MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
248
KO’ZI OJIZ TALABALARNI MUSIQIY IDROKINI
SHAKLLANTIRISHDA NOTATSIYA DASTURLARIDAN FOYDALANISH
ZARURATI
Farg‘ona davlat universiteti
Professor, (DSc) Qirg’izov I
Magistr Erqo’ziyev S.
Annotatsiya: Ushbu maqolada ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchi talabalarni musiqiy
idrokini shakllantirishda notatsiya dasturlaridan foydalanish zarurati tahlil qilinadi.
MuseScore, Sibelius va LilyPond kabi zamonaviy dasturlar misolida ko‘zi ojiz
talabalar uchun yaratilgan imkoniyatlar, ularning ta’limiy va ijodiy faoliyatdagi roli
yoritilgan. Maxsus texnologiyalar orqali inklyuziv musiqiy ta’limni amalga oshirish
yo‘llari ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar: ko‘zi ojiz talabalar, musiqiy idrok, notatsiya dasturlari, Sibelius,
MuseScore, LilyPond, braille, inklyuziya, ekran o‘quvchi.
НЕОБХОДИМОСТЬ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ НОТАЦИОННЫХ
ПРОГРАММ ДЛЯ ФОРМИРОВАНИЯ МУЗЫКАЛЬНОГО
ВОСПРИЯТИЯ СЛЕПЫХ СТУДЕНТОВ
Ферганский государственный университет
Профессор, доктор наук (DSc) Киргизов И
Магистр.Эркозиев С.
Аннотация: В статье рассматривается необходимость использования
программ музыкальной нотации для формирования музыкального восприятия у
незрячих и слабовидящих студентов. На примере таких программ, как
MuseScore, Sibelius и LilyPond, анализируются их возможности и значение в
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
249
образовательной и творческой деятельности. Обсуждаются пути реализации
инклюзивного музыкального образования с помощью специальных технологий.
Ключевые слова: незрячие студенты, музыкальное восприятие,
программы нотации, Sibelius, MuseScore, LilyPond, брайлевская нотация,
инклюзия, экранный диктор.
THE NECESSITY OF USING NOTATION SOFTWARE FOR
DEVELOPING MUSICAL PERCEPTION IN VISUALLY IMPAIRED
STUDENTS
Fergana State University
Professor, (DSc) Qirg'izov I
Master’s Student Erqo'ziyev S.
Annotation: This article explores the necessity of using music notation
software in developing musical perception among blind and visually impaired students.
It analyzes the capabilities of modern programs such as MuseScore, Sibelius, and
LilyPond, and their role in students’ educational and creative activities. The paper
also discusses approaches to implementing inclusive music education through
specialized technologies.
Keywords:
visually impaired students, musical perception, notation software,
Sibelius, MuseScore, LilyPond, braille notation, inclusion, screen reader.
Kirish
Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida inklyuziv ta’limni rivojlantirish,
imkoniyati cheklangan shaxslar, jumladan, ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchi yoshlarga teng
huquqli ta’lim olish imkonini yaratish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi. Prezidentimiz tashabbusi bilan qabul qilingan bir qator normativ-huquqiy
hujjatlar, xususan, 2021-yil 13-dekabrdagi "Nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlarini
ta'minlash va ularni qo‘llab-quvvatlash tizimini yanada takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida"gi PQ–60-sonli qarorda imkoniyati cheklangan bolalarning ta'lim
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
250
olish huquqi va ularni moslashtirilgan axborot resurslari bilan ta’minlash vazifasi
belgilangan
1
Xususan, ko‘zi ojiz talabalarni musiqa sohasi bo‘yicha ta’lim jarayoniga
to‘laqonli jalb etish, ularning musiqiy idrokini shakllantirishda zamonaviy texnologik
vositalar, jumladan, notatsiya dasturlaridan foydalanish muhim omil hisoblanadi.
Ushbu maqolada notatsiya dasturlarining ko‘zi ojiz talabalarning musiqiy idrokini
rivojlantirishdagi o‘rni, ularning imkoniyatlari va qo‘llanish mexanizmlari yoritiladi.
Bugungi kunda notatsiya dasturlari orqali ko‘zi ojiz yoki zaif ko‘ruvchi
talabalar ham musiqiy savodxonligini oshirishi, kompozitsiyalarni tinglashi, tahlil
qilishi va ijodiy ishlar yaratishi mumkin. Ayniqsa, Sibelius, MuseScore va LilyPond
kabi dasturlar bu jarayonni yengillashtirmoqda.
Sibelius — 1986-yilda britaniyalik dasturchilar Ben va Jonathan Finnlar
tomonidan yaratilgan. Dastur dastlab “Sinfonia” deb nomlangan bo‘lib, keyinchalik
1993-yilda Sibelius 7 nomi bilan chiqarilgan. 1998-yildan boshlab Windows va Mac
tizimlari uchun ishlab chiqilgan versiyalari orqali keng musiqiy jamoatchilik orasida
mashhurlikka erishdi
2
. 2006-yildan boshlab esa Avid Technology kompaniyasi dastur
egasiga aylandi. Ko‘zi ojiz foydalanuvchilar uchun Sibelius Access plaginlari ishlab
chiqilgan bo‘lib, ular JAWS ekran o‘quvchisi bilan birgalikda ishlaydi. Bunda maxsus
klaviatura yorliqlari va menyularni ovozli o‘qish funksiyalari mavjud
3
. Afsuski, bu
plaginlar so‘nggi versiyalar bilan to‘liq mos emas va rasmiy qo‘llab-quvvatlanmaydi.
MuseScore — bepul va ochiq kodli notatsiya dasturi bo‘lib, dasturchi Verner
Schweer tomonidan 2002-yilda yaratilgan. 2008-yilda dastur Windows va Mac
tizimlariga moslashtirildi. 2011-yildagi 1.0 versiyasi MusicXML formatini qo‘llab-
quvvatlagan birinchi barqaror versiya bo‘ldi. 2015-yilda MuseScore 2 chiqarildi va
ushbu versiyada interfeys va nota yaratish imkoniyatlari sezilarli darajada yaxshilandi.
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 13-dekabrdagi PQ–60-sonli “Nogironligi bo‘lgan shaxslar
huquqlarini ta'minlash va ularni qo‘llab-quvvatlash tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
qarori.
2
“Avid Sibelius History.” Avid Technology, www.avid.com
3
Sibelius Access Plugin Documentation. https://tech.avid.com
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
251
Ko‘zi ojiz foydalanuvchilar uchun imkoniyatlar 2018-yildan boshlab MuseScore 3 dan
joriy etildi. Bu versiyada NVDA va JAWS yordamida menyular o‘qilishi, klaviatura
navigatsiyasi, hamda eksport imkoniyatlari mavjud
4
MuseScore 4 (2022-yil) versiyasida esa ko‘zi ojiz foydalanuvchilar uchun
imkoniyatlar yanada rivojlandi:
Nota muharriri bilan to‘liq integratsiya
Braille notalarni eksport qilish
Yaxshilangan klaviatura buyruqlari Maxsus accessibility API
5
LilyPond — 1996-yilda Han-Wen Nienhuys va Jan Nieuwenhuizen tomonidan
yaratilgan bepul, matnga asoslangan notatsiya dasturidir. U orqali foydalanuvchi oddiy
matn muharriri orqali notalarni yozadi va kompilatsiya qilgach, grafik nota shaklini
hosil qiladi. Bu tizim NVDA va JAWS kabi ekran o‘quvchilari bilan muammosiz
ishlaydi. Shuningdek, dasturning soddaligi ko‘zi ojiz foydalanuvchilar uchun ancha
qulaydir. Ko‘zi Ojiz Talabalar Uchun Musiqiy Idrokini Shakllantirishda Notatsiya
Dasturlaridan Foydalanish Zarurati: Ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchi foydalanuvchilar
uchun musiqa ta’limi jarayoni ancha murakkab bo‘lishi mumkin. Ammo zamonaviy
texnologiyalar, xususan, notatsiya dasturlarining rivojlanishi, bu talabalar uchun
musiqa o‘rganish va ijod qilish imkoniyatlarini kengaytirdi. Notatsiya dasturlari ko‘zi
ojiz talabalarga nafaqat musiqa asarlarini o‘rganish, balki musiqiy tafakkur va ijodiy
salohiyatlarini rivojlantirishda katta yordam beradi. Bu dasturlar, masalan, MuseScore,
Sibelius, va LilyPond kabi platformalar, braille notasi bilan moslashgan yoki ekran
o‘quvchilari orqali ishlash imkoniyatlari yaratadi, bu esa ko‘zi ojiz foydalanuvchilarga
musiqa ta’limi jarayonini ancha osonlashtiradi.
1. Notatsiya Dasturlarining Musiqa Idrokini Rivojlantirishdagi Roli:
Ko‘zi ojiz talabalarning musiqa idroki, asosan, eshitish, tasavvur va taktil
sezgilarga asoslanadi. Musiqiy notalar va strukturalar, ko‘rishdan mahrum bo‘lgan
shaxslar uchun, odatda, ovoz orqali, yoki taktil metodlar bilan o‘rganiladi. Notatsiya
4
MuseScore Accessibility Guide – musescore.org
5
MuseScore 4 Accessibility Release Notes – musescore.org
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
252
dasturlari esa, talabalarga musiqa asarlarini ko‘rish imkoniyatidan mahrum
bo‘lishlariga qaramay, nafaqat eshitish, balki musiqa tuzilishini tasavvur qilish va
kompozitsiyani tahlil qilish imkoniyatini yaratadi.
Masalan, MuseScore dasturi ko‘zi ojiz foydalanuvchilar uchun to‘liq
imkoniyatlar yaratishga intiladi. Ularning MuseScore 4 versiyasi ekran o‘quvchilarini,
jumladan NVDA va JAWS bilan yaxshilangan integratsiya imkoniyatlarini taqdim
etadi. Bu foydalanuvchilarga notalarni tinglab, ularni tahlil qilish, va musiqiy
tafakkurini rivojlantirishga yordam beradi. Sibelius dasturi esa ko‘zi ojizlar uchun
Sibelius Access plaginlari orqali yanada qulayroq foydalanish imkoniyatlarini yaratadi.
Bu dasturlar notalarni mustaqil o‘rganish, tahlil qilish va kerakli o‘zgarishlar kiritish
orqali musiqiy savodxonlikni oshirishda yordam beradi.
2. Musiqa Ijodkorligida Yaratilayotgan Imkoniyatlar:
Ko‘zi ojiz talabalar uchun musiqa ta’limida eng katta afzalliklardan biri, ular
o‘z ijodiy fikrlarini amalga oshirish imkoniyatiga ega bo‘lishidir. Notatsiya dasturlari,
shuningdek, ular uchun musiqiy g‘oyalarni yozib, ularni tinglab va tahlil qilib ijodiy
ishlanmalar yaratishga yordam beradi. Misol uchun, MuseScore dasturi orqali
foydalanuvchi nafaqat o‘rganishni, balki o‘zining musiqa asarlarini yozishni ham
mumkin qiladi. Bu, ko‘zi ojiz talabalarning ijodiy faoliyatini rivojlantirishga yordam
beradi.
Ko‘zi ojiz talabalar uchun musiqiy ijodkorlikning yana bir muhim elementi,
braille notasi bilan ishlash imkoniyatidir. Sibelius va MuseScore kabi dasturlar, braille
notasi bilan integratsiya qilgan variantlarni taqdim etadi. Bu esa ko‘zi ojiz
foydalanuvchilarga musiqa asarlarini taktil usulda o‘rganishni osonlashtiradi.
3. Ta’limiy Inklyuziya:
Ko‘zi ojiz talabalar uchun ta’limda inklyuziya (hamma uchun teng ta’lim
imkoniyatlarini yaratish) juda muhimdir. Zamonaviy notatsiya dasturlari bu inklyuziya
jarayonini qo‘llab-quvvatlaydi, chunki ular ko‘rish imkoniyatiga ega tengdoshlariga
yaqin darajada ta’lim olish imkoniyatini beradi. Masalan, MuseScore dasturining
braille notasi bilan integratsiyasi, ko‘zi ojiz talabalarga ta’lim jarayonida o‘zlari uchun
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
253
qulay usullarda ishlash imkoniyatini yaratadi, bu esa ularning ijtimoiy moslashuvi va
o‘z-o‘ziga ishonchini oshiradi.
4. Dasturlar va Ekran O‘quvchilari Bilan Integratsiya:
Zamonaviy notatsiya dasturlari ko‘zi ojiz foydalanuvchilar uchun ekran
o‘quvchilari bilan integratsiyalashgan. MuseScore 4 versiyasidan boshlab, ko‘zi ojiz
foydalanuvchilar uchun imkoniyatlar sezilarli darajada yaxshilandi. Nota muharriri
bilan to‘liq integratsiya, braille notalarni eksport qilish imkoniyati, yaxshilangan
klaviatura buyruqlari va maxsus accessibility API’lar yordamida foydalanuvchilar
uchun qulayliklar yaratildi. LilyPond dasturi esa oddiy matn muharriridan foydalanish
imkonini beradi, bu dastur NVDA va JAWS ekran o‘quvchilari bilan yaxshi ishlaydi
va ko‘zi ojiz foydalanuvchilar uchun juda qulay.
5. LilyPond Dasturining Foydalari:
LilyPond dasturi, oddiy matnli notatsiya asosida ishlashi va ekran o‘quvchilari
bilan to‘liq integratsiyasi bilan ko‘zi ojiz foydalanuvchilar uchun katta imkoniyatlar
yaratadi. Matnli tizimda notalar yozilishi orqali foydalanuvchilar dasturning barcha
funksiyalaridan foydalanishlari mumkin. Braille notalari va taktil usulda o‘rganish
imkoniyatlarini taqdim etish, bu dasturdan foydalanishni yanada qulaylashtiradi.
LilyPond’ning bu xususiyatlari uni ko‘zi ojiz foydalanuvchilar uchun eng
moslashuvchan dasturga aylantiradi.
Xulosa qilib aytganda, ko‘zi ojiz talabalar uchun musiqa ta’limini yanada
samarali va qulay qilishda MuseScore, Sibelius, va LilyPond kabi notatsiya
dasturlaridan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Bu dasturlar, musiqiy idrokni
rivojlantirish, ijodiy faoliyatni qo‘llab-quvvatlash va ta’lim jarayonida inklyuziya
imkoniyatlarini yaratish uchun zarur vositalarni taqdim etadi. Dasturlarni ko‘zi ojiz
foydalanuvchilar uchun yanada rivojlantirish, ularga musiqa o‘rganishda erkinlik va
imkoniyatlar yaratishda davom etishi kerak. Bu, o‘z navbatida, ko‘zi ojiz talabalarning
musiqiy salohiyatini maksimal darajada rivojlantirishga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Bulatova, Z., & Rakhmatullaeva, N. (2018). Ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchi insonlar
uchun ta’lim va innovatsiyalar. Tashkent: O‘zbekistonda ta’lim va texnologiyalar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
254
2. MuseScore. (2022). MuseScore 4 Accessibility and Features for Blind Users.
Retrieved from https://musescore.org
3. Avid Technology. (2021). Sibelius Access: Enhancements for Blind Musicians.
Retrieved from https://www.avid.com
4. LilyPond. (2020). LilyPond: A Free Music Notation Software for the Visually
Impaired. Retrieved from https://lilypond.org
5. Weber, M. (2017). Using Music Notation Software for the Visually Impaired: A
Study on Accessibility and Usability. Journal of Music Technology, 12(4), 213-225.
6. Shashkina, E., & Ivanova, L. (2019). Inclusion of Visually Impaired Students in
Music Education: Practical Aspects of Accessibility. Journal of Educational
Technology, 35(2), 98-105.
7. Robinson, J. A. (2015). Digital Tools for Blind and Visually Impaired Musicians:
Challenges and Opportunities. The Journal of Music Education and Technology, 22(1),
76-89.
8. Kasyanov, V. (2014). Assistive Technologies for Music Education of Blind and
Visually Impaired Students. Musicology and Education Journal, 29(2), 50-59.
musescore.org (https://musescore.org/)
Free music composition and notation software | MuseScore
Create, play back and print beautiful sheet music with free and easy to use music
notation software MuseScore Studio. For Windows, Mac and Linux.
