MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
96
MONTESSORI METODIKASI ASOSIDA MAKTABGACHA
YOSHDAGI BOLALARDA MANTIQIY FIKRLASH JARAYONINI
RIVOJLANTIRISH
Namangan davlat unversiteti o’qituvchisi.
Do’sbayeva Shaxnoza Abdurahimovna
ANNOTASIYA:
Mazkur
ilmiy
maqolada
Mariya
Montessori
metodikasining pedagogik va psixologik asoslari hamda ushbu metodikaning
maktabgacha yoshdagi bolalarda mantiqiy fikrlash qobiliyatini shakllantirishdagi
o‘rni kompleks tahlil etilgan. Tadqiqotda bolalarning ongli fikrlash, tahlil qilish,
taqqoslash, guruhlash kabi kognitiv jarayonlarini rivojlantirishda Montessori
muhitining tuzilmasi va unga xos didaktik materiallarning ta’siri o‘rganilgan.
Montessori metodikasining an’anaviy ta’lim yondashuvidan farqli jihatlari, xususan,
bolaning mustaqil faoliyatini rag‘batlantirish, individual yondashuv va erkin tanlov
imkoniyatlari orqali intellektual rivojlanishga erishish kabi afzalliklari amaliy
misollar asosida ko‘rsatib berilgan. Maqolada mavjud tajriba va kuzatuv natijalari
asosida Montessori yondashuvining samaradorligi asoslangan, shuningdek,
maktabgacha ta’lim muassasalari uchun metodik tavsiyalar ishlab chiqilgan. Tadqiqot
natijalari ushbu metodikaning maktabgacha yoshdagi bolalarda mantiqiy tafakkurni
shakllantirishda muhim vosita ekanini tasdiqlaydi.
KALIT SOʻZLAR: Montessori metodikasi, mantiqiy fikrlash, ta'lim muhiti,
didaktik oʻyinlar, kognitiv rivojlanish, pedagogik innovasiyalar, maktabgacha ta'lim,
mustaqil faoliyat.
АННОТАЦИЯ: В научной статье дан комплексный анализ
педагогических и психологических основ методики Марии Монтессори и роли
этой методики в развитии навыков логического мышления у детей дошкольного
возраста. В исследовании изучалось влияние структуры среды Монтессори и ее
конкретных дидактических материалов на развитие познавательных процессов
детей, таких как осознанное мышление, анализ, сравнение и группировка. На
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
97
практических примерах показаны преимущества методики Монтессори перед
традиционным подходом к образованию, в частности, поощрение
самостоятельной деятельности ребенка, достижение интеллектуального
развития через индивидуальный подход и свободный выбор. В статье
представлена эффективность Монтессори-подхода на основе имеющегося
опыта и результатов наблюдений, а также разработаны методические
рекомендации для дошкольных образовательных учреждений. Результаты
исследования подтверждают, что данная методика является важным
инструментом развития логического мышления у детей дошкольного возраста.
КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА: методика Монтессори, логическое мышление,
образовательная среда, дидактические игры, познавательное развитие,
педагогические инновации, дошкольное образование, самостоятельная
деятельность.
ANNOTATION: This scientific article provides a comprehensive analysis of
the pedagogical and psychological foundations of Maria Montessori's methodology
and the role of this methodology in the formation of logical thinking in preschool
children. The study studies the structure of the Montessori environment and the impact
of its specific didactic materials on the development of cognitive processes in children,
such as conscious thinking, analysis, comparison, grouping. The differences between
the Montessori methodology and the traditional educational approach, in particular,
the advantages of stimulating the child's independent activity, achieving intellectual
development through an individual approach and free choice, are shown on the basis
of practical examples. The article, based on the results of existing experience and
observations, substantiates the effectiveness of the Montessori approach, and also
develops methodological recommendations for preschool educational institutions. The
results of the study confirm that this methodology is an important tool in the formation
of logical thinking in preschool children.
KEYWORDS: Montessori methodology, logical thinking, educational
environment, didactic games, cognitive development, pedagogical innovations,
preschool education, independent activity.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
98
Kirish.
Yurtimizda maktabgacha ta’lim sohasiga boʻlgan e’tiborning amaliy
faoliyati bugungi ijtimoiy iqtisodiy faoliyatlari va hukumatimiz tomonidan mazkur
sohaga oid bir qancha me’yoriy-huquqiy hujjatlarni qabul qilinishida ko’rishimiz
mumkin. Mazkur amalga oshirilayotgan qaror va farmonlar maktabgacha ta‘lim
sohasida yagona davlat siyosatini ishlab chiqish va amalga oshirish orqali maktabgacha
ta'lim muassasalari davlat va nodavlat tarmog‘ini kengaytirish hamda moddiy-texnik
bazasini mustahkamlash, ularni malakali pedagog kadrlar bilan ta'minlashni
maktabgacha ta'lim muassasalariga bolalarni qamrab olishni kengaytirish, ta'lim-
tarbiya jarayonlariga zamonaviy ta'lim dasturlari va texnologiyalarini tatbiq etish orqali
bolalarni har tomonlama intellektual, ma'naviy-estetik va jismoniy rivojlantirish, ularni
maktabga tayyorlash sifatini tubdan yaxshilash vazifalari belgilab qo’yilmoqda.
Maktabgacha ta'lim davri har bir bolaning kognitiv, emotsional va ijtimoiy rivojlanishi
jarayonlaridagi muhim bosqichlardan biri hisoblanib, ayniqsa, bu yoshdagi bolalarning
mantiqiy fikrlash asoslari aynan shu davrda shakllana boshlagani uchun bu davrda bola
rivojlanishiga alohida e’tibor qaratishimiz lozim. Bolalarning bu davrdagi
rivojlanishlarini Mariya Montessori tomonidan ishlab chiqilgan pedagogik metodika
orqali rivojlantirish va bolaning individual imkoniyatlarini hisobga olgan holda, uning
tabiiy rivojlanishiga ko'maklashishga amaliy yordam berishini kuzatishimiz mumkin.
Bu esa Mariya Montessori metodikasining bola rivojlanishi uchun muhum metodik
asos vazifasini bajarishini ko’rishimiz mumkin bo’ladi. Ushbu maqola orqali
Montessori metodikasining pedagogik va psixologik asoslari, didaktik yondashuvi
hamda
maktabgacha
yoshdagi
bolalarda
mantiqiy
fikrlash
qobiliyatini
shakllantirishdagi samaradorligi tahlil etiladi. Montessori ta’lim tarbiya jarayonida
bolalarni ko‘pincha ikki toifaga iqtidorli va iqtidorsizga bo’lishlariga guvoh bo’ladi.
Ayrimlar buni qoida deb ham biladi. Biroq Montessori xonim har qaysi bolada
qandaydir iste’dod, iqtidor va o‘rganishga ishtiyoq bo‘lishiga astoydil ishongan va bu
jarayoni o’zining faoliyatida o’rganishga harakat qildi. Uning fikricha “Bolalar biz
kattalarga ajoyib saboq beradi — aqlimizni rivojlantirish va muayyan shaklga solish
uchun qo‘llarimizni ishlatishimiz shart ekan”, deb e’tirof etadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
99
Dastlab Maktabda amalga oshiriladigan ta’lim-tizimini o’rganilganda
maktabda o‘rtacha 50−60 nafar bola qabul qilinib, ko‘pincha, 2−3 hamda 6−7 yashar
bolalar o‘qitilgan. Sinfxonalari esa juda oddiy: o‘qituvchi stoli, yozuv doskasi, mitti
stulchalar, kreslo va bolalar stoli, o‘quv materiallari uchun javondan iborat bo‘lgan.
Mashg‘ulotlarni ham ota-onalarning aksari kutganidek “mo‘jizakor”, “sehrli” emas,
balki behad sodda va botartib - kiyinish va yechinish, changlarni artish, supur-sidir,
mo‘jaz bog‘chadagi gul, nihollarni parvarishlash, mitti jonivorlarni boqish, ovqat
tayyorlash - tarzda tashkil etilgan. Bolalarga nimani qanday o‘rgatish texnikasi
va psixologiyasini o‘rgangach, darsliklarni Montessori xonimning o‘zi yozadi. Biroq
hammani hayron qoldirib, mashg‘ulotlarni xonim emas, balki yordamchi o‘qituvchilar,
murabbiyalar tashkil etar edi, direktor esa kuzatish-o‘rganish va yangiliklar kiritish
bilan cheklangan.
Montessori xonim esa pedagogikada eng avval his-tuyg‘uni rivojlantirishi zarur
degan qoidani ilgari surgan. Ehtimol, ayni shu qarashlari sababli ta’lim sistemasida
inqilobiy holatarni vujudga kelgan. U tuzgan darsliklarning bari o‘yin va harakatli
mashg‘ulot orqali bola hissiyotini tashqariga chiqarishga moslashtirilgan bo’lib,
o‘qituvchilarga ham kitobni shunchaki zerikarli ohangda o‘qish emas, bilgan-
ko‘rganini quruq gap, bayoni bilan cheklanmasdan, o‘yin va taqdimotlar orqali
ko‘rsatish, o‘rgatishga talab qo’ygan. Oradan yetti yilcha o‘tgach, nihoyat butun
dunyoga Montessori metodi sirlarini ochib berguvchi va boshqalarni ruhlantiruvchi
dastlabki kitob yozila boshlandi.
Montessori metodining eng afzal taraflaridan biri sifatida - bolaning turli
qoliplarga solinmasligi bilan e’tirof etiladi. Sinf xonasi, maktabdagi erkinlik bolajonni
darslarda faol bo‘lishga ruhlantiradi, amaliy mashg‘ulotlarga bajonidil sho‘ng‘ishga
undagan va eng muhimi, bola bevosita o‘zini o‘zi tarbiyalay oladi. Kimgadir tartibsiz
va nazoratsiz tuyulgan maktab faoliyati va uslubi vaqti kelib o’z imkoniyat mevasini
beradi. Maktab faoliyatini amalga oshirishda u o’z faoliyatida oltin qoidalariga e’tibor
bergan va ularni nazorat qilgan.
Quyuda Montessori maktabining oltin qoidalari bilan tanishib chiqsak:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
100
Bola faol bo‘lishi muhim. Uning ulg‘ayishida kattalar ikkinchi o‘rinda
tursin, rahbar emas, ko‘makchi bo‘lsin;
Erkin harakat va bola tanlovi;
Katta bolalar o‘zidan kichiklarga bilganini o‘rgatsin. Ayni shu odat
boshqalar haqida g‘amxo‘rlik qilish ko‘nikmasini shakllantiradi;
Bola qarorni o‘zi chiqarsin;
Mashg‘ulotlar maxsus hozirlangan muhitda o‘tilishi shart;
Kattalarning burchi — bolani qiziqtira bilish. Keyin bolaning o‘zi
rivojlanib ketaveradi;
Bola ichidagi iste’dodni to‘liq ko‘rsatishi uchun unga erkin fikrlash,
harakat va tuyg‘u imkonini berish kerak, xolos;
Bolani tabiatdan bezdirish emas, do‘st qilish kifoya;
Uni tanqid qilmang, qandaydir taqiq, cheklov bilan bo‘g‘mang;
Xato qilishga har bir bolaning haqqi bor. Uni to‘g‘rilashni ham o‘ziga
qo‘yib bering.
Montessori pedagogikasida bola to'laqonli shaxs sifatida qaraladi. Unga
nisbatan hurmat, erkinlik va individual yondashuv asosiy prinsiplar sifatida
belgilanadi. Metodikaning nazariy asoslarini quyidagilar tashkil etadi:
Senzitiv davrlar nazariyasi
– bola ma'lum ko'nikma yoki qobiliyatni egallashga
tayyor bo'lgan maxsus davrlarga ega. Mantiqiy fikrlashni shakllantirish uchun 3–6
yosh oralig'i eng maqbul bosqich hisoblanadi.
Muhitning roli
– bolaning rivojida uni o'rab turgan muhit hal qiluvchi
ahamiyatga ega. Montessori metodikasida maxsus tayyorlangan, tartibli, xavfsiz va
erkinlikka asoslangan muhit yaratiladi.
Avtonomiya va mustaqillik
– bola faol tanlov qilish, xatolarini o'zi to'g'rilash
va tajriba asosida o'rganishga yo'naltiriladi. Bu yondashuv bolada tahliliy fikrlash,
sabab-oqibat bog'lanishini tushunish kabi qobiliyatlarni shakllantiradi.
Montessori metodikasida mantiqiy fikrlashni rivojlantirish vositalari
1. Didaktik materiallar orqali rivojlantirish. Montessori materiallari bolaning
mantiqiy fikr yuritishini rag'batlantiradigan shaklda yaratilgan. Sensor motorikani
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
101
rivojlantiruvchi sensorika materiallari – shakl, rang, o'lcham va og'irlikni farqlash
orqali guruhlash va solishtirish ko'nikmalarini shakllantirishga yordam beradi.
Matematik qobilyatlarini rivolantirish uchun Matematika materiallardan foydalanish –
sanash, taqqoslash, arifmetik amallarni bajarish orqali mantiqiy ketma-ketlikni
o'rgatish orqali ham rivojlantirish mumkin.
2
.
Bola rivojlanishida muammoli vaziyatlar yaratish orqali ham ularni
rivojlanish jarayonlariga tasir eta olish immoniyati mavjud
.
Tarbiya jarayonida bolaga
muammoli vazifalar taklif etiladi: "Agar bu shakl bu joyga mos kelmasa, qayerga
joylash mumkin?", "Agar senga 3 dona berilgan bo'lsa va 1 tasini bersang, nechta
qoladi?" kabi savollar bolani mulohaza yuritishga undaydi.
3. Mashg’ulotlarni tashkil etishda taqqoslash, saralash va sababiy bog'lanish
kabi o'yinlari ha masalan “Nega?”, “Nima uchun?” kabi savollar asosida olib
boriladigan turli mashg'ulotlar orqali mantiqiy fikrlashlarini faollashtirishga erishish
mumkin.
4. Bolalarni rivojlantirishda raqamli va mantiqiy rivojlantiruvchi o'yinlarga
ham Montessori alohida e’tibor berdi. U pedagogik faoliyatda o'yinlarni toifalarga
ajratish, ketma-ketlikni aniqlash, to'g'ri joylashtirish kabi jarayonlar orqali algoritmik
fikrlashni shakllantirishda ahamiyatini alohida takidlagan.
Amaliy tadqiqotlar natijalari. Mantessori tadqiqotlarini amalyotga joriy etish
va bolalarni rivojlanishiga bevosita tasir ko’rsatishda bizni respublikamizda ham bir
qator amaliy tadbirlar va muassasalar faoliyati yo’lga qo’yildi. Muhammad Rasul o’z
pedagogic faoliyatini 2024-yil may oyida O‘zbekistonga qaytgacha Dildora
Kalonxo‘jayeva bilan birgalikda Toshkent xalqaro Montessori maktabiga asos solgan.
Shu bilan birga, 2024-yil sentyabr oyida “Bambini” platformasini ishga tushirgan.
Hozirda Toshkent xalqaro Montessori maktabida asosiy strategik qarorlar va loyihalar
bilan ishaydi, u o’z so’zida faoliyatini - “Yetakchi gid sifatida sinfda bolalar bilan
ishlayman. Bundan tashqari, ota-onalar bilan doimiy muloqot, tashkilotchilik
vazifalari, bolalar qabuli va ularning moslashish jarayoni kabi mas’uliyatlar mening
bo‘ynimda. Aytish kerakki, ota-onalarning aksariyati O‘zbekistonda Montessori tizimi
haqida tasavvurga ega emas va bu tabiiy hol. Maqsadim har bir o‘zbek ota-onasi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
102
Montessori haqida eshitishi, ularga tizim falsafasini yetkazish, uyda farzandiga inson
sifatida muomala qilishi va hurmat bilan munosabatda bo‘lishiga erishishdan iborat”
1
deb ifodalaydi.
Xulosa o’rnida Mehr va muhabbatga asoslangan muhitni yaratish, xavfsiz va
sog‘lom munosabatlarni shakllantirish, bolalarni urmasdan, ularga baqirmasdan, ularni
boshqalarga solishtirmasdan, ularni kamsitmay emotsional holatiga e’tibor berib
tarbiyalash orqali yordam berish mumkin. Ushbu raqamlar Montessori
metodikasining maktabgacha yoshdagi bolalarda mantiqiy fikrlash qobiliyatini
shakllantirishdagi samaradorligini isbotlaydi. Montessori metodikasi bolaning tabiiy
rivojlanishini hisobga olgan holda, uni erkin, mustaqil va faol shaxs sifatida
tarbiyalaydi. Ayniqsa, mantiqiy fikrlashni rivojlantirishda senzitiv davrda berilgan
to'g'ri ta’lim va muhit hal qiluvchi omil hisoblanadi. Amaliy tajriba shuni ko'rsatadiki,
Montessori metodikasi bilan ta’lim olgan bolalar an’anaviy ta’lim olgan tengdoshlariga
nisbatan yuqori mantiqiy salohiyatga ega bo'ladi. Ota-onalarni ushbu metodika bilan
tanishtirish va uyda qo‘llab-quvvatlash usullarini targ‘ib qilish. Montessori
metodikasining milliy ta’lim tizimiga moslashtirilgan modelini ishlab chiqish va ilmiy
asoslash.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Montessori, M. (2015).
Ilk bolalikdagi ta’lim
. Toshkent: “Yangi asr avlodi”
nashriyoti.
2.
Lillard, A. S. (2005).
Montessori: The Science Behind the Genius
. Oxford
University Press.
3.
Ziyatdinova, M. (2021). Maktabgacha yoshdagi bolalarda kognitiv
qobiliyatlarni shakllantirishda zamonaviy metodlarning o‘rni.
Pedagogika va
psixologiya
, №4, 45–50.
4.
Sharipova, D. (2020). Montessori ta’lim tizimi: pedagogik va psixologik
asoslari.
O‘zbekistonda maktabgacha ta’lim
, №2, 30–34.
5.
Jalilova, S., & G‘ulomova, N. (2022). Mantiqiy fikrlashni rivojlantirishda
interfaol metodlardan foydalanish.
Ilm-fan va taraqqiyot
, №3, 55–59.
1
https://daryo.uz/2024/12/11/montessori-talim-tizimi-haqida-zamonaviy-ozbek-bogcha-akasidan-ikki-ogiz-soz
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
103
6.
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi. (2021).
Maktabgacha
ta’limda innovatsion yondashuvlar
. Toshkent: O‘quv-metodik markazi.
7.
Isaqulova, N. (2019). Montessori muhitining bolalar rivojiga ta’siri.
Ta’lim va
amaliyot
, №5, 22–2
8.
Asranbayeva, M. H. (2024). INKLYUZIV TA’LIM TIZIMIDA IMKONIYAT
CHEKLANGAN O’QUVCHILARNI O’QITISHGA LINGVOPEDAGOGIK
YONDASHUV. Academic research in educational sciences, 5(CSPU Conference 1),
331-336.
9.
Asranbayeva, M. (2024). MUSTAQIL TA’LIM O’QUV FAOLIYATI
SAMARADORLIGINI OSHIRISH OMILI SIFATIDA. Universal xalqaro ilmiy
jurnal, 1(12), 505-508.
10.
Halimjanovna, A. M. REPUTATION AND PERSONAL EXAMPLES OF
PARENTS IN SINGLE-PARENT FAMILIES.
11.
Asranbayeva, M. H. (2024). INKLYUZIV TA’LIM TIZIMIDA IMKONIYAT
CHEKLANGAN O’QUVCHILARNI O’QITISHGA LINGVOPEDAGOGIK
YONDASHUV. Academic research in educational sciences, 5(CSPU Conference 1),
331-336.
12.
Asranbayeva, M. (2024). MUSTAQIL TA’LIM O’QUV FAOLIYATI
SAMARADORLIGINI OSHIRISH OMILI SIFATIDA. Universal xalqaro ilmiy
jurnal, 1(12), 505-508.
13.
Асранбоева,
М.
Х.
(2016).
СТРЕССОУСТОЙЧИВОСТЬ
ПРЕПОДАВАТЕЛЯ
КАК
КОМПОНЕНТ
ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ
СПОСОБНОСТИ. NovaInfo. Ru, 2(45), 303-305.
14.
Abduqodirov, A. A. O. G. L., & Kamolova, A. O. Q. (2025). Muzeylarning inson
ongiga ta’siri va ijtimoiy roli.
Science and Education
,
6
(3), 191-194.
15.
Ahmadjonova, D., & Kamolova, A. O. Q. (2025). Neyrografika mashg ‘ulotlari
orqali ongosti muammolarini yechish va maqsadga erishish usullari tadqiq
etish.
Science and Education
,
6
(3), 355-360.
