MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
69
ALLERGIK KASALLIKLARDA BEMORLARDA HAMSHIRALIK
PARVARISHI
Xojiyev Azimjon Axmedovich
Xo’jaobod Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi texnikumi
Terapiya fani o’qituvchisi
Allergiya -
bu organizmning atrof-muhitning ma’lum omillariga yuqori
sezuvchanligi bo‘lib, u antigenlarga javoban antitanalar ishlab chiqarilishi bilan
namoyon bo‘ladi. Bu antigenlar antitelolar bilan bog‘lanib, organizmning anomal
reaksiyasiga sabab bo‘ladi.
Sabablari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
70
Allergenlar allergik reaksiyalarni keltirib chiqaradigan moddalardir. Ular
organizmga uchta asosiy yo‘l bilan tushishi mumkin:
Og‘iz orqali (ovqat va ichimliklar orqali);
Respirator (nafas yo‘llari orqali);
Kontaktli (allergen bilan bevosita kontaktda).
Eng keng tarqalgan allergenlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
O‘simliklar changi;
Hayvonlar juni;
Mog‘or;
Dori vositalari;
Maishiy kimyo;
Ovqat;
Hasharotlarning chaqishi.
Allergiyaning kelib chiqishiga olib keladigan omillar quyidagilardan iborat
bo‘lishi mumkin:
Irsiyat;
Ichki a’zolar kasalliklari (masalan, oshqozon, jigar, buyrak);
Yomon ekologiya;
Tez-tez uchraydigan yuqumli kasalliklar;
Ichakdagi parazitlar.
Sovuq va issiqlik kabi jismoniy omillar ham allergik reaksiyalarni keltirib
chiqarishi mumkin.
Belgilari
Allergik reaksiyalar har qanday odamda namoyon bo‘lishi mumkin va ularning
ifodalanishi turlicha bo‘ladi. Simptomlar allergenning farmakologik va kimyoviy
xususiyatlariga, uni yuborish usuliga va dozasiga bog‘liq emas. Odatda, muammo
allergen bilan takroriy aloqada paydo bo‘ladi, ammo anafilaktik reaksiyalar birinchi
aloqadan keyin ham rivojlanishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
71
Allergiya simptomlari har xil bo‘lishi va har qanday to‘qima va organlarga
ta’sir qilishi mumkin. Kasallikning dastlabki bosqichlarida bemorlar quyidagilarni
boshdan kechirishlari mumkin:
Teri qichishishi
Quloqlardagi og‘riq
Yuqori tana harorati
Bosh aylanishi
Og‘iz bo‘shlig‘ida achishish
Nafas olishning qiyinligi
Migren
Tumov
Umumiy zaiflik
Umumiy darmonsizlik
Nafas qisilishi
Titroq
Eshitish qobiliyatining yomonlashishi
Aksirish
Diagnostika
Allergiyani davolashni tanlash uchun allergenni aniqlaydigan diagnostika
zarur. Ko‘pchilik hollarda simptomlarni bartaraf etish uchun qo‘zg‘atuvchi omil bilan
aloqani to‘xtatish kifoya qiladi.
Allergiyani tashxislash usullari:
Teri namunalari: Allergenlar tirnalgan joylar yoki inyeksiyalar orqali
yuboriladi. Reaksiya (qizarish va shish) yarim soatdan keyin boshlanishi mumkin.
Sekinlashgan tipdagi reaksiyalar bo‘lishi mumkin.
Qon tahlili: Birinchi turdagi allergiyalarni tashxislash uchun IgE
darajasini aniqlaydi.
IgG aniqlash usuli: Qon zardobi asosida bolalarda oziq-ovqat allergiyasi
uchun ishlatiladi.
Foll usuli: Elektropunktura nuqtalaridagi elektr tebranishlarini baholaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
72
Qon tahlili aniqroq va xavfsizroq. Allergologiyaga ixtisoslashgan markazlar
bunday tadqiqotlarni muvaffaqiyatli olib bormoqda.
Allergiyani davolash
Allergiyani davolash uch bosqichni o‘z ichiga oladi:
Allergenni aniqlash: reaksiyaga sabab bo‘luvchi moddani aniqlash.
Dorilarni qabul qilish: Simptomlarni bostirish uchun antigistamin
preparatlar qo‘llaniladi, masalan:
"Suprastin," "Allergozan";
"Parlazin," "Klaritin";
"Zirtek," "Zodak" va boshqalar. Simptomlar sezilarli bo‘lsa,
gormonlar, masalan, "Prednizolon," mahalliy qo‘llash uchun esa "Ekolon,"
"Sinaf" kabi gormonal kremlar va malhamlar buyuriladi.
Immunoterapiya: Immun tizimini ko‘niktirish va patologik reaksiyani
kamaytirish uchun allergenning kichik dozalarini kiritish.
Xavf
Anafilaktik shok allergiyaning eng xavfli shaklidir. U quyidagicha tavsiflanadi:
To‘satdan qichishish;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
73
Nafas olishning qiyinligi;
Bosimning keskin pasayishi tufayli shok, bu esa tez yordam kelgunga
qadar bo‘g‘ilishiga olib kelishi mumkin.
Bosh miya va o‘pka ham shishi mumkin.
Oldini olish
Allergiyaning oldini olish allergenlar bilan aloqani istisno qilish va reaksiya
chaqiradigan mahsulotlarni rad etishni o‘z ichiga oladi. Uyni tez-tez namlab tozalash,
shuningdek, gilam va to‘qimachilik buyumlarini yig‘ishtirish muhimdir. Agar allergiya
o‘simliklarning gullashi bilan bog‘liq bo‘lsa, "xavfli" davrda ko‘chadagi vaqtni
minimallashtirish, sayrdan keyin esa kiyimni almashtirish va dush qabul qilish kerak.
Hayvonlarning juniga allergiyada ular bilan muloqot qilishdan qochish kerak.
Parhez
Yuqori allergen mahsulotlarga quyidagilar kiradi:
Ikra, baliq;
Pishloqlar, sut, sut mahsulotlari;
Tuxum;
Damlamalar;
Ziravorlar, souslar, ziravorlar;
Sitrus mevalar;
Konservalangan va marinadlangan mahsulotlar;
Qizil va to‘q sariq mevalar va rezavorlar;
Qizil qalampir, sabzi, lavlagi, qovoq, baqlajon, selderey;
Gazlangan va mevali ichimliklar;
Kavsh qaytargichlar;
No tabiiy yogurtlar;
Tabiiy asal, yong‘oqlar;
Zamburug‘lar;
Qahva, kakao;
Spirtli ichimliklar;
Mayiz, xurmo, turshak, anjir;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
74
Kisele, kompotlar;
Ekzotik mevalar (avokado, kokos, ananas);
Karamel, shokolad, marmelad.
Bu mahsulotlar, ayniqsa, oziq-ovqat allergiyasi bo‘lgan odamlar uchun xavfli.
Terining allergik kasalliklarida ko‘pincha quyidagi ijtimoiy holatlarning
buzilishi kuzatiladi: Uyqu Toza bo‘lib yurish Tananing doimiy haroratini saqlash
Terining allergik kasalliklarida ko‘pincha quyidagi ijtimoiy holatlarning
buzilishi kuzatiladi:
Uyqu
Toza bo‘lib yurish
Tananing doimiy haroratini saqlash
Hamshiralik tashxisiga misollar
Uyquning buzilishi
Vrachlik tashxisi:
Kuchayish bosqichidagi atonik dermatit
Hamshiralik tashxisi:
uyquning qichishish natijasida buzilishi.
Bemor ehtiyojlarini qondirishda hamshiraning ishtiroki:
1.
Atopik dermatit bilan kasallangan bemor bilan qanday ovqatlanish haqida
bir necha marta suhbatlashish.
2.
Bemorga paxtadan tayyorlangan kiyim olib yurishni tavsiya etish.
3.
Ichaklarning normal faoliyatini kuzatish.
4.
Shifokor ko‘rsatmasi belgilandi: antigistaminlar, desensibillovchi, sedativ
vositalar berish.
5.
Bemorga tashqi dori vositalaridan foydalanishni o‘rgatish: eritmalar,
aralashmalar, pudralar.
II.
Tozalikning buzilishi
Shifokor tashxisi:
Qo‘zg‘ash davridagi atonik dermatit.
Hamshiralik tashxisi:
Teri butunligining yuqori infeksiyalanish xavfidagi holati,
Teri parvarishi haqidagi bilimlarning yetishmasligi
Bemor ehtiyojlarini qondirishda hamshiraning ishtiroki:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
75
1.
Tibbiy hamshira bemorga shaxsiy gigiena qoidalarini o‘rgatishi lozim
2.
Tibbiy hamshira bemorga o‘z-o‘zini parvarishlashda ko‘maklashadi
3.
Tibbiy hamshira bemorga terini parvarishlar usullarini o‘rganishda
ko‘maklashadi. Bu maqsadda bemor bilan bir necha suhbatlar o‘tkaziladi.
III.
Doimiy tana haroratini saqlashning buzilishi
Shifokorlik tashxisi:
Tarqalgan toksikodermiya.
Hamshiralik tashxisi:
isitma, ikkinchi daraja.
Bemor ehtiyojlarini qondirishda hamshiraning ishtiroki:
1.
Bemorga toza havo kelishini va optimal xona haroratini ta’minlash
2.
Teri va shilliq qavatlar parvarishini ta’minlash
3.
Vitaminlarga boy ovqatlanishni ta’minlash.
4.
Oson hazm bo‘luvchi va oqsil, vitaminlarga boy ovqatlanishni ta’minlash.
5.
Bemor tana haroratini doimiy nazoratda tutish.
Allergik kasalliklarda diyeta.
Dietpoterapiya – kompleks davoning muhim yo‘nalishi. U atopik dermatit
rivojlanishida tasdiqlangan u yoki bu ovqat mahsulotini roli aniqlanishiga asoslangan:
sigir suti oqsili, tuxum oqsili, tovuq go‘shti, baliq go‘shti, malina, qulupnay va h.k.
Shakar iste’moli minimum darajasida bo‘lishi. Iloji boricha kimyoviy
moddalardan saqlanish.
Ba’zi moy va yog‘lar qiyin o‘zlashtiriladi, masalan yong‘oq moyi, cho‘chqa
yog‘i, kolbasa, qovurilgan kartoshka va hk.
Qovurilgan ovqatlarni cheklash.
Ma’lum muddat baliq, vina, pivo, pishloq iste’mol qilmaslik.
Ichimliklardan ko‘k choy, mineral suv tavsiya etish mumkin.
Shoshilinch holatlarda yordam ko‘rsatish algoritmi
Ba’zi teri kasalliklarida ayniqsa allergik kasalliklarda (eshakemi, ekzema va b.)
bemorni tekshirishda, dori preparatlari jo‘natishda shoshilinch aralashuvlar kerak
bo‘ladi.
Eshakemi va Kvinke shishi:
1.
Bemorni qulay qilib yotqizish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
76
2.
Burunga naftizin, sanorin yoki galazin quyish
3.
Antigistamin preparatlarni (suprastin, pipolfen, fenkorol, dimedrol)
mushak orasiga jo‘natish
4.
Shifokorni chaqirish.
5.
Laziks, prednizolon, adrenalin tayyorlash.
6.
Halqum shishganda – zudlik bilan gospitilizatsiya, traxeotomiyaga barch
a narsalarni tayyorlash
Prednizolon m/o yoki v/i 20 ml + aerozolingalyatorlar (euspirant, alupent) ber
ish. Kvinke shishida 5 ml 10% kalsiy xlorni sekin v/i ga jo‘natish yaxshi effekt beradi
, bolalarga esa – kalsiy glyukonat m/o, v/i.
Layel sindromi:
1.
Shifokorni chaqirish.
2.
Bemorni izolatsiyalash
3.
Preparatlarni tayyorlash: prednizolon yoki urbazol, yoki polkortolon, dek
sametazon, ko‘rsatma bo‘yicha narkotik analgetiklar–
1% promedol eritmasi yoki 1% omnopon eritmasi,
5% glyukozada Ringer etirmasi, albumin.
4.
Suyuq ovqatlantirish.
5.
Oqsil va vitaminlarga boy ovqatlar berish
6.
Teri parvarishiga jiddiy e’tibor berish, anilinli eritmalar va
dezinfeksiyalovchi vositalar bilan bir kunda 5-6 marta yuvish
7.
Og‘iz bo‘shlig‘iga sekinlik bilan mioktapin surish
8.
Ko‘z jarohatlanganda – gidrokortizonli tomchilar
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR
1. B. Aminov, T. Tilavov, O. Mavlonov. Odam va uning salomatligi. Toshkent. 2010.
2. Sh.M. Qirg'izov, A.S. G'ofurov Buyrak-tosh kasalligida magnitlangan suvdan
foydalanish. International scientific-online conference on Innovation in the modern
education system Part 2. 2021. 175-177 b.
3. I.R. Asqarov Sirli tabobat. Toshkent. 2021. 93-99 b.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
77
4. Al-Tawheed AR, Al-Awadi KA, Kehinde EO, Abdul-Halim H, Hanafi AM, Ali Y.
Treatment of calculi in kidneys with congenital anomalies: an assessment of the
efficacy of lithotripsy. Urol Res. 2006;34(5):291-298.
