MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
345
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING AQLIY TARAQQIYOTIGA
O'YIN FAOLIYATINING TA’SIRI
Zaynobbidinov Jaloliddin
FarDU psixologiya o’qituvchisi
Komiljonova Muxabbatxon Azimjon qizi
FarDU 4-bosqich talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy
taraqqiyoti jarayonida o‘yin faoliyatining roli psixologik-pedagogik asosda tahlil
qilinadi. Maqolada o’yin faoliyatini bolaning intellektual rivojlanishiga ko’rsatadigan
asosiy ta’sir omillari ko’rsatilgan.
Kalit so’zlar: maktabgacha yosh, o’yin faoliyati, aqliy taraqqiyot, kognitiv
rivojlanish, psixologik rivojlanish, pedagogika.
Аннотация: В данной статье анализируется роль игровой
деятельности в процессе психического развития дошкольников на психолого-
педагогической основе. В статье приведены основные факторы влияния игровой
деятельности на интеллектуальное развитие ребенка.
Ключевые слова: дошкольный возраст, игровая деятельность,
умственное развитие, познавательное развитие, психологическое развитие,
педагогика.
Annotation: This article analyzes the role of game activity in the process of
mental development of preschool children on a psychological and pedagogical basis.
The article shows the main influence factors that indicate the activity of the game on
the intellectual development of the child.
Keywords: preschool age, game activity, mental development, cognitive
development, psychological development, pedagogy.
Maktabgacha yosh — bu bolaning psixik rivojlanishidagi eng intensiv
bosqichlardan biridir. V.V. Davydov va L.S. Vygotskiy ta’kidlaganidek, bola bu
davrda atrof-muhit bilan o’zaro ta’sirda bo’lish, ijtimoiy rollarni o’zlashtirish, muloqot
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
346
va tafakkur kabi funksiyalarni rivojlantiradi. Shu jarayonda o’yin faoliyati markaziy
o’rin tutadi. Maktabgacha yosh davri — bu bolaning tug’ilganidan maktabga borish
yoshigacha bo’lgan davrni o’z ichiga oladi. Odatda bu davr bolalikdan 6-7 yoshgacha
davom etadi. Bu davr bolaning jismoniy, aqliy, ijtimoiy va hissiy rivojlanishi uchun
eng muhim bosqich hisoblanadi.
Maktabgacha yosh davrining bosqichlari:
1. Go’daklik davri (0-1 yosh):
- Bola atrof-muhitni sezgi organlari orqali idrok qiladi.
- Ona bilan emotsional aloqa muhim rol o’ynaydi.
2. Erta yosh davri (1-3 yosh):
- Mustaqil yurish, gapirish, o’zini tanib olish boshlanadi.
- “Men o’zim” davri boshlanadi — mustaqillikka intilish kuchayadi.
3. Maktabgacha yosh davri (3-6/7 yosh):
- Fantaziya rivojlanadi, rolli o’yinlar avjiga chiqadi.
- Til, fikrlash, ijtimoiy ko’nikmalar shakllanadi.
- Bu bosqichda bolalar bolalar bog’chasiga qatnay boshlaydi.
O’yin faoliyatining psixologik-pedagogik asoslari haqida L.S. Vygotskiy
o’zining madaniy-tarixiy rivojlanish nazariyasida o’yin faoliyatining “yaqin
rivojlanish zonasi” ni shakllantirishdagi rolini alohida ta’kidlagan. A.N. Leontyev,
D.B. Elkonin, P.Ya. Galperin kabi olimlar ham o’yin faoliyatini bolaning faoliyat
turlarini o’zlashtirishidagi eng asosiy shakl sifatida ko’rsatadilar. Vygotskiyning
fikriga ko’ra, o’yin — bu bolaning “yaqin rivojlanish zonasi”ni kengaytiruvchi
vositadir. “Bola o’yinda o’zining bugungi emas, balki ertangi kundagi rivojlanish
darajasida harakat qiladi,” — degan mashhur gapi mavjud. O’yin orqali bola kattalar
faoliyatini imitatsiya qiladi, ijtimoiy rollarni o’zlashtiradi. D.B. Elkonining fikriga
ko’ra, maktabgacha yosh davrida “rolli o’yin” (syujetli-rolli o‘yinlar) asosiy faoliyat
turi hisoblanadi. Bola o’yinda hayotiy vaziyatlarni, kasblarni, munosabatlarni
modellashtiradi, bu esa uni ijtimoiy jihatdan yetukroq qiladi. A.V. Zaporozhets esa
o’yin harakatlari bolada idrok, harakat koordinatsiyasi va emotsional barqarorlikni
rivojlantiradi. O’yin — bu faqat ko’ngilochar faoliyat emas, balki “sensor-motor” va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
347
“aqliy rivojlanish” ni ta’minlovchi jarayon. Piaje o’yinni bolaning aqliy rivojlanish
bosqichlari bilan bog’lagan. Unga ko’ra, o’yinlar bolaning idrok, fikrlash, tasavvur va
tilda rivojlanishiga xizmat qiladi. O’yinlar sensor-motor, simvolik va qoidali
bosqichlarda shakllanadi. K.D. Ushinskiy o’yin bolaga bilim berishning eng tabiiy,
tabiatan qiziqarli usulidir degan.
Aqliy rivojlanish ko’rsatkichlariga o’yinning ta’sirida empirik tadqiqotlar
shuni ko’rsatadiki, o’yin faoliyatida faol qatnashgan bolalarda tafakkur, xotira, idrok,
til va ijodiylik kabi aqliy funksiyalar rivojlanadi. Zamonaviy pedagogik yondashuvlar,
masalan STEAM-ta’lim, Montessori metodikasi, Reggio Emilia yondashuvi o’yin
faoliyatini asosiy metod sifatida qabul qiladi. O’yin faoliyati maktabgacha yoshdagi
bolalar uchun nafaqat psixologik ehtiyoj, balki aqliy taraqqiyotning asosiy omillaridan
biridir. Zamonaviy ta’lim jarayonida o’yin faoliyatiga ilmiy asoslangan yondashuvni
ishlab chiqish zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Tursunxo‘jaeva M. X. – Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi. – Toshkent:
O‘qituvchi, 2018.
Xolmatova M. I. – Maktabgacha ta’lim pedagogikasi. – Toshkent: Fan va texnologiya,
2020.
To‘xtaeva R. T. – Bolalar psixologiyasi. – Toshkent: «Yangi asr avlodi», 2019.
Jo‘rayev N. – Maktabgacha yoshdagi bolalarni o‘qitish va tarbiyalash metodikasi. –
Toshkent: TDPU nashriyoti, 2017.
Komilova G. X. – Ilk yoshdagi bolalarni rivojlantirishda o‘yin faoliyatining o‘rni. –
Toshkent, 2021.
Yo‘ldosheva D. A. – Bolalarda ijodiy tafakkurni shakllantirishda o‘yin
texnologiyalarining o‘rni. – Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari,
Toshkent, 2022.
Raxmonova Z. Sh. – O‘yin faoliyati orqali bolalarning tafakkurini rivojlantirish. –
«Ta’lim va rivojlanish» jurnali, 2023.
