MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
444
XORIJIY INVESTITSIYALARNI IQTISODIYOTGA TASIR QILISH
XUSIYATLARI
Arslanbekov S.M.
TDTU, t.f.n. , dotsenti, Imamova L.A. , talaba
Tayach so’zlar: investitsiya, iqtisodiyot, milliy boylik, real investitslar,
investitsiyalarni baxolash..
Annotatsiya: O‘zbekiston bugungi kunda yirik xorijiy investitsiyalarni qabul
qiluvchi mamlakatlar qatoriga kirish uchun barcha iqtisodiy, siyosiy va huquqiy
asoslarga ega. Lekin bu degani O‘zbekistonda xorijiy investorlarni jalb qilish uchun
barcha ishlar qilib bo‘lindi, degani emas. Endigi navbatda bu asoslarga tayangan
holda investitsiyalar jalb etishning mexanizmlarini takomillashtirish masalalari
turadi.
O‘zbekiston bugungi kunda yirik xorijiy investitsiyalarni qabul qiluvchi
mamlakatlar qatoriga kirish uchun barcha iqtisodiy, siyosiy va huquqiy asoslarga
ega. Lekin bu degani O‘zbekistonda xorijiy investorlarni jalb qilish uchun barcha
ishlar qilib bo‘lindi, degani emas. Endigi navbatda bu asoslarga tayangan holda
investitsiyalar jalb etishning mexanizmlarini takomillashtirish masalalari turadi.
Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, strategik investorlar ko‘p miqdordagi
mablag‘larni, birinchi navbatda, iqtisodiyoti o‘z ichki imkoniyatlari asosida barqaror
va izchil ravishda rivojlanayotgan mamlakatga yo‘naltiradi. Aynan shunday
mamlakatlardagina qo‘yilgan mablag‘lar saqlanishi va barqaror foyda olishga
mo‘ljal qilsa bo‘ladi. Ichki va chet el investorlarini, birinchi navbatda, minimal
darajadagi soliq imtiyozlari emas, balki biznesdagi keyingi qulay va maqbul
istiqbollar qiziqtiradi. MDH davlatlarining paydo bo‘lishi bilan xorijiy
investorlarning investitsion faoliyatlarini amalga oshirishdagi yangi imkoniyatlar
maydoni paydo bo‘ldi. Shuni aytish kerakki, xorijiy investorlar bu masalada katta
tajribaga ega. Albatta, bu masalaning bir tomoni bo‘lsa, ikkinchi tomoni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
445
investitsiyalar qabul qiluvchi (MDH) davlatlar uchun zamonaviy ishlab chiqarish
vositalarini qabul qilishdagi investitson tanlov imkoniyati yaratildi. Bunga oddiy hol
deb qarash kerak emas, chunki investitsiyalar – iqtisodiyotni harakatga keltiruvchi,
uni olg‘a siljituvchi kuch. Mamlakatning ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy rivojlanishida
investitsiyalarning, jumladan, xorijiy investitsiyalarning ahamiyati kattadir.
Ma’lumki, har qanday davlat dunyodan ajralgan holda jahon tajribalarini
o‘rganmasdan, dunyoning yetakchi davlatlari ilm, fan va texnika sohasida erishgan
yutuqlarini qabul qilmasdan rivojlanishi mumkin emas. O‘zbekiston iqtisodiyotida
chuqur iqtisodiy islohotlar, tarkibiy o‘zgarishlar amalga oshirilar ekan, xorijiy
investitsiyalar rivojisiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Globallashuv jarayoniga qo‘shilish
dunyoning yetakchi davlatlari bilan hamkorlikda bo‘lish, ijtimoiy-iqtisodiy va
siyosiy sohadagi davlat siyosatining o‘zaro manfaatli asosda bu davlatlar siyosatiga
mos kelishidir. Zamonaviy jahon iqtisodiyoti uchun investitsiya faolligi va jahon
iqtisodiyoti globallashuvining kuchayishi muhim ahamiyat kasb etadi.
Rivojlanayotgan mamlakatlar va bozor iqtisodiyotiga o‘tish davrini boshidan
kechirayotgan davlatlarning xalqaro mehnat taqsimotidagi roli ortib borayotganligi
ham unga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, globallashuv jarayoniga iqtisodiyotni
erkinlashtirish, fan-texnika taraqqiyotining tezlashishi, raqobatning kuchayishi va
boshqa bir qator omillar ham xosdir
1
Ma’lumki, milliy boylikning muhim tarkibiy qismini korxona va
tashkilotlardagi, xalq xo’jaligi tarmoqlaridagi asosiy fondlar tashkil qiladi.
Uzoq muddat (bir yildan ortiq vaqt) mobaynida moddiy ishlab chiqarish
sohasida, noishlab chiqarish sohasida ham amal qiladigan, shuningdek, ijaraga berish
uchun foydalaniladigan moddiy aktivlar asosiy vositalar hisoblanadi. Asosiy
vositalarga imoratlar, inshootlar, o’tkazuvchi moslamalar, mashina va uskunalar,
transport vositalari, o’lchov asboblari, hisoblash texnikasi, ishlab chiqarish va xo’jalik
inventarlari, ishchi va mahsuldor hayvonlar, ko’p yillik daraxtlar, erning meliorativ
holatini yaxshilash uchun sarf qilingan kapital qo’yilmalar va boshqalar kiradi. O’z
navbatida, ko’p yillik daraxtlar, (mevali va manzarali), mahsuldor hayvonlar,
1
11. Tursunova M.R. Xalqaro menejment. Darslik. – T.: Iqtisodiyot dunyosi, 2022
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
446
kutubxona fondlari, oddiy qishloq xo’jaligi texnikalari xizmat muddati va qiymatidan
qat’iy nazar, asosiy vositalar tarkibiga kiritiladi. Shu bilan birga, yer ham asosiy
vositalar tarkibida hisobga olinadi.
Mamlakatimizda amaldagi me’yoriy-huquqiy hujjatlarga muvofiq asosiy
vositalar – korxona tomonidan uzoq muddat davomida xo’jalik faoliyatini yuritishda
mahsulot ishlab chiqarish, ishlarni bajarish yoki xizmatlar ko’rsatish jarayonida yohud
ma’muriy va ijtimoiy-madaniy vazifalarni amalga oshirish maqsadida foydalanish
uchun tutib turiladigan moddiy aktivlarni ifodalaydi. Asosiy vositalar tarkibiga
quyidagi mezonlarga javob beradigan moddiy aktivlar kiritiladi: bir yildan ortiq xizmat
qilish muddati; bir birlik (to’plam) uchun qiymati eng kam oylik ish haqi miqdorining
ellik baravaridan ortiq bo’lgan buyumlar.
Asosiy fondlarning iqtisodiy mohiyati shundaki, moddiy-mulkiy qiymatlik
ko’rinishidagi asosiy fondlar korxona ishlab chiqarish jarayonida mehnat vositasi
sifatida ko’p marotaba ishlatiladi (foydalaniladi) va ularning qiymati asta-sekin
qismlarga bo’lingan holda tovar (mahsulot) bahosiga o’tib boradi. Asosiy fondlarning
muhim xususiyati mehnat vositasi sifatida amal qilishi, ishlab chiqarish tsiklida ko’p
marotaba ishlatilishi va ular qiymatining mahsulot bahosiga ko’chib o’tishi bilan
tavsiflanadi.
Yuqorida ta’kidlaganimizdek, asosiy fondlarni shakllantirishda kapital
qo’yilmalar muhim o’rin egallab, bu muhimlik kapital qo’yilmalarning tarkibiy
tuzilishidan kelib chiqadi. Kapital qo’yilmalarning tarkibiy tuzilishi quyidagilarni
qamrab oladi: kapital qo’yilmalarning texnologik tuzilishi; kapital qo’yilmalarning
takror ishlab chiqarish tuzilishi; kapital qo’yilmalarning tarmoq va hududiy tuzilishi.
Real investitsiyalarni iqtisodiyot tarmoqlari bo’yicha taqsimlash va
o’zlashtirish mamlakat iqtisodiyotida muhim o’rin tutadi. Kapital qo’yilmalarning
iqtisodiy samaradorligi ularning tarmoqlar va hududlar bo’yicha tarkibiy tuzilishiga
bog’liq bo’ladi.
Kapital qo’yilmalarning tarmoq tuzilishi (tarkibi) deganda kapital
qo’yilmalarning butunlay iqtisodiyot va sanoat tarmoqlariga nisbati va taqsimlanishi
tushuniladi. Uni takomillashtirish, eng avvalo, iqtisodiyotning ustuvor tarmoqlarini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
447
proportsional ravishda rivojlantirish bilan bog’liq bo’ladi.
So’nggi yillarda iqtisodiyotga jalb etilayotgan xorijiy investitsiyalarning
tarmoq tarkibida jiddiy o’zgarishlar sodir bo’lmoqda. Iqtisodiyotni modernizatsiya
qilish sharoitida iqtisodiyotga yo’naltirilgan xorijiy investitsiyalar tarkibida sanoat
ulushi etakchi o’rinni saqlab qolgani holda pasayish tendentsiyasiga ega. Qishloq
xo’jaligi tarmog’ini rivojlantirishga qaratilgan hukumatning sa’yi-harakatlariga
qaramasdan qishloq xo’jaligiga yo’naltirilgan investitsiyalar ulushi tarmoq ehtiyojiga
nisbatan pastroq darajada saqlanib turibdi.
Aytish mumkinki, investitsiyalarning tarmoq tuzilishini rejalashtirish –
mamlakat iqtisodiyotining kelgusi holatini rejalashtirish bilan tenglashtiriladi va buni
hech qachon esdan chiqarmasligimiz lozim. Davlat byudjet mablag’lari va boshqa
dastaklar yordamida investitsiyalarning tarmoq tuzilishining o’zgarish tendentsiyasiga
sezilarli darajada ta’sir ko’rsatish mumkin.
Iqtisodiyotda kapital qo’yilmalarning roli, asosan, quyidagilar bilan
xususiyatlanadi:
–
kapital qo’yilmalar asosiy fondlarni barpo etish, amaldagi korxonalarni
ta’mirlash va kengaytirish, korxonalarni texnik qayta qurollantirishning muhim va
bosh omilidir;
–
kapital qo’yilmalar yordamida iqtisodiyot tarmoqlari va alohida ishlab
chiqarishdagi asosiy fondlarning rivojlanish sur’atlarini tartibga solish amalga
oshiriladi;
–
kapital qo’yilmalar yordamida ijtimoiy xarakterdagi muammolar (uy-joy,
ta’lim muassasalari, sog’liqni saqlash, madaniyat ob’ektlari qurilishi) bartaraf etiladi;
–
kapital qo’yilmalar yordamida mamlakatning barcha iqtisodiy
hududlarining rivojlanishi tartibga solinadi va boshq.
Investitsiyalarning o’sish sur’atlari ko’p omillarga bog’liq. Avvalambor
investitsiyalar hajmi olingan daromadni iste’mol va jamg’armaga taqsimlanishiga
bog’liq. Aholini o’rtacha daromadi past bo’lgan holda ularning asosiy qismi (70-80%)
iste’molga sarflanadi. Aholi daromadlarini o’sib borishi jamg’arishga yuboriladigan
qismni ortib borishiga sabab bo’ladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
448
Umumiy daromadda jamg’arish ulushining ortib borishi investitsiyalar hajmini
o’sishiga olib keladi, va aksincha. Ammo bu shart aholini davlatga ishonchi yuqori
bo’lganda, davlat fuqarolarning investitsion faolligini ta’minlaganda va kafolatlaganda
bajariladi.
Investitsiyalar hajmiga kutilayotgan daromad normasi ham ta’sir ko’rsatadi,
chunki ko’rilayotgan foyda investitsiyalashga undaydi. Kutilayotgan foyda normasi
qanchalik yuqori bo’lsa, investitsiyalash hajmi shunchalik yuqori bo’ladi, va aksincha.
Investitsiyalar hajmiga ssuda foizi stavkasi katta ta’sir ko’rsatadi, chunki
investitsiyalash jarayonida qarzga olingan mablag’laridan ham foydalaniladi. Agar
kutilayotgan sof foyda normasi o’rtacha ssuda foizi stavkasidan yuqori bo’lsa bu
qo’yilmalar investor uchun daromadlidir. Shuning uchun o’rtacha foiz stavkasini
o’sishi investitsiyalash jarayonini susayishiga olib keladi.
Investitsiyalar hajmiga kutilayotgan inflyatsiya sur’atlari ham o’z ta’sirini
o’tkazadi. Bu ko’rsatkich qanchalik yuqori bo’lsa investorning kelajakdagi foydasi
shunchalik qadrsizlanadi va investitsiyalarni rag’batlantiruvchi omillar qisqarib boradi.
Ma’lumki, iqtisodchi-olimlar jamg’armani investitsiyalashning asosi, deb
qarashadi. Bu mutlaqo to’g’ri, chunki investitsiya qilish uchun, eng avvalo, pul kapitali
bo’lishi kerak. Resurslar (shu qatori pul mablag’lari ham) cheklangan. Asosiy
muammo mablag’ topish masalasidir. Ayniqsa, investitsiya uzoq muddatni ko’zlashi
va tez natija bermasligi bilan ajralib turadi.
Jamg’arish – bu joriy davrdagi qayta ishlashning moddiy asosini kengaytirish
orqali kelajakda aholi iste’molini oshirishga yo’naltirilgan jarayon. Jamg’arishning
asosiy funktsiyasi – takror ishlab chiqarish jarayonining pirovard maqsadiga erishishga
ko’maklashishdir. Takror ishlab chiqarish jarayonining maqsadi aholining o’sib va
o’zgarib borayotgan ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojlarini qondirishdan iborat.
Iqtisodiy nazariyada milliy daromad bir qismining asosiy va aylanma
kapitallarni, shuningdek, ehtiyoj zaxiralarini ko’paytirish uchun sarflanishi
jamg’armani tavsiflaydi. Jamg’arma, odatda, investitsiya sifatida iqtisodiyotga
kiritiladi, ya’ni jamg’armaning iqtisodiyotga ijobiy ta’siri investitsiyaga
aylangandagina yuz beradi. Jamg’arma deyilganda aholi, korxona va davlat joriy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
449
daromadlarining kelajakdagi ehtiyojlarini qondirish va daromad olish maqsadlarida
to’planib borishi tushuniladi. Uning hajmi barcha xo’jaliklar daromadidan iste’mol
sarflarini ayirib tashlash yo’li bilan aniqlanadi. Daromad tarkibida iste’mol sarflari
ulushi qanchalik yuqori bo’lsa, jamg’arma hajmi shunchalik kam bo’ladi. Bunday holat
investitsiya faoliyati taraqqiyotiga ijobiy ta’sir ko’rsatmaydi. Jamg’armaning o’sishi
iqtisodiy ma’noda mablag’larning iste’mol buyumlar xarid qilishdan investitsiya
tovarlari xarid qilishga yo’naltirilishini bildiradi. Shunga ko’ra, muddat jihatdan
kechiktirilgan iste’mol jamg’armani anglatadi.
Ammo, jamiyat oldida doimo bugungi va ertangi iste’molning qancha
bo’lishini echish muammosi turadi. Jamiyat bugun qancha ko’p investitsiya qilsa,
ertaga boyroq bo’ladi, aksincha, ko’proq iste’mol qilinsa, keyinchalik ko’proq iste’mol
qilish imkoniyati shuncha kamayadi.
Yalpi xarajatlarda investitsiyalar hissasi nisbatan uncha ko’p bo’lmasa-da,
aynan, investitsiyalar tufayli asosiy makroiqtisodiy siljishlarga erishiladi. Shu bilan
birga, jamg’arish bilan investitsiya o’rtasidagi muvozanat makroiqtisodiy
muvozanatga erishishning eng muhim shartidir. Biroq, bu muvozanatga erishish doimo
oson kechmaydi. Bunga sabab investitsiya darajasi va jamg’arma darajasining boshqa-
boshqa jarayon va holatlarga bog’liqligidir.
Ma’lumki,
hukumat
mamlakatdagi
investitsiya
shart-sharoitlarini
takomillashtirib, makroiqtisodiy holatni yaxshilaydi, iqtisodiy barqarorlikka erishishga
harakat qiladi va iqtisodiy o’sishni ta’minlaydi. Bu esa, nafaqat, xorijiy investorlar
uchun investitsiya muhitining jozibadorligini ta’minlaydi, balki ichki investitsiya
jarayonlarini faollashtiradi.
Adabiyotlar.
1.
Mirziyoev Sh.M. O‘zbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
murojaatnomasi 20 dekabr 2022 y. – T: O‘zbekiston, 2022
2.
Vaxobov A.V., Xojibakiev Sh.X., Mo’minov N.G. “Xorijiy investitsiyalar”. O’quv
qo’llanma.- T.: Moliya, 2010.-328 b.
3.
Arslanbekov S.M.
Х alqaro investitsiyalarni jalb qilish omillari
Monografiya
–
TDTrU, 2023. 201-b.
