MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
89
MAQSADLI BOZORLAR: STRATEGIYALAR VA MUOMOLALAR
Malikova Nigina Azimjon qizi,
Toshkent kimyo-texnolgiya instituti talabasi,
malikovanigina692@gmail.com
Hamroqulov Mahmud G‘ofurjonovich,
Toshkent kimyo-texnolgiya instituti dotsenti, PhD
Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekistonning Yevropa Ittifoqi (YeI)
bozorlariga GSP+ tizimi orqali kirish jarayoni tahlil qilinadi. GSP+ dasturining
afzalliklari, eksport imkoniyatlari va asosiy strategiyalar ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, YeI talablariga javob berish, logistika muammolarini hal qilish va
tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlash kabi muammolar yoritilib, ularni bartaraf etish
yo‘llari
taklif
etiladi.
Maqola
O‘zbekistonning
xalqaro
bozorlarda
raqobatbardoshligini oshirish uchun samarali choralarni o‘rganishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar: GSP+, O‘zbekiston eksporti, Yevropa bozorlariga chiqish,
xalqaro savdo, bojxona imtiyozlari, logistika infratuzilmasi, YeI savdo siyosati.
Kirish
O‘zbekistonning xalqaro savdoda raqobatbardoshligini oshirish va eksport
imkoniyatlarini kengaytirish uchun Yevropa Ittifoqining (YeI) Generalized System
of Preferences Plus (GSP+ – “Umumiy preferensiyalar tizimi”) dasturiga qo‘shilishi
muhim qadam bo‘ldi. Ushbu maqolada GSP+ dasturi va O‘zbekiston uchun uning
ahamiyati tahlil qilingan.
GSP+ dasturi rivojlanayotgan mamlakatlarga bojxona imtiyozlarini taqdim
etish orqali ularning iqtisodiy o‘sishiga hissa qo‘shadi. O‘zbekiston ushbu dastur
doirasida 2021-yilda YeI bozorlariga bojxona imtiyozlari asosida 6 200 dan ortiq
mahsulot turlarini eksport qilish imkoniyatini qo‘lga kiritdi. Bu esa eksport hajmini
oshirish va yangi investitsiyalar jalb qilish uchun muhim omil bo‘lib xizmat
qilmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
90
GSP+ dasturidan samarali foydalangan davlatlar qatoriga Kolumbiya, Shri-
Lanka, Filippin va Moldova kabi mamlakatlar kiradi. Ularning tajribasi O‘zbekiston
uchun foydali bo‘lishi mumkin.
1-jadval:
GSP+ dasturidan samarali foydalangan davlatlar va ularning eksport
natijalari
Mamlakat GSP+ orqali asosiy eksport
mahsulotlari
Natijalar
va
statistik
ko‘rsatkichlar
Kolumbiya Qahva,
banan,
tekstil
mahsulotlari
GSP+ orqali YeIga eksport
hajmi
20%
ga oshdi
Shri-Lanka Choy,
kiyim-kechak,
rezina
mahsulotlari
YeI bilan savdo hajmi
30%
ga
oshdi
Filippin
Elektronika, kokos mahsulotlari,
dengiz mahsulotlari
YeIga eksport
25%
ga oshdi
Moldova
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari,
sharob
Eksport hajmi
18%
ga oshdi
Bu mamlakatlar eksport hajmini oshirish uchun xalqaro standartlarga
moslashish, ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish va logistika tizimlarini
rivojlantirishga e’tibor qaratgan. O‘zbekiston ham ushbu tajribadan foydalanib, YeI
talablariga javob beruvchi mahsulotlar ishlab chiqarishni kuchaytirishi, xalqaro
sertifikatlarga e’tibor qaratishi va eksport infratuzilmasini mustahkamlashi lozim.
O‘zbekistonda GSP+ imtiyozlaridan faol foydalanayotgan korxonalardan biri
to‘qimachilik sohasida faoliyat yurituvchi
Uztex Group
hisoblanadi. Ushbu
kompaniya GSP+ dasturi doirasida YeI mamlakatlariga to‘qimachilik mahsulotlari
eksportini kengaytirgan. Bundan tashqari,
Bek Mega Textile
va boshqa yirik
to‘qimachilik ishlab chiqaruvchilari Yevropa bozorlarida o‘z mahsulotlarini targ‘ib
qilish va eksport hajmini oshirish uchun GSP+ imtiyozlaridan foydalanmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
91
Davlat tomonidan eksport qiluvchi korxonalarni qo‘llab-quvvatlash
maqsadida 2023-yilda 266 ta eksport qiluvchi korxonalarga 226,1 million dollar
miqdorida moliyaviy ko‘mak ko‘rsatilgan. Ushbu qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari
YeI bozorlariga chiqishni rag‘batlantirishga xizmat qilmoqda.
Material va metod
Tadqiqotni olib borishda GSP+ tizimi doirasida O‘zbekistonning Yevropa
bozorlariga kirish jarayoni tahlil qilindi. Tadqiqotda sifat va miqdoriy tahlil usullari
qo‘llanildi. Miqdoriy tahlil uchun YeI va O‘zbekistonning rasmiy savdo statistik
ma’lumotlari, xalqaro tashkilotlarning hisobotlari hamda ilgari olib borilgan tadqiqot
natijalari o‘rganildi. Sifat tahlili esa YeI bozorlariga muvaffaqiyatli eksport
qilayotgan mamlakatlarning tajribalarini o‘rganish va ularning strategiyalarini
O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish orqali amalga oshirildi.
Natijalar
YeI bozorlariga kirish imkoniyatlaridan samarali foydalanish uchun
O‘zbekiston turli strategiyalarni amalga oshirmoqda. Quyida ushbu strategiyalar
ko‘rib chiqiladi:
1.
O‘zbekiston asosan xomashyo eksportiga tayanib kelgan bo‘lsa, GSP+
tizimi sanoat va qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini YeI bozorlariga chiqishiga imkoniyat
yaratmoqda, bu esa
eksport diversifikatsiyasi
ni kengaytirishga imkon beradi.
To‘qimachilik, qandolat, charm, elektrotexnika mahsulotlari va farmatsevtika kabi
tarmoqlarning eksporti rivojlantirilmoqda.
2.
Yevropa bozorlariga kirish uchun O‘zbekiston mahsulotlari xalqaro sifat
va ekologik standartlarga mos kelishi talab qilinadi. Shu sababli,
xalqaro
sertifikatlarni
olish jarayoni tezlashtirilmoqda.
3.
Samarali
transport va logistika tizimini yaratish
YeI bozorlariga
mahsulot yetkazib berishda muhim rol o‘ynaydi. Yangi transport yo‘nalishlari va
bojxona protseduralarini optimallashtirish bo‘yicha islohotlar olib borilmoqda.
4.
Davlat tomonidan eksport qiluvchi korxonalar uchun
moliyaviy
ko‘mak, eksport kreditlari va savdo missiyalari
tashkil etilmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
92
YeI bozorlariga muvaffaqiyatli kirish jarayonida O‘zbekiston bir qator
muammolarga duch kelmoqda. Quyidagi jadval ushbu muammolarni yanada aniqroq
tushunishga yordam beradi:
Muammo
Tavsif
Texnik
va
sanitariya
talablari
YeI bozoriga chiqish uchun mahsulotlar qat’iy
sanitariya va ekologik standartlarga javob berishi
kerak, bu esa ishlab chiqaruvchilarga qo‘shimcha
xarajatlar keltiradi.
Logistika muammolari
Transport yo‘laklari va bojxona jarayonlari hali
ham samaradorlikni oshirishga muhtoj.
Mahalliy
ishlab
chiqaruvchilarning yetarli
tayyorgarligi
O‘zbek tadbirkorlari xalqaro savdo qoidalarini
to‘liq o‘zlashtirishlari zarur.
Yuqorida keltirilgan muammolarni samarali hal qilish uchun O‘zbekiston
quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirishi lozim.
1.
Mahsulotlarning YeI talablariga javob berishini ta’minlash uchun
maxsus sertifikatlashtirish markazlari ochilishi va tadbirkorlar uchun
o‘quv
dasturlari
yo‘lga qo‘yilishi kerak.
2.
Transport koridorlarini kengaytirish, yangi bojxona terminal va
omborxonalarning qurilishi, shuningdek, tranzit jarayonlarini soddalashtirish eksport
hajmini oshirishga xizmat qiladi.
3.
Davlat va xalqaro moliya institutlari tomonidan eksport qiluvchilar
uchun moliyaviy ko‘mak berish,
imtiyozli kreditlar va sug‘urta mexanizmlarini
ishlab chiqish
lozim.
4.
O‘zbekiston mahsulotlarini YeI bozorlarida taniqli brend sifatida ilgari
surish uchun
raqamli marketing va xalqaro savdo ko‘rgazmalarida qatnashish
muhim.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
93
5.
Mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash va ularning global
bozorlarga chiqishini osonlashtirish uchun
biznes-inkubatorlar va maxsus grant
dasturlari ishlab chiqilishi
kerak.
Muhokama
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonning GSP+ tizimidan to‘liq
foydalanishi uchun YeI talablariga moslashish, logistika infratuzilmasini
takomillashtirish va xalqaro standartlarga javob beruvchi mahsulotlar ishlab chiqarish
zarur. Boshqa mamlakatlar, xususan Kolumbiya, Shri-Lanka, Filippin va Moldova
tajribasi shuni ko‘rsatadiki, eksport hajmini oshirish uchun xalqaro bozor talablariga
moslashish juda muhim.
Davlat tomonidan eksport qiluvchilarni qo‘llab-quvvatlash, ishlab
chiqaruvchilarga xalqaro sertifikatlarni olish jarayonini yengillashtirish va YeI
bozorlarida marketing strategiyalarini kengaytirish choralari ko‘rilishi lozim. Xalqaro
tajribadan foydalanish orqali O‘zbekiston o‘z eksport salohiyatini yanada oshirishi
mumkin.
Xulosa
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, O‘zbekistonning GSP+ tizimi orqali YeI
bozorlariga chiqishi katta imkoniyatlarni taqdim etadi, biroq u muayyan muammolar
va cheklovlar bilan ham bog‘liq. Eksport diversifikatsiyasi, standartlarga moslashish
va logistika infratuzilmasini rivojlantirish orqali bu muammolarni bartaraf etish
mumkin. Davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash orqali
O‘zbekistonning xalqaro savdodagi pozitsiyasini mustahkamlashga erishish mumkin.
O‘zbekistonning GSP+ tizimi orqali YeI bozorlariga chiqishi katta imkoniyatlarni
taqdim etadi, biroq u muayyan muammolar va cheklovlar bilan ham bog‘liq. Eksport
diversifikatsiyasi, standartlarga moslashish va logistika infratuzilmasini rivojlantirish
orqali bu muammolarni bartaraf etish mumkin. Davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi
hamkorlikni mustahkamlash orqali O‘zbekistonning xalqaro savdodagi pozitsiyasini
mustahkamlashga erishish mumkin.
FOYDALANILGAN MANBAALAR
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–1_ Март –2025
94
1.
Axinjanovna, Xaydarova Kamola. "CURRENT PROBLEMS OF THE
CHEMICAL INDUSTRY OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN." JOURNAL OF
ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT 6.4 (2023): 53-58.
2.
Axinjanovna, Xaydarova Kamola. "MARKETING AT A CHEMICAL
ENTERPRISE." JOURNAL OF ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT
6.4 (2023): 63-66.
3.Muminova, Dildora. "Improvement of marketing communication strategies in
chemical industry enterprises." YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2.9
(2024).
4.O‘zbekiston Respublikasi hukumat sayti – “YeIga eksport dinamikasi” (
5.Yevropa Ittifoqining Rivojlanish Dasturi – "GSP+ foydalanuvchi davlatlar
tajribasi" (
6.Tashkent State University – “YeI bozoriga eksport qilish bo‘yicha ilmiy-amaliy
tadqiqotlar” (
7.Yevropa Ittifoqi Savdo Siyosati – “GSP+ tizimi haqida umumiy ma’lumot”
