MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
179
AQSH BUDJETIDAGI MUAMMOLARNI IQTISODIY DASTURLAR
YORDAMIDA BARTARAF ETISH
Mo’minov Izzatilla Orifjon O’g’li
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti talabasi
Telefon raqami: +998972525710
Annotatsiya: Maqolada AQSH byudjetida kuzatilayotgan defitsiti, davlat
qarzining o'sishi va ijtimoiy xarajatlarning oshishi kabi masalalar ko'rib chiqiladi.
Ushbu muammolarni iqtisodiy dasturlar yordamida hal qilish yo’llari: soliq siyosatini
yaxshilash, iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish, ishsizlikni kamaytirish va davlat
xarajatlarini optimallashtirish tahlil qilinadi. Asosiy e'tibor uzoq muddatli
yechimlarga qaratilgan bo'lib, infratuzilma investitsiyalari va soliq tizimi islohotlarini
o'z ichiga oladi. Shuningdek, maqola iqtisodiy dasturlar AQSHning moliyaviy holatini
barqarorlashtirish uchun takliflar, yangi ish o'rinlari yaratishga va ijtimoiy
sharoitlarni yaxshilashga qanday yordam berishini ta'kidlaydi.
Kalit so’zlar: byudjet defitsiti, davlat xarajatlari, davlat qarzi, soliqlar,
iqtisodiy barqarorlik, fiskal siyosat
ADDRESSING THE US BUDJET ISSUES THROUGH ECONOMIC
PROGRAMS
Annotation: The article examines the budgetary issues in the United States,
such as the deficit, growing national debt, and increasing social expenditures. It also
analyzes ways to address these issues through economic programs: improving tax
policy, stimulating economic growth, reducing unemployment, and optimizing
government spending. The focus is on long-term solutions, including infrastructure
investments and tax system reforms. As a result, the article highlights how economic
programs can help stabilize the financial situation in the U.S., create new jobs, and
improve social conditions.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
180
Keywords: budget deficit, government spending, public debt, taxes, economic
stability, fiscal policy
РЕШЕНИЕ БЮДЖЕТНЫХ ПРОБЛЕМ США С ПОМОЩЬЮ
ЭКОНОМИЧЕСКИХ ПРОГРАММ
Аннотация: В статье рассматриваются проблемы бюджета США,
такие как дефицит, рост государственного долга и увеличение социальных
расходов. Также анализируются способы решения этих проблем через
экономические программы: улучшение налоговой политики, стимулирование
экономического
роста,
сокращение
безработицы
и
оптимизация
государственных расходов. Основное внимание уделяется долгосрочным
решениям, включая инвестиции в инфраструктуру и реформы налоговой
системы. В результате, статья подчеркивает, как экономические программы
могут помочь стабилизировать финансовое положение США, создать новые
рабочие места и улучшить социальные условия.
Ключевые слова: бюджетный дефицит, государственные расходы,
государственный долг, налоги, экономическая стабильность, фискальная
политика
KIRISH
Bugungi kunda AQSH iqtisodiyoti o'zining siyosiy beqarorlik va uzoq davom
etayotgan byudjet defitsiti davrlarini boshdan kechirmoqda. Bu holat, nafaqat global
miqyosda, balki ichki iqtisodiy tizimda ham bir qator muammolarni yuzaga keltirdi.
AQSHning budjeti so'nggi bir necha yillardan beri o'sib borayotgan defitsit va davlat
qarzining keskin ortishi bilan shug'ullanishda davom etmoqda. Shu bilan birga,
ijtimoiy xarajatlar sog'liqni saqlash, ta'lim va pensiya tizimlarida yuzaga kelgan
talablar ham davlat moliyasi ustida og'ir yuk yaratmoqda.
Pandemiya, iqtisodiy inqirozlar va global notinchliklar natijasida AQSH
hukumatining iqtisodiy siyosatlari va dasturlari uchun jiddiy sinov bo‘ldi. Davlatning
xarajatlarini samarali boshqarish, yangi soliq siyosatini ishlab chiqish va iqtisodiy
o'sishni rag'batlantirishning ahamiyati yanada oshdi. Aholining turli qatlamlariga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
181
yordam berish va moliyaviy muammolarni hal qilish uchun iqtisodiy dasturlarni
qo'llash muhim bo'lib qolmoqda.
Bu maqolada, AQSH budjetidagi muammolarni bartaraf etish uchun kerakli
iqtisodiy dasturlar, ularning foydalari va samaradorligi tahlil qilinadi. Byudjetni
barqarorlashtirish, iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish, yangi ish o'rinlari yaratish va
ijtimoiy farovonlikni oshirishdagi ushbu dasturlarning o'rni ko'rib chiqiladi. Ayniqsa,
soliq islohotlari, infratuzilma investitsiyalari va davlat xarajatlarini optimallashtirish
bo'yicha uzoq muddatli va barqaror yechimlar taqdim etiladi. Bugungi kunda
AQSHning iqtisodiy va moliyaviy tizimi, boshqa davlatlar bilan taqqoslaganda,
o'zining yuqori darajadagi barqarorlik va innovatsion salohiyatiga ega bo'lsa-da,
davlatning moliyaviy holatini yaxshilash uchun yangi va samarali dasturlarni ishlab
chiqish zaruriyati mavjud. Uzoq muddatda iqtisodiy o'sish va jamiyatning
farovonligini ta'minlash uchun davlat iqtisodiy siyosatini doimiy ravishda yangilab
borishi kerak. Shunday qilib, ushbu maqola AQSH budjeti muammolarini iqtisodiy
dasturlar orqali hal qilishda qo'llaniladigan yondoshuvlarning samaradorligini chuqur
tahlil qiladi va ularning ijtimoiy va iqtisodiy ahamiyatini ko'rsatadi.
ASOSIY QISM
AQSHning budjetidagi eng muhim muammolardan biri - bu o‘sib borayotgan
defitsit miqdori va davlat qarzining keskin ortishi hisoblanada. So‘nggi yillarda,
ayniqsa pandemiya va iqtisodiy inqirozlar natijasida, byudjet defitsiti va davlat qarzi
keskin oshib, milliy moliya tizimiga katta bosim o‘tkazdi. Bu holatning asosiy
sabablari sifatida, davlatning ijtimoiy xarajatlari, masalan, sog‘liqni saqlash, pensiya
tizimlari va boshqa ijtimoiy dasturlarni amalga oshirishga bo‘lgan talabning oshishi
hamda soliq daromadlarining kamayishi ko‘rsatiladi.
AQSH ning byudjet defitsit holati 2001-yildan beri surunkali kuzatilib
kelinayotgan bo’lsada, so’ng yillarda defitsit va unga bog’liq muammolarning kun
mavzusiga
aylanishi
2017-yildan
ovoza
bo’la
boshladi.
Xususan,
ma'lumotlariga ko'ra, AQSh byudjeti taqchilligi 2017- moliyaviy yil
1
"Bloomberg (
) — bu real vaqtli moliyaviy ma'lumotlar, biznes yangiliklari va iqtisodiy tahlillarni
taqdim etuvchi, mutaxassislar va tadqiqotchilar tomonidan keng foydalaniladigan ishonchli manbadir."
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
182
davomida 80 milliard dollarga o'sdi. Tanqislikning o'sishi bu yil xarajatlarning 3 foizga
o'sishi bilan bog'liq. Moliya vazirligi buni tibbiyot va ijtimoiy dasturlarga jiddiy sarf-
xarajatlar bilan izohladi. Bundan tashqari, Favqulodda vaziyatlarni boshqarish bo'yicha
Federal agentlik bir nechta dovul tufayli etkazilgan zarar tufayli ko'p pul so'ragan.
AQSh moliya vaziri hozirgi ko'rsatkichlar Vashington ma'muriyati uchun uyg'onish
chaqirig'i ekanligini ta'kidladi. Uning so'zlariga ko'ra, soliq islohoti va byudjet
mablag'larini sarflash bo'yicha yanada malakali siyosat tufayli vaziyatni tuzatish
mumkin.
Shu bilan birga, AQSh Moliya vazirligi ma'muriyatning soliqlarni kamaytirish
rejalari tufayli byudjet taqchilligi 1.5 trln dollargacha o'sishini kutmoqda. Biroq,
Respublikachilar partiyasi ushbu chora iqtisodiy o'sishni tezlashtiradi, deb
hisoblaydi”
2
. Aytish joizki, bu taqchillik moliyaviy yilda AQSh byudjeti taqchilligi
665.7 milliard dollarga etdi, bu so'nggi to'rt yil ichida eng katta ko'rsatkich hisoblangan
va
2018-yilda esa bu ko’rsatkich 779 milliard dollarni tashkil etdi. Ushbu o‘sishning
sabablari odatiy hukumat amalga oshirishi kerak bo‘lgan xarajatlardan tashqari turli
iqtisodiy, siyosiy va fiskal omillar bilan bog‘liq bo‘ldi. Xususan, 2017-yilda qabul
qilingan soliq islohoti “Tax Cuts and Jobs Act” ya’ni soliq imtiyozlari va ish o‘rinlarini
yaratish to‘g‘risidagi qonun
3
va 2018-yilda qabul qilingan “Bipartisan Budget Act”
orqali harbiy xarajatlarini oshirganligini keltirish mumkin
4
. 2017-yildagi qonun bilan
soliq stavkalari pasaytirildi, ayniqsa korporatsiyalar uchun soliq stavkasi 35% dan 21%
gacha tushirildi. Buning natijasida AQSH federal byudjeti uchun daromadlar sezilarli
darajada kamaydi. Jismoniy shaxslar uchun soliq stavkalari ham pasaytirildi, bu esa
davlatning daromadlarini kamayishiga olib keldi. Ushbu islohotlar, albatta, iqtisodiy
o‘sishni rag‘batlantirgan bo‘lsa-da, budjetning daromadlar qismini qisqartirdi.
Shuningdek, AQSHda ijtimoiy ta’minot, “Medicare” va “Medicaid” kabi tizimlarga
ajratmalar yildan yilga oshib bormoqda. Bu tizimlarga talabning ortishi, ayniqsa, aholi
qarishi va tibbiy xizmatlarga ehtiyojning kuchayishi sababli, federal byudjetga katta
bosim o‘tkazdi. Ijtimoiy ta’minot, pensiya tizimlari va sog‘liqni saqlash xarajatlari
2
www.rbc.ru
3
https://taxpolicycenter.org/briefing-book/how-did-tax-cuts-and-jobs-act-change-business-taxes
4
https://www.csis.org/analysis/making-sense-bipartisan-budget-act-2018-and-what-it-means-defense
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
183
yildan-yilga ko‘payganligi sababli davlat qarzi yanada oshdi va byudjet defitsitini
yanada oshirishga olib keldi. Bundan tashqari, davlat qarzining umumiy hajmi oshgan
sayin, qarz bo‘yicha to‘lanadigan foizlar ham ortdi. Federal rezervning foiz stavkalarini
ko‘tarishi, ayniqsa, davlatning qarzlari bo‘yicha to‘lovlarni oshirdi. Bu holat, o‘z
navbatida, davlatning byudjetiga qo‘shimcha xarajatlarni keltirib chiqardi. Bu
tendensiya 2019-yilda ham davom etib, “Tax Cuts and Jobs Act” qonuniga qo’shimcha
ravishda AQSH-Xitoy savdo urishi ham AQSH iqtisodiyotiga katta zarba bo‘lgandi.
Buning sababi esa, savdo urishini tashkil etuvchi tariflar ya’ni bojlar hisoblanadi,
chunki bojlar iste’molchi uchun qo’shimcha soliq va ishlab chiqaruvchi uchun ortiqcha
xarajatlar va import-eksport qiyinchiliklari hisoblanadi. Bularning natijasida AQSH
budjeti tushumlari kamayib, defitsit raqamlari o’sib bordi.
1-
rasm. 2017–2019 yillardagi AQSHning davlat qarzi va byudjet defitsiti
5
So’ng, COVID-19 pandemiyasi va undan keyingi global inqirozlar ham AQSH
iqtisodiyoti va federal byudjetiga chuqur, keng qamrovli ta’sir ko‘rsatdi. Mamalakatda
2020-yilda boshlangan pandemiya nafaqat sog‘liqni saqlash tizimiga kuchli bosim
o‘tkazdi, balki mamlakat iqtisodiy faoliyatini ham deyarli to‘xtatdi. Ko‘plab sanoat
korxonalari yopildi, xizmat ko‘rsatish sohasi inqirozga yuz tutdi, natijada daromadlar
kamaydi va hukumat xarajatlari keskin oshdi. Bu esa oxirgi yetmish yil ichidagi eng
yuqori byudjet defisitiga olib keldi va bu ko’rsatkich garchi 2022-yilda taqriban 2
barobarga qisqargan bo’lsada, keying yillarga ham o’z ta’sirini ko‘rsatmasdan
5
https://fiscaldata.treasury.gov/
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
184
qolmadi. Federal hukumat pandemiyaga qarshi kurashish, iqtisodiy barqarorlikni
saqlab qolish va fuqarolarni ijtimoiy himoya qilish uchun bir nechta yirik moliyaviy
paketlarni ishga tushirdi. Jumladan, 2020-yil 27-martda kuchga kirgan "CARES Act"
(Coronavirus Aid, Relief, and Economic Security Act) orqali 2,2 trillion dollar
ajratildi
6
. Bu mablag‘lar sog‘liqni saqlash tizimini qo‘llab-quvvatlash, vaksinatsiya
ya’ni emlash ishlari, tibbiy yordam, ishsizlik nafaqalari, kichik bizneslarni
moliyalashtirish va fuqarolarga bevosita yordam ko‘rsatishga yo‘naltirildi. Bundan
tashqari, 2021-yilda "American Rescue Plan" doirasida yana 1,9 trillion dollar ajratilib,
pandemiyadan keyingi iqtisodiy tiklanishga qaratildi
7
. "Infrastructure Investment and
Jobs Act" orqali esa, infratuzilmaga sarmoyalar kiritilib, ish o‘rinlari yaratish va
iqtisodiy faollikni tiklash maqsad qilindi.
Ushbu choralar natijasida AQSH federal byudjeti defitsiti keskin oshdi: 2020-
yilda defitsit 3,1 trillion dollarni, 2021-yilda esa 2,77 trillion dollarni tashkil etdi. 2022-
yilda pandemiyaga qarshi xarajatlar qisqarishi bilan defitsit 1,4 trillion dollarga tushdi.
Biroq 2023 va 2024-yillarda davlat xarajatlarining ko‘pligi, ayniqsa ijtimoiy dasturlar
va qarz bo‘yicha foiz to‘lovlarining oshishi sababli defitsit yana ko‘paydi. 2024-yilda
u 1,7 trillion dollardan oshdi va 2025-yilda ham shunga yaqin bo‘lishi prognoz
qilinmoqda va davlat qarzi ham yuqori sur’atda o‘sdi: 2020-yil oxirida 27 trillion
dollarni tashkil qilgan qarz miqdori 2023-yilga kelib 33 trillion dollardan oshdi va
2025-yilga borib 35 trillion dollar atrofida bo‘lishi kutilmoqda.
6
https://trumpwhitehouse.archives.gov/briefings-statements/remarks-president-trump-signing-h-r-748-cares-act/
7
https://www.budget.senate.gov/download/american-rescue-plan-act-summary-updated
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
185
2-
rasm. 2017–2025 yillardagi AQSHning davlat qarzi va byudjet defitsiti
8
.(2025*- 6
oylik moliya yili bo’yicha)
Yuqorida aytilgan ko’rsatkichlarga mos ravishda, 2020-yil aprelida ishsizlik
darajasi 14,8% ga yetib, bu Ikkinchi Jahon urushidan keyingi eng yuqori ko‘rsatkich
bo‘ldi. Keyingi yillarda iqtisodiyot tiklana boshladi, biroq 2021–2022 yillarda global
ta’minot zanjirlaridagi uzilishlar, energiya narxlarining oshishi va boshqa omillar
inflyatsiyani kuchaytirdi. 2022-yilda inflyatsiya darajasi 9% ga yaqinlashdi — bu
oxirgi 40 yildagi eng yuqori ko‘rsatkichlardan biridir. Shuningdek, Ukrainadagi urush,
Yaqin Sharqdagi keskinliklar, Xitoy bilan savdo aloqalaridagi noaniqliklar va bank
sektoridagi muammolar AQSH byudjetiga qo‘shimcha bosim keltirdi. Federal Rezerv
tizimi foiz stavkalarini oshirishga majbur bo‘ldi, bu esa davlat qarzi bo‘yicha foiz
to‘lovlarining yanada ortishiga sabab bo‘lib kelmoqda.
Hozirgi kundagi “Amerika First” yoki, aytish mumkinki, AQSHning 2025-
yilda saylangan Donald J. Trumpning ikkinchi muddatidagi islohotlari ham
amerikaning kelajakdagi ba’zi maqsadlariga tahdid solibgina qo’ymay, qisqa
muddatda ham o’z ta’sirini quyi va o’rta sinf vakillariga o’tkazmoqda
9
. Jumladan, Shu
islohotlardan bir bo‘lgan regressiv siyosat esa – tariflardir. Tariflar, aytib o’tilganidek,
8
https://fiscaldata.treasury.gov/
9
https://www.cooksenwealth.com/blog/82-trump-s-second-term-how-proposed-policies-could-impact-your-
financial-future.html
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
186
iste’molchilar uchun qo’shimcha soliqdir. Tanqid ostidagi bu islohot aholi iste’molini
qisqarishiga sabab bo’ladi, bu esa ishlab chiqarishda o’z aksini topadi. Moliyaviy
jihatdan ham bojxona tariflari qisqa muddatda byudjetga qo‘shimcha tushum bo‘lsa-
da, umumiy iqtisodiy pasayish sababli soliqlar tushumi kamaydi, narxlar oshadi va
inflyatsion bosim kuchayadi. Xitoy tomoni ham javoban tariflar joriy qilganligi
sababli, AQSH eksportchilari yirik bozorlardan ayrilishi mumkin, shuningdek, bu holat
minglab ish o‘rinlari yo‘qolishiga sabab bo‘ladi. Bojxona siyosatining salbiy iqtisodiy
oqibatlari federal darajadagi iqtisodiy yordam paketlariga bo‘lgan ehtiyojni yanada
kuchaytiradi va bu aksariyat holatlarda, byudjet defitsitining o‘sishiga zamin yaratadi.
XULOSA VA TAKLIFLAR: Uzoq muddatli iqtisodiy o‘sishni ta’minlash
uchun har bir davlat, jumladan AQSH ham, puxta rejalashtirilgan strategiyalar asosida
harakat qilishi muhim. Bunday strategiyalar ichida innovatsion yondashuvlar, fiskal
intizom va makroiqtisodiy barqarorlik asosiy o‘rin tutadi. AQSH uzoq muddatli
o‘sishni rag‘batlantirish uchun soliq-budjet siyosatida muvozanatni saqlashga,
tadbirkorlik muhitini yaxshilashga va raqobatbardosh infratuzilmalarni rivojlantirishga
katta e’tibor qaratib keladi va hozir bu siyosatni mustahkamlashi kun mavzusi
hisoblandi va har qanday tarixda qilingan xatolarni o’z tanasida qayta sinab ko’rishi
kerak emas ya’ni AQSH iqtisodiyotiga va pul oqimiga bevosita va bilvosita ta’sir
ko’rsatayotgan joriy bojlar siyosatiga, turli-xil ma’muriy xarajatlarga sabab bo‘luvchi
o‘zgartirishlarga va jahonda yuz berayotgan geosiyosiy vaziyatlarga o‘zining siyosiy
va iqtisodiy intervensiyasiga barham berishi zarur.
Bundan tashqari, AQSHdagi barqaror iqtisodiy holatni qayta tiklash uchun
samarali iqtisodiy va siyosiy o‘yin-qoidalarin joriy etishi zarur. Bu yo‘lda, Soliq tizimi
— davlatning iqtisodiy siyosatida eng muhim vositalardan biri bo‘lib, uni samarali
boshqarish orqali byudjet barqarorligini ta’minlashda asosiy rollardan birini egallaydi.
AQSH bu borada soliqlarni soddalashtirish, soliq bazasini kengaytirish va firibgarlikka
qarshi kurashni kuchaytirish yo’llari orqali ijobiy natijalarga erishi mumkin. Soliq
islohotlari orqali nafaqat davlat daromadlari ortadi, balki iqtisodiy faollik ham
kuchayadi. Shuningdek, yaratuvchanlik boshqarayotgan hozirgi dunyoda innovatsion
sharoitdagi infratuzilma rivojlanishi esa uzoq muddatli iqtisodiy o‘sishning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
187
harakatlantiruvchi kuchidir. Transport, energetika, telekommunikatsiya sohalariga
investitsiyalar kiritish orqali nafaqat ishlab chiqarish hajmi, balki hududlararo iqtisodiy
bog‘liqlik ham ortadi. Bunday yondashuvlar iqtisodiy faollikni rag‘batlantirib, yangi
ish o‘rinlari yaratishga xizmat qiladi va shu yo‘sinda o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash,
startaplar uchun soddalashtirilgan kreditlar ajratish hamda texnologik innovatsiyalarni
rag‘batlantirish tavsiya etiladi. Shu bilan birga, sog‘liqni saqlash va ta’lim sohalarida
islohotlarni jadallashtirish orqali inson kapitalini rivojlantirishga alohida e’tibor
qaratish lozim. Aytish kerakki, Qonun chiqaruvchi organ va ijro hokimiyati migratsiya
siyosatini qayta ko’rib chiqishi va ba’zi AQSH hududida yashab, qonuniy ish faoliyati
olib borayotgan residentlarnini “deport” ya’ni mamlakat hududidan chiqarib yuborish
holatlariga e’tiborli bo’lishi zarur. Bundan tashqari, “Green Card” lotereyasi
kvotalarini kengaytirib, tanlov asosida qabul qilayotgan aholi miqdorini
normallashtirib turishi va sohalar uchun kerakli kadrlarni tayyorlab chiqarishi muhim
hisoblanadi.
FOYDALANILGAN MANBALAR
:
1. https://fiscaldata.treasury.gov/americas-finance-guide/national-deficit
https://fiscaldata.treasury.gov/americas-finance-guide/national-debt/
3. https://www.cbo.gov/
4. https://www.usgovernmentspending.com/
5. https://en.wikipedia.org/wiki/United_States_federal_budget
