MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
394
Fan: INFORMATIKA VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
Axborot tizimlari xavfsizligi
Utbasova Dilafruz Bahodirovna
Ohangaron tuman 1-son politexnikumi
Annotatsiya: Axborot tizimlari xavfsizligi zamonaviy dunyoda juda muhim
masala hisoblanadi. Axborot tizimlari har qanday tashkilotning asosiy resurslaridan
biri bo‘lib, ular orqali muhim ma’lumotlar saqlanadi, uzatiladi va qayta ishlanadi. Shu
sababli, axborot tizimlarini himoya qilish va ularning xavfsizligini ta’minlash
tashkilotning barqaror ishlashi va raqobatbardoshligini saqlash uchun zarurdir.
Kalit so‘zlar: axborot texnologiyalari; ma'lumotlar, axborot tizimlari, himoya,
tarmoq, kodlar, tahdidlar.
Axborot tizimlari xavfsizligi deganda, axborot tizimlaridagi ma’lumotlarning
maxfiyligi, yaxlitligi va mavjudligi ta’minlanishi tushuniladi. Maxfiylik axborot faqat
ruxsat etilgan shaxslar tomonidan ko‘rilishi va foydalanilishi kerakligini bildiradi.
Yaxlitlik esa ma’lumotlarning o‘zgarmasligi va to‘g‘ri saqlanishini anglatadi.
Mavjudlik esa ma’lumotlar va tizimlarga kerakli paytda kirish imkoniyatining
mavjudligini ta’minlaydi. Ushbu tamoyillar axborot tizimlari xavfsizligining asosiy
poydevorini tashkil qiladi. Axborot tizimlari xavfsizligini ta’minlashda bir qancha
tahdidlar va hujum turlari mavjud. Eng ko‘p uchraydigan tahdidlar qatoriga zararli
dasturlar, xakerlik hujumlari, tarmoq hujumlari, ichki xodimlarning noto‘g‘ri
harakatlari va tabiiy ofatlar kiradi. Zararli dasturlar, masalan, viruslar, troyanlar,
ransomware va boshqa zararli kodlar tizimga kirib, ma’lumotlarni o‘g‘irlashi yoki
tizim ish faoliyatini buzishi mumkin. Xakerlik hujumlari orqali hujumchilar tizimga
noqonuniy kirishga harakat qiladi, ma’lumotlarni o‘zgartiradi yoki o‘chiradi. Tarmoq
hujumlari esa ko‘pincha tarmoq orqali amalga oshiriladi va ma’lumotlar oqimini
buzish yoki tarmoq xizmatlarini to‘xtatishga qaratilgan bo‘ladi. Ichki xodimlarning
noto‘g‘ri harakatlari ham axborot tizimlari xavfsizligiga jiddiy tahdid soladi. Ba’zan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
395
xodimlar bilmasdan yoki ataylab ma’lumotlarni oshkor qilishi, o‘zgartirishi yoki
yo‘qotishi mumkin. Shuningdek, tabiiy ofatlar, masalan, yong‘in, suv toshqini yoki
zilzila kabi hodisalar ham axborot tizimlariga zarar yetkazishi mumkin. Shu sababli,
axborot tizimlari xavfsizligini ta’minlashda nafaqat texnologik, balki tashkiliy va
huquqiy chora-tadbirlar ham muhim ahamiyatga ega.[1]
Axborot tizimlari xavfsizligini ta’minlash uchun bir nechta asosiy usullar va
texnologiyalar qo‘llaniladi. Ulardan eng muhimi autentifikatsiya, avtorizatsiya,
shifrlash, zaxiralash va monitoring hisoblanadi. Autentifikatsiya foydalanuvchining
kimligini aniqlash jarayonidir va ko‘pincha parollar, biometrik ma’lumotlar yoki ikki
faktorli autentifikatsiya orqali amalga oshiriladi. Avtorizatsiya esa foydalanuvchining
tizimdagi huquqlarini aniqlaydi va faqat ruxsat etilgan resurslarga kirishga imkon
beradi. Shifrlash ma’lumotlarni maxfiy saqlash uchun ishlatiladi. Ma’lumotlar
shifrlangan holda uzatiladi yoki saqlanadi, faqat kalitga ega bo‘lgan shaxslar ularni
o‘qiy oladi. Zaxiralash esa ma’lumotlarning yo‘qolishiga qarshi muhim himoya
vositasidir. Ma’lumotlarning muntazam zaxira nusxalarini yaratish orqali tizimda
yuzaga keladigan nosozliklar yoki hujumlar natijasida ma’lumotlarni tiklash mumkin
bo‘ladi. Monitoring esa tizim faoliyatini doimiy nazorat qilish va har qanday shubhali
holatlarni aniqlash uchun zarurdir. Axborot tizimlari xavfsizligini ta’minlashda inson
omili ham katta rol o‘ynaydi. Foydalanuvchilarni xavfsizlik bo‘yicha muntazam
o‘qitish, ularni xavfsizlik qoidalariga rioya qilishga o‘rgatish zarur. Shuningdek,
tashkilotlarda xavfsizlik siyosatini ishlab chiqish va uni qat’iy amalga oshirish
muhimdir. Bu siyosat foydalanuvchilar, tizimlar va ma’lumotlarga qanday
munosabatda bo‘lish kerakligini belgilaydi.[2]
Axborot tizimlari xavfsizligi sohasida zamonaviy texnologiyalar ham katta
yordam beradi. Masalan, sun’iy intellekt va mashinani o‘rganish texnologiyalari
yordamida tahdidlarni oldindan aniqlash va ularga qarshi samarali choralar ko‘rish
mumkin. Shuningdek, bulutli hisoblash xizmatlarining xavfsizligini ta’minlash uchun
maxsus protokollar va standartlar ishlab chiqilgan. Internet narsalari (IoT)
qurilmalarining xavfsizligini ta’minlash ham dolzarb masalalardan biridir, chunki ular
ko‘pincha zaif himoyalangan bo‘ladi va tarmoqqa kirish nuqtasi sifatida ishlatilishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
396
mumkin. Axborot tizimlari xavfsizligi doimiy ravishda rivojlanib borayotgan soha
hisoblanadi. Yangi texnologiyalar paydo bo‘lishi bilan birga yangi tahdidlar ham
yuzaga keladi. Shu sababli, tashkilotlar va mutaxassislar doimiy ravishda xavfsizlik
choralarini yangilab borishlari, yangi tahdidlarni o‘rganishlari va ularga qarshi
samarali strategiyalar ishlab chiqishlari zarur.[3]
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, axborot tizimlari xavfsizligi zamonaviy jamiyatda
axborot resurslarini himoya qilishning muhim qismi bo‘lib, uning samarali
ta’minlanishi tashkilotlarning muvaffaqiyatli faoliyati uchun zarurdir. Maxfiylik,
yaxlitlik va mavjudlik tamoyillariga asoslangan xavfsizlik choralari, tahdidlarni
aniqlash va ularga qarshi kurashish usullari, inson omilini hisobga olgan tashkiliy
chora-tadbirlar hamda zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash orqali axborot tizimlari
xavfsizligini ta’minlash mumkin. Bu esa axborotlarning ishonchliligi va tizimlarning
barqaror ishlashini kafolatlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdullayev, O. "Axborot tizimlari xavfsizligi asoslari". Toshkent: "Ilm-Ziyo", 2023.
2. Karimov, S. "Axborot xavfsizligi nazariyasi va amaliyoti". Toshkent: "O‘zbekiston",
2024.
3. Rustamov, M. "Kompyuter tizimlari va tarmoqlarda xavfsizlik". Toshkent: "Fan va
Texnologiya", 2022.
4. Tursunov, A. "Axborot texnologiyalari va xavfsizlik". Samarqand: "Samarqand
Universiteti Nashriyoti", 2023.
5. Xo‘jayev, B. "Axborot tizimlarida tahdidlar va himoya usullari". Buxoro: "Buxoro
Kitob Noshiri", 2024.
6. Islomov, D. "Axborot xavfsizligi va axborot-kommunikatsion tizimlar". Toshkent:
"Texnopress", 2023.
7. Nazarov, E. "Axborot tizimlari xavfsizligini ta’minlash texnologiyalari". Namangan:
"Namangan Universiteti Nashriyoti", 2024.
8. Saidov, F. "Axborot tizimlari xavfsizligi darsligi". Toshkent: "Yangi Avlod", 2023.
