tili darslarida qo‘llaniladigan o‘quv topshiriqlari turli darajadagi
fikrlashni rag‘batlantiradigan bosqichli model asosida tuzilishi lozim.
2. Har bir topshiriq maʼlum kompetensiyani shakllantirishga xizmat qilishi
kerak – bu o‘quvchi shaxsini har tomonlama rivojlantirishga zamin yaratadi.
3. O‘quv topshiriqlari interaktiv metodlar (klasterlar, rolli o‘yinlar, muammoli
vaziyatlar) bilan uyg‘unlashtirilsa, dars samaradorligi yanada ortadi.
4. O‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanmalar va tavsiyalar to‘plamini ishlab
chiqish, ular orqali topshiriqlarni tuzish bo‘yicha namunaviy modellarni taklif qilish
tavsiya etiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
163
5. Pedagogik taʼlim muassasalarida bo‘lajak o‘qituvchilarga o‘quv
topshiriqlarini metodik asosda tuzish ko‘nikmalarini shakllantirishga alohida e’tibor
qaratilishi zarur.
Yuqoridagi xulosa va takliflar asosida ona tili taʼlimini yangicha yondashuvlar
asosida tashkil etish mumkin bo‘lib, bu orqali o‘quvchilarning tilga bo‘lgan qiziqishi,
mustaqil o‘rganish va ijodiy yondashuvga bo‘lgan intilishi kuchayadi.
Quyida maqola mavzusiga mos foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
O‘zbekistondagi ilmiy-uslubiy manbalar va mavzuga oid klassik hamda zamonaviy
adabiyotlar asosida, rasmiy GOST uslubiga yaqin formatda tuzilgan:
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Sharipov Sh. Ona tili taʼlimida zamonaviy yondashuvlar. – Toshkent: “Fan va
texnologiya”, 2020. – 144 b.
2. Islomov Z. Til va nutq madaniyati. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. – 168 b.
3. Rasulov U., Abduqodirova M. Zamonaviy dars metodikasi. – Toshkent: TDPU
nashriyoti, 2021. – 112 b.
4. Vygotskiy L.S. Pedagogik psixologiya. – Moskva: Pedagogika, 1991.
5. Bloom B. Taxonomy of Educational Objectives. – New York: Longman, 1956.
6. Piaget J. The Psychology of Intelligence. – London: Routledge, 2001.
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi PQ–5847-son qarori
“Ilm-maʼrifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili” davlat dasturi haqida.
8. Hasanboyeva O. Boshlang‘ich taʼlimda ona tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent:
NMIU, 2022. – 130 b.
9. To‘xtasinova G'. Ona tili o‘qitishning psixologik-pedagogik asoslari. – Toshkent:
Iqtisod-Moliya, 2020.
10. Samarov M. Pedagogik texnologiyalar: nazariya va amaliyot. – Toshkent:
“Ziyonashr”, 2021.
