MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
367
O'Z JONIGA QASD QILISH HOLATLARIDA BUYRAK USTI
BEZLARINING PATOMORFOLOGIK O’ZGARISHLARI
Rayimberdiyev Suhrob Abduxalil o’g’li,
Assistant, Andijon davlat tibbiyot instituti
ANNOTATSIYA: Bugungi kunda noaniqlik va beqarorlik odatiy holga
aylangan. Mazkur tezisda o‘z joniga qasd qilish holatlari holatlarida buyrak usti
bezining patomorfologik oʻzgarishlari tahlil qilinadi. Oʻlimdan soʻng buyrak usti
bezlarida kuzatiladigan morfologik oʻzgarishlar, ularning sabab va oqibatlari haqida
ilmiy maʼlumotlar keltiriladi. Shuningdek, patogistologik tahlillar asosida olingan
natijalarga ko‘ra, o‘z joniga qasd qilish holatlari natijasida yuzaga keladigan stress
va gemodinamik oʻzgarishlarning buyrak usti bezlari faoliyatiga ta’siri yoritiladi..
Hozirgi kunda o‘z joniga qasd qilish holatlari har yili dunyo bo’yicha bir milliondan
ortiq o‘lim holatlarini tashkil etmoqda. Ushbu tadqiqot shunday stressli holatlarda
buyrak usti bezida yuz beradigan morfologik moslashuvchan o‘zgarishlarni o‘rganish
maqsadida olib borildi.
KALIT SOʻZLAR: o‘z joniga qasd qilish holatlari, buyrak usti bezi,
patomorfologiya, stress, gemodinamik oʻzgarishlar, kortizol, gormonlar, gipoksiya,
nekroz, degenerativ oʻzgarishlar.
KIRISH
o‘z joniga qasd qilish holatlari holatlari o‘lim sabablari orasida jiddiy patologik
jarayonlardan biri hisoblanadi. Odatda, o‘z joniga qasd qilish holatlari natijasida
organizmda keskin gipoksiya rivojlanadi, bu esa ichki organlarning, jumladan, buyrak
usti bezlarining ham morfologik oʻzgarishlariga olib keladi. Buyrak usti bezlari
organizmning stressga javob berishida muhim ahamiyat kasb etib, ularning faoliyati
turli gormonlarning ishlab chiqarilishi bilan bevosita bog‘liq. Ushbu tezisda osilish
holatlarida buyrak usti bezlarining patomorfologik jihatdan qanday oʻzgarishlarga
uchrashi, bu o‘zgarishlarning etiopatogenetik sabablari va oqibatlari ilmiy-nazariy va
amaliy jihatdan tahlil qilinadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
368
Maqsad va vazifalar: Buyrak usti bezida yuz beradigan morfologik
moslashuvchan o‘zgarishlarni xronik stressga javoban tahlil qilish, chunki bu bez ham
gipotalamo-gipofizar-buyrak usti (HPA) o‘qi, hamda simpatoadrenomedullary
o‘qining stressga javob beruvchi a'zosi hisoblanadi. Tadqiqot ikki yil davomida olib
borildi. O‘z joniga qasd qilgan holatdagi o‘ng va chap buyrak usti bezlari hamda
tasodifiy halokatga uchragan nazorat guruhi holatlari o‘rganildi. Morfologik tahlil
natijalariga ko‘ra, o‘z joniga qasd qilgan shaxslarda buyrak usti bezining og‘irligi va
o‘lchamlari nazorat guruhiga nisbatan ortganligi aniqlandi. Buyrak usti bezining
odatdagi shakli to‘satdan yuz bergan zo‘raki holatlar (ya'ni, avariya) haqida ma'lumot
berishi mumkin. Ushbu tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, xronik stress (o‘z joniga qasd
holatlarida) buyrak usti bezining o‘sishiga olib keladi va bu holat noma’lum sababli
yuzaga kelgan o‘limlarni aniqlashda sud-tibbiyot mutaxassislari uchun muhim
ahamiyat kasb etadi.
TAHLIL VA MUHOKAMA
1. Buyrak usti bezlarining morfologik tuzilishi va funksiyasi
Buyrak usti bezlari ikkita asosiy qismdan – po‘stloq qavat (korteks) va ichki
qavat (medulla)dan iborat bo‘lib, organizmning stressga javob berishida muhim rol
o‘ynaydi. Korteks qismida kortikosteroid gormonlar (kortizol, aldosteron)
sintezlanadi, ichki qavat esa adrenalin va noradrenalin ishlab chiqarish bilan
shug‘ullanadi. Ushbu gormonlar qon bosimini tartibga solish, metabolizm va immun
javoblarni boshqarishda ishtirok etadi.
2. o‘z joniga qasd qilish holatlari va buyrak usti bezlari
o‘z joniga qasd qilish holatlari holatlarida buyrak usti bezlari og‘ir stress
sharoitida ishlaydi. O‘limdan avvalgi davrda gipoksiya rivojlanib, buyrak usti
bezlarining qon bilan ta’minlanishi buziladi. Bu jarayon bir necha bosqichda kechadi:
Gipoksiya va ishemiya: Buyrak usti bezlarida qon aylanishining
buzilishi korteks qatlamida degenerativ o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi.
Gemodinamik buzilishlar: Qon bosimining pasayishi va venoz
dimlanish natijasida po‘stloq qavatda qon quyilishi va to‘qimalarning shishishi
kuzatiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
369
Gormonal disbalans: Kortizol ishlab chiqarilishining keskin ortishi
yoki kamayishi kuzatilishi mumkin, bu esa organizmning umumiy metabolik
muvozanatini buzadi.
3. Buyrak usti bezlarining patomorfologik oʻzgarishlari
Patomorfologik jihatdan osilish holatlarida buyrak usti bezlarida quyidagi
oʻzgarishlar kuzatiladi:
Giperplaziya yoki atrofiya: Qisqa muddatli osilishlarda buyrak usti
bezlarining po‘stloq qavati qisman gipertrofiyaga uchrashi mumkin, uzoq
davom etgan osilishlarda esa atrofiya kuzatiladi.
Gistologik oʻzgarishlar: Korteks va medulla qatlamlarida nekroz,
gemorragik o‘zgarishlar, sitoplazmada vakuolizatsiya va yadro degeneratsiyasi
aniqlanadi.
Venoz dimlanish va qon quyilishlari: Ayniqsa, ichki qavat
(medulla)da venoz dimlanish va qon quyilishlari sezilarli darajada ifodalanadi.
4. O‘limdan keyingi patogistologik tekshiruv natijalari
o‘z joniga qasd qilish holatlari natijasida yuzaga keladigan patomorfologik
o‘zgarishlar sud-tibbiyot ekspertizasi uchun muhim diagnostik belgilardan biri
hisoblanadi. Buyrak usti bezlarining mikroskopik tahlili orqali gipoksik degeneratsiya
darajasi, gormonal o‘zgarishlar va o‘lim vaqtini aniqlash imkoniyati mavjud.
XULOSA
Stressga qarshi kurashishda buyrak usti bezining asosiy rolini hisobga olgan
holda, ushbu tadqiqotda odam organizmi asosida buyrak usti bezining morfologik
o‘zgarishlari (ya’ni og‘irligi va o‘lchamlari) aniqlangan o‘z joniga qasd holatlari bilan
bog‘lanib tahlil qilindi. Natijalarga ko‘ra, o‘z joniga qasd qilgan holatlarda buyrak usti
bezining og‘irligi va o‘lchamlari mos yoshdagi baxtsiz hodisalardan vafot etgan
shaxslarniki bilan solishtirganda ishtibohli darajada ortgan. Bu holat, ehtimol, stress
omillariga moslashuv natijasi sifatida talqin etilishi mumkin. Mazkur loyiha bu sohada
mavjud imkoniyatlar doirasida amalga oshirilgan kamtarona bir urinish bo‘lib, sud-
tibbiyot amaliyotida yuzaga keladigan muammolarni yoritishda yana ko‘plab chuqur
tadqiqotlar o‘tkazilishi lozim. Shunday qilib, ushbu tadqiqot kronik stress holatlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
370
buyrak usti bezining o‘sishini keltirib chiqarishini ko‘rsatadi va bu esa aniqlanmagan
o‘lim sabablari bo‘yicha tergov yuritayotgan sud-tibbiyot mutaxassislari uchun
ahamyatli axborot manbai bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR
1.
Sukhrob R., Ibragim B. In the mechanical injury and heart pathology structural
characteristics of the adrenal gland //British View. – 2023. – Т. 8. – №. 2.
2.
С. А.Райимбердиев
+
,
.,СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ
СУДЕБНО-МЕДИЦИНСКОЙ
ДИАГНОСТИКИ
МЕХАНИЧЕСКОЙ
АСФИКСИИ НА ОСНОВЕ ОЦЕНКИ МОРФОФУНКЦИОНАЛЬНЫХ
ИЗМЕНЕНИЙ В НАДНОЧЕЧНИКАХ. ITFTTDM [Internet]. 2024 May 13 [cited
2025
Apr.
14];2(5):300-7.
Available
https://universalpublishings.com/index.php/itfttdm/article/view/5678
3.
T. Q. Joʻrayev, "Sud-tibbiy ekspertiza asoslari," Toshkent, 2018.
4.
R. Xodjayev, "Patologik anatomiya," Toshkent, 2017.
5.
S. M. Nasrullayev, "Sud-tibbiy ekspertizada patogistologik tadqiqotlar,"
Toshkent, 2019.
6.
X. A. Rahmonov, "Gistologiya va embriologiya," Toshkent, 2020.
7.
N. H. Sattorov, "Sud-tibbiyot amaliyotida o‘lim sabablari," Toshkent, 2021.
8.
U. B. O‘rinov, "Buyrak usti bezi kasalliklari va ularning patomorfologiyasi,"
Samarqand, 2019.
9.
Z. M. Jo‘rayev, "Stress va gormonal regulyatsiya," Toshkent, 2016.
10.
A. Ergashev, "Organizmning gipoksiyaga javobi," Buxoro, 2015.
11.
G. T. To‘laganov, "Sud-tibbiyot ekspertizasi asoslari," Qarshi, 2018.
12.
R. N. Oripov, "O‘limdan keyingi gistologik tadqiqotlar," Toshkent, 2022.
