MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
326
ЎСМИРЛИК ДАВРИДА СПИРТЛИ ИЧИМЛИКЛАРГА
ҚАРАМЛИКНИНГ ОЛДИНИ ОЛИШ
Каримов Абдулвохид Хатамович
Азимова Гулчехрахон Азизбековна
Психиатрия, наркология, тиббий
психология ва психотерапия кафедраси
Андижон Давлат Тиббиёт Институти
Резюме: Яқинда фавқулодда тезликда тарқалаётган алкоголизмнинг
олдини олиш жараён ривожланишининг турли босқичларида амалга оширилиши
мумкин ва амалга оширилиши керак ва самарали усулларни танлаш бунга боғлиқ.
Алкоголизмнинг олдини олиш фақат ҳар томонлама ва тизимли равишда
амалга оширилганда самарали бўлиши мумкин ва концептуал асос ва тузилишда
фарқ қилувчи турли хил дастурларни ифодаламайди. Бизнинг ишимиз шахсни
ривожлантиришнинг дастлабки босқичларида нотўғри тарбияни тузатишдан
бошланиши ва алкоголли моддаларнинг ноқонуний тарқалишига қарши кураш
дастурларини молиялаштириш билан якунланиши керак.
Калит сўзлар: алкоголизм, олдини олиш, даволаш, гиёҳвандлик.
ПРОФИЛАКТИКА АЛКОГОЛЬНОЙ ЗАВИСИМОСТИ В
ПОДРОСТКОВОМ ВОЗРАСТЕ
Каримов Абдулвохид Хатамович
Азимова Гулчехрахон Азизбековна
Кафедра психиатрии, наркологии,
медицинской психологии и с курсом психотерапии
Андижанский государственный медицинский институт
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
327
Резюме: Профилактика алкоголизма, которые в последнее время
распространяются с необычайной скоростью, может и должна проводиться
на различных стадиях развития процесса, и от этого зависит выбор
эффективных методов.
Профилактика алкоголизма может быть эффективной, только тогда
когда она осуществляется комплексно и системно, а не представляет собой
разрозненные программы, различные по концептуальной основе и структуре.
Наша работа должна начинаться на коррекции неправильного воспитания на
ранних этапах развития личности и заканчиваться на финансировании
программ по борьбе с незаконным распространением алкогольных веществах.
Ключевые слова: алкоголизм, профилактика, лечения, наркомания.
PREVENTION OF ALCOHOL ADDICTION IN ADOLESCENCE
Karimov Abdulvohid Xatamovich
Azimova Gulchehraxon Azizbekovna
Department of Psychiatry, Narcology,
Medical Psychology and with a course of psychotherapy
Andijan State Medical Institute
Resume: Prevention of alcoholism, which has recently been spreading at an
extraordinary rate, can and should be carried out at various stages of the development
of the process, and the choice of effective methods depends on it.
Prevention of alcoholism can be effective only when it is carried out
comprehensively and systematically, and does not represent disparate programs that
differ in conceptual basis and structure. Our work should begin with the correction of
improper upbringing at the early stages of personality development and end with the
financing of programs to combat the illegal distribution of alcoholic substances.
Keywords: alcoholism, prevention, treatment, drug addiction.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
328
Кириш.
Алкоголизм руҳий фаол моддалар истеъмолининг жуда кенг
тарқалган туридир. Кенг маънода алкоголизм касаллиги-бу одамнинг соғлиғи ва
турмуш тарзига таъсир қиладиган спиртли ичимликларни суиистеъмол қилиш
билан боғлиқ ёмон одатлар тўплами[4,7]. Тананинг нормал ишлаши, ақлий ва
жисмоний анормалликларнинг бузилиши мавжуд.
Бу вазиятда алкоголизмнинг ўз вақтида олдини олиш ва
мутахассисларнинг ёрдами зарур [2].
Алкоголизм муаммоси инсоният пайдо бўлганидан бери мавжуд бўлиб,
ҳатто ўша пайтда ҳам касаллик нафақат маргиналлар деб аталадиган, балки
юқори дунё учун ҳам ўзига хос бўлди. Штатлар ҳукмдорлари вақти-вақти билан
жамиятнинг ҳушёрлигини назорат қилиш бўйича қаттиқ чоралар кўришга
ҳаракат қилишди, лекин кўпинча бундай чоралар қатағон сифатида қабул
қилинди. Бундай оммавий рад етиш, масалан, Горбачёвнинг 1985-1991 йилларда
қайта қуриш бўйича машҳур ва нисбатан яқинда ўтказилган алкоголга қарши
ислоҳотлари пайтида ривожланган.
Спиртли ичимликларни истеъмол қилиш натижасида юзага келадиган
салбий ҳодисалар ёшлар учун катта хавф туғдиради. Спиртли ичимликларни
истеъмол қилиш биринчи навбатда ўспиринларнинг соғлиғига салбий таъсир
қилади. Спиртли ичимликларни суиистеъмол қилиш руҳий касалликларнинг
ривожланишига, шунингдек, ўсмирлар ўлимининг сабабларидан бири (сифациз
маҳсулотлардан заҳарланиш). Спиртли ичимликларнинг токсик таъсири
биринчи навбатда асаб тизимининг фаолиятига таъсир қилади. Спиртли
ичимликларнинг кичик дозалари ҳам асаб тизимидаги метаболизмга таъсир
қилади[1,3].
Ягона спиртли ичимликларни истеъмол қилиш енг жиддий оқибатларга
олиб келиши мумкин. Спиртли ичимликларни такрорий ёки тез-тез истеъмол
қилиш ўсмир руҳиятига том маънода ҳалокатли таъсир кўрсатади. Шу билан
бирга, нафақат фикрлашнинг юқори шаклларини ривожлантириш, ахлоқий ва
ахлоқий тоифалар ва эстетик тушунчаларни ривожлантириш кечиктирилади,
балки аллақачон чайқаладиган қобилиятлар ҳам йўқолади [5,8].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
329
Спиртли ичимликларга қарамликнинг олдини олиш юқумли бўлмаган
патологиянинг олдини олишнинг енг муҳим ва самарали йўналишларидан
биридир.
Профилактиканинг мураккаблиги турли идоралар, вазирликлар ва
мутахассисларнинг ўзаро қизиқиши ва мувофиқлаштирилган алкоголга қарши
ишларида намоён бўлади. Ичкиликбозлик ва алкоголизмнинг олдини олиш
миллий вазифадир ва уни муваффақиятли ҳал қилиш фақат шифокорлар,
ўқитувчилар, адвокатлар, социологлар, психологларнинг биргаликдаги саъй-
ҳаракатлари, шунингдек, давлат ва жамоат ташкилотларининг бутун кенг
тармоғи билан мумкин [3,6].
Мастлик ва алкоголизмнинг олдини олиш ўсмирлар ва катталар, ота-
оналар ва талабаларга нисбатан турлича амалга оширилиши керак.
Профилактика чораларини танлашда алкоголизмни касаллик сифатида
ичкиликбозликдан ахлоқий бузуқликнинг намоён бўлиши сифатида ажратиш
керак, шунингдек, ушбу чоралар соғлом одамларга ёки нейропсихик
муносабатларда беқарор шахсларга қаратилганлигини ҳисобга олиш керак.
Спиртли ичимликларга қарамликнинг олдини олиш бирламчи, иккиламчи
ва учинчи даражали бўлиши мумкин.
Бирламчи профилактика алкоголизм сабаблари пайдо бўлишидан анча
олдин уларнинг ўз вақтида олдини олишга қаратилган чора-тадбирларни ўз
ичига олади. Инсоннинг ёш ва ўрта yoshi алкоголга қарши муносабатни
шакллантириш нуқтаи назаридан енг мақбул давр ҳисобланади.
Алкоголизмнинг бирламчи профилактикаси бузилиш ёки касалликнинг
олдини олиш, салбий натижаларнинг олдини олиш ва шахснинг
ривожланишининг ижобий натижаларини оширишга қаратилган[2,5].
Алкоголизмнинг олдини олиш деганда алкоголга нейтрал муносабатни
шакллантиришга қаратилган усуллар тушунилади. Асосий вазифа-одамда
бундай турмуш тарзини шакллантириш, унда у спиртли ичимликларга чанқоқ
бўлмайди.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
330
Тадқиқот мақсади.
Ўсмирлик даврида алкоголга қарамликнинг олдини
олиш дарсларининг самарадорлигини аниқлаш.
Тадқиқот материаллари ва усуллари.
Тадқиқот объекти: ўсмирлар
орасида алкоголизмнинг олдини олиш жараёни.
Тадқиқот натижалари.
Сўров натижалари таҳлили шуни кўрсатдики,
талабаларнинг аксарияти (76,5%) синфдошлари томонидан спиртли
ичимликларни истеъмол қилишни салбий кўриниш деб ҳисобламайдилар, 55,7%
алкоголли ичимликларни мунтазам равишда истеъмол қилиш дўстликни
тугатиш учун сабаб емаслигини ва атиги 13,4% ўз синфдошлари билан дўстона
мулоқот деб ҳисоблашади. ўзлари учун номақбул спиртли ичимликларни ичинг
Шу билан бирга, ота-оналарнинг сўров натижалари шуни кўрсатадики,
вояга етмаганлар томонидан спиртли ичимликларни истеъмол қилиш муаммоси
ҳақида ота-оналарнинг умумий ташвиши билан уларнинг ўз фарзандининг ушбу
муаммога алоқадорлиги тўғрисида хабардорлиги йўқлиги, шунингдек, оиланинг
роли тўғрисида етарли даражада хабардор емаслиги қайд етилган. ёш авлоднинг
ерта алкоголизациясини олдини олиш
Профилактиканинг мавжуд таърифларини таҳлил қилиб, бизнинг
тадқиқотимизда ўсмирлар ўртасида алкоголизмнинг олдини олиш бўйича биз
ўсмирнинг алкоголизмини олдини оладиган қадриятлар, муносабат ва
муносабатлар тизимини шакллантиришга қаратилган шахсга мақсадли таъсир
қилиш жараёнини тушунамиз
Биз кўриб чиққан ёндашувлар асосида (маҳаллий ва хорижий педагогик
амалиётда) психоактив моддаларни, шу жумладан спиртли ичимликларни
истеъмол қилишнинг олдини олиш бўйича ўз моделларимиз ишлаб чиқилди,
кўплаб профилактика дастурлари ишлаб чиқилди.
Ёшлар орасида алкоголизмнинг олдини олиш мазмунини аниқлаш учун
биз ишлаб чиқаётган ёндашувнинг мураккаблиги икки жиҳатдан
- биринчидан, бу ҳар томонлама истак билан боғлиқ
спиртли ичимликларни истеъмол қилишга киришга ҳисса қўшадиган
сабаблар ва хавф омилларининг хилма-хиллигини ҳисобга олинг,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
331
- иккинчидан, мураккаблик, шунингдек, шахсий ва атроф-муҳитнинг
турли даражаларида амалга ошириладиган профилактика жараёнини ташкил
етишда ётади
Индивидуаллаштириш
педагогик
фаолият
принципи
сифатида
ривожланишда адаптив бузилишлар хавфи бўлган болаларнинг салоҳиятини
самарали очиб беришга, уларнинг таълим ва тарбиявий ишлар жараёнида
таянилиши мумкин бўлган "ижобий" томонларини аниқлашга имкон беради,
чунки ривожланишдаги биологик ва ижтимоий шартларнинг камчиликлари.
маълум бир - ва тегишли педагогик шароитларни яратишда сезиларли даражада
текислаш, текислаш мумкин
Шунинг учун експериментал ишнинг биринчи босқичида - шахсиятнинг
психологик хусусиятларини ва ўспиринларнинг ижтимоий ўзаро таъсирини
ўрганишда биз девиант хулқ-атворга (ДХА) мойиллигини аниқлаш учун А. N.
Eagle усулидан, шунингдек Ж. Kelli томонидан шахсий конструкциялар
усулидан фойдаландик
Жинсий фарқларни ўрганиш шуни кўрсатдики, ДХА аёлларда эркакларга
қараганда "девиант хулқ-атворга қарамлик" шкаласи бўйича юқори балл (40,0
балл) бўлган (42,6 балл) бу хулқ-атвор реакцияларининг ижтимоий назорати
еркакка қараганда аёл жинсида юқори эканлигини кўрсатади
J. Kelli усули билан олинган маълумотлар, ўрганилган ўсмирлар гуруҳи
спиртли ичимликларни истеъмол қилишга, спиртли ичимликларни завқ, қувонч,
дўстона алоқа билан боғлаш ва унинг танага зарар етказиш даражасини
камситишга мойиллигини хулоса қилишга имкон берди
Ўсмирларнинг шахсий хусусиятларини ва уларнинг ижтимоий
муносабатларини ўрганиш жараёнида олинган натижалар лагерда профилактика
ишларининг асосини ташкил этди
Экспериментал иш иштирокчиларининг аксарияти унинг охирида
"саломатлик - ҳушёрлик" конструкциясини танладилар, бу соғлом турмуш тарзи
учун ўрнатишнинг боришини кўрсатади
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
332
Шундай қилиб, натижалар динамикаси танланган асосий кўрсаткичларда
ижобий ўзгаришларни кўрсатди ва бизнинг фаразимизни тасдиқлади
Хулоса.
Оила даражасида алкоголизмнинг олдини олиш бир қатор чора-
тадбирларни ўз ичига олади: ташкилий, ижтимоий, психологик, педагогик ва
тиббий. Оила даражасида алкоголизмнинг олдини олиш биргаликдаги ижодий
фаолиятга қаратилган ўйин машғулотларидан фойдаланиш орқали амалга
оширилади.
Бинобарин, оила даражасида алкоголизмнинг олдини олиш ва оилавий
муносабатларни тузатиш технологиялари жуда кўп, уларни танлаш муайян
вазиятнинг ўзига хос хусусиятлари, оила аъзоларининг хусусиятлари, ижтимоий
ишчининг касбий малакаси билан белгиланади.
Вақт ўтиши билан ҳар бир тажрибали мутахассис техникани ўзига хос
тарзда ўзгартиради, ўз шакллари, усуллари ва иш воситалари тизимини яратади.
Амалдаги ижтимоий ишнинг барча усулларининг моҳияти оилавий
алкоголизмнинг олдини олишдир.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.Буторина, Н.Е. Ранний алкоголизм и коморбидная соматическая патология в
подростковом возрасте [Текст] / Н.Е. Буторина, Г.Г. Буторин // Тюменский
медицинский журнал. – 2011. – № 1. – С. 27 – 28.
2.Вельможина, О. В. Проблемы профилактики алкоголизации молодежи
[Электронный ресурс] // Научно-методический электронный журнал «Концепт».
- 2017. – № 3.
3.Волков, Б.С. Психология подросткового возраста [Текст]: учебник / Б.С.
Волков. — 4-е изд., перераб. и доп. — М. : КНОРУС, 2016 — 266 с.
4.Воронин, А. А. Досуг в дискурсе современного воспитания молодежи [Текст]
// Общество и право. – 2011. – № 2. – С. 286–288.
5.Гнедова, С.Б. Формирование и изменение личности больных алкоголизмом
[Текст] / С.Б. Гнездова, А.Ю. Нагорнова, Е.В. Вострокнутов, И.А. Гулей, Е.В.
Забелина, Л.Г. Тараненко // Фундаментальные исследования. - 2013. – № 1 (часть
3) – С. 642-646.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
333
6.Змановская, Е.В. Диагностика склонности к зависимому поведению на основе
теста Роршаха [Текст] / Е.В. Змановская, О.В. Миропольская // Вестник
психотерапии. - 2017. - № 62 (67). - С. 74 – 86.
7.Позднякова, М.В. Выявление подросткового алкоголизма и способы его
профилактики [Текст] / М.В. Позднякова, Г.П. Горлопанова // Актуальные
вопросы психологии, педагогики и образования / Сборник научных трудов по
итогам международной научно-практической конференции. Самара. - 2015. – №
2. - С. 167 – 169.
8.Юсупов, В.В. Психологическая диагностика зависимого поведения: риск
развития, методы раннего выявления [Текст] / В.В. Юсупов, В.А. Корзунин. –
СПб.: Речь, 2007. – 123 с.