MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
64
OLIY TA’LIM JARAYONIDA O‘QUVCHILARNING EVRISTIK
KOMPETENSIYASINI SHAKLLANTIRISH
BOYNAZAROV RASHID XOLMUMINOVICH
Gʻuzor tumani 45-maktabda fizika fani Oʻqituvchisi
Annotasiya: Mazkur maqolada umumiy oʻrta ta’lim maktablarida fizikadan
turli tipdagi masalalar yechish asosida fanga oid kompetensiyalarni shakllantirish
hamda oʻquv faoliyatini tashkil muammosining ahamiyatiga bogʻliqligi. Undan
tashqari fizika oʻquv kursini oʻqitishni tashkil etishning fizika oʻqitish metodikasining
ishlab chiqish va evristik kompetentlikini oshirish haqida so’z boradi.
Kalit soʻzlar: Kompetensiya, axborot-kommunikasiya, texnologiya,
innovatsion texnologiya, innovatsion, didaktik, integratsiyas, differensial, metodika,
adaptatsiya, intensive, pedagogik, reprezentativlik, mohiyat, qadriyat-semantik.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 28 yanvar 2022 yildagi “2022 —
2026-yillarga
mo‘ljallangan yangi o‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi
to‘g‘risida”gi PF-60-sonli Farmonida “Maktabda faoliyat olib borishi uchun har bir fan
bo‘yicha mahalliy yoki xalqaro sertifikatsiya talablarini belgilash; toifaga ega
bo‘lmagan maktab o‘qituvchilarining bilim va ko‘nikmalarini diagnostikadan
o‘tkazish; umumta’lim maktablarini, ayniqsa, chekka hududlardagi ta’lim
maskanlarini oliy ma’lumotli pedagog kadrlar bilan to‘ldirish ishlarini davom ettirish;
maktablarda direktor va uning o‘rinbosarlarini tayinlash tizimini maktab o‘qituvchilari
va ota-onalarning ishtiroki ta’minlanishini nazarda tutgan holda yanada
takomillashtirish; xalq ta’limi tizimi tuman bo‘linmalari faoliyatini to‘liq
raqamlashtirish hisobiga optimallashtirish”[1] asosiy maqsad qilib belgilangan.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 29 aprel 2019 yildagi “O‘zbekiston
respublikasi xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash
to‘g‘risida”gi PF-5712-sonli Farmonida “O‘zbekiston Respublikasining 2030-yilga
kelib PISA (The Programme for International Student Assessment) Xalqaro miqyosda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
65
o‘quvchilarni baholash dasturi reytingi bo‘yicha jahonning birinchi 30 ta ilg‘or
mamlakati qatoriga kirishiga erishish; uzluksiz ta’lim tizimi mazmunini sifat jihatidan
yangilash, shuningdek professional kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va
malakasini oshirish; o‘qitish metodikasini takomillashtirish, ta’lim-tarbiya jarayoniga
individuallashtirish tamoyillarini bosqichma-bosqich tatbiq etish; xalq ta’limi sohasiga
zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va innovatsion loyihalarni joriy
etish; xalq ta’limi muassasalarining moddiy-texnika bazasini mustahkamlash va
budjetdan mablag‘ bilan ta’minlashning samaradorligini oshirish; yoshlarni tarbiyalash
va ularning bandligini ta’minlashda maktabdan tashqari ta’limning zamonaviy usullari
va yo‘nalishlarini joriy etish; davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish hisobiga davlat
ta’lim tizimida raqobat muhitini kengaytirish; yoshlar ta’lim-tarbiyasi uchun
qo‘shimcha sharoitlar yaratishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlarni o‘z ichiga
olgan beshta tashabbusni amaliyotga tatbiq etish; xalq ta’limi tizimida faoliyat
ko‘rsatishning jozibadorligini oshirish maqsadida umumiy o‘rta ta’lim muassasalari
xodimlarining mehnatiga haq to‘lash, moddiy rag‘batlantirish va ijtimoiy himoya
qilish darajasini bosqichma-bosqich oshirib borish” [2] xalq ta’limi tizimining uzoq
muddatli rivojlanishining asosiy yo‘nalishlari etib belgilangan.
Fizika fanini ilmiy, metodik va ko‘rgazmali vositalar asosida boyitish
maqsadida yaratilgan adabiyotlar o‘zbek metodist olimlari B.M.Mirzahmedov,
M.Djorayev, G.Axmedova, M.Qurbonov , S.Q.Qahharov, K.Nasriddinov va boshqalar
tomonidan o‘rganilgan. Bo‘lajak pedagog kadrlarni tayyorlashda axborot
texnologiyalarining o‘rni, ta’lim sifatini oshirishni dasturiy vositalar asosida
takomillashtirish
masalalari
bo‘yicha soha olimlaridan U.SH.Begimqulov,
Q.P.Abdurahmonov va boshqalarning ilmiy izlanishlari va yaratgan ilmiy-metodik
adabiyotlarini ham ta’kidlab o‘tish mumkin[3].
Hozirgi kunda jamiyatda ijtimoiy-iqtisodiy sohalardagi beqarorlik, ekologik va
texnogen ofatlar xavfi kun sayin jadallashib bormoqda. Bu holat esa yangi g‘oyalarni
ilgari sura oladigan, ijodiy fikrlashi rivojlangan o‘quvchi yoshlarni tayyorlash uchun
yangi yondashuv va vositalarni izlash zaruratini yuzaga keltiradi. Maktab
o‘quvchilarining
yaratuvchanlik
qobiliyatlarini,
tadqiqotchilik
tayanch
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
66
kompetensiyalarini shakllantirish muammosi umumta’lim pedagogikasida yetarlicha
o‘rganish lozimligini taqozo qiladi[4].
O’quvchilarning ijodiy salohiyatini rivojlantirishga yo‘naltirilgan yondashuv
ta’limining ilk shakllanishidan boshlab muhim o‘rin egallagan. Bunga miloddan
avvalgi IV asrda tashkil etilgan Pifagor ittifoqi – yopiq matematiklar va shogirdlar
uyushmasi, Platon asos solgan mashhur falsafiy maktab – Akademiya, shuningdek,
Aristotelning Likeyi misol bo‘la oladi. Mazkur maktablar ilm-fan va san’at
qadriyatlarini rivojlantirish, yaratuvchanlik madaniyatini shakllantirish, noodatiy va
ko‘p ma’noli tafakkurni rivojlantirish maydoniga aylangan. Shuningdek, o‘sha davrda
tashkil etilgan ko‘plab o‘quv maskanlarida o’quvchilarda kreativ tafakkurni
shakllantirishda Sokrat metodi faol qo‘llanilgan. Bu metod hozirgi kunda ham
dolzarigini saqlab qolmoqda. Sokrat metodi shundan iboratki, o‘qituvchi o‘ziga xos
savollar va mulohazalar orqali suhbatdoshni mustaqil tarzda muammoli vaziyatni
aniqlash va hal qilishga olib keladi. Bu yondashuv “har bir insonning o‘ziga xosligi va
har qanday fikrning muhimligi tan olinadi”[9] degan tamoyilga asoslanadi.
Sokrat tomonidan ishlab chiqilgan
yo‘naltiruvchi savollar metodi
quyidagilarga imkon bergan: “o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida umumiy mavzu
yuzasidan muvofiqlikni topish; turli holatlar orasidan umumiy va muhim belgilarni
aniqlab, tushunchalarni shakllantirish; fikrning ichki mantiqiy uyg‘unligini tahlil
qilish, ya’ni fikrning o‘zi va undan kelib chiqadigan xulosalar o‘rtasidagi moslikni
tekshirish”[5].
Sokratning daho shogirdi Platon insonning aqliy qobiliyatlarini shunday
rivojlantirish kerakki, u “go‘zallikni anglay oladigan tanlov qila olsin”[3] degan fikrni
ilgari surgan. U inson faqat mantiqiy fikrlash emas, balki mavjud muammolarni ijodiy
hal qilish, mavhum fikrlashga intilish qobiliyatini ham o‘zida rivojlantirishi lozimligini
ta’kidlagan. Shuningdek, u fanlarni amaliy maqsadlarda emas, balki falsafiy-nazariy
yondashuv asosida o‘rganishni taklif qilgan (masalan, astronomiyani dengizchilik
uchun emas, balki olamning cheksizligi haqida fikr yuritish uchun). Bu esa har bir
o’quvchining o‘z qarashlarini ilgari surishi uchun zamin yaratgan[6].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
67
Platonning pedagogik nazariyasidan farqli ravishda, uning shogirdi Aristotel
[8] shaxsning ijodiy salohiyati rivojlanishini tarbiyaning — ya’ni jismoniy, axloqiy va
aqliy tarbiyaning — yagona va uzviy jarayoni sifatida ko‘rgan. Aristotelning ijodiy
shaxsni shakllantirishga doir g‘oyalari XII–XIII asrlarda keng yoyilgan assotsiativ
yondashuvning nazariy asosiga aylangan.
Ijodiy shaxsni shakllantirish masalasi faqat qadimgi Yunonistonda emas, balki
qadimgi Xitoyda ham dolzarb bo‘lgan. Miloddan avvalgi 551–479-yillarda yashagan
Konfutsiy o‘z zamondosh yunon mutafakkirlarining qarashlariga yaqin g‘oyalarga ega
bo‘lgan, garchi u mutlaqo boshqa madaniyat vakili bo‘lsa ham. Buyuk mutafakkir
tashkil etgan “Konfutsiy maktabi”da u tomonidan ishlab chiqilgan metodlar
(o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi dialoglar, fakt va hodisalarni tasniflash va
taqqoslash, mustaqil savollar qo‘yish va ularga javob izlash), shuningdek, o‘qitish
tamoyillari (o‘quvchilarni qanday bo‘lsa shunday qabul qilish, shaxsiy namuna, ta’lim
va hayotning birligi) amalda qo‘llanilgan. Bu esa o‘sha davr jamiyatida mustaqil va
ijodiy shaxsni shakllantirishga xizmat qilgan [9].
Georgiy Gemist Plifon ijodda mukammallikka faqat “...shaxsiy sa’y-harakatlar
va o‘z-o‘zini o‘qitish orqali”[7] erishish mumkinligini ta’kidlagan. U ijodiy faoliyat
ham doimiy o‘zini rivojlantirish, an’anaviy yondashuvlardan voz kechish va mustaqil
tafakkurni rivojlantirish orqali amalga oshirilishini isbotlagan.
Sharq mutafakkiri Abu Rayhon Beruniy ijodiy qiziqishni rivojlantirish uchun
ta’lim jarayonida ko‘rgazmalilik va tizimlilik tamoyillarini qo‘llash zarurligini
ta’kidlagan. U o‘quvchilarga faqat ilmiy ishonchli ma’lumotlarni berishni tavsiya
qilgan. Uning zamondoshi — mashhur olim Abu Homid Al-G‘azzoliy esa ijodiy
fikrlashni shakllantirishda o‘zini tarbiyalash va o‘z-o‘zini o‘qitish muhim ahamiyatga
ega ekanligini alohida qayd etgan [7].
Yuqorida tasvirlangan maktablar o‘z mazmuni bilan Yevropadagi o‘rta asr
universitetlarining bevosita tarixiy ildizlariga aylangan. XIII asr oxirlariga kelib, son
jihatdan kam bo‘lishiga qaramay, universitetlar Yevropa madaniy hayotining yetakchi
markazlariga aylangan. Ular nafaqat bilimlarni uzatgan, balki yangi bilim va
madaniyatni yaratgan. Bolonya, Monpelye, Paduya, Salamanka, Parij, Oksford va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
68
Kembrij universitetlari ilmiy, huquqiy va diniy qarashlarning shakllanish va tarqalish
o‘chog‘i bo‘lgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Turaev S.J. //“Ta'limda axborot texnologiyalari.”// Uslubiy qoʻllanma. Karshi
2021yil.
2.
Turayev S.J. //Methods of the using of software program Microsoft Excel in
practical and laboratory occupation on Physics.// Scientific Bulliten on Namangan
State University: Vol. 1: Iss. 10
3.
Тураев С. Ж. //Использование языка программирования С++ для
представления движения в графическом виде.// XIV Международной
научнопрактической конференции «Инновации в технологиях и образовании. –
2021. – Т. 26. – С. 281-285.
4.
Тураев С.Ж. //Дастурий воситалар асосида талабаларни касбий фаолиятга
тайёрлаш методикасини такомиллаштириш.// (PhD) диссертация. Тошкент.-
2019 й.
5.
Одилов. Ё.Ж. //Физика фанини ўқитиш асосида талабаларнинг
лойиҳавий-конструкторлик фаолиятини ривожлантириш.//Муғәллим ҳәм
үзликсиз билимлендириў. Илмий-методикалық журнал.–Нөкис, 103-106.
6.
Odilov Yo.J. / / Methods of preparing students for professional activity on the
basis of teaching physics.// O‘zbekiston Milliy Universiteti Xabarlari 1 (11)
7.
Одилов Ё.Ж., Одилова Н.Ж. //Электромагнетизм модулини ўқитишда
Matlab дастурий тизимидан фойдаланиш.// ТАТУ, Республика илмий-техник
анжумани. 4-қисм. – Тошкент. 2017. 144-147-б.
8.
Odilov Yo.J. / / Informatsionno-kommunikatsionniye texnologii (ikt) v
obrazovanii. Ikt kompetentnost v professionalnom razvitii kadrov.// Scienceweb
academic papers collection, 2019. 2181-1784-B.
9.
Turayev. S.J., Jurayeva.N.I., Jumayev.N.A., Odilov.Yo.J. //Fizikadan
laboratoriya mashg’ulotlarini tashkil qilish va dastlash tillidan foydalanish
uslubiyoti//. O‘quv qo‘llanma. Qarshi «Ilm-Fan-Ma’naviyat» Nashriyoti 2024.
