MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
387
PEDIATRIYA YO’NALISHIDA BOLALARDA AUTIZM
BELGILARI VA TASNIFI
Yuldasheva Nasiba Xudaynazarovna
Qarshi Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi texnikumi
Pediatriya õqituvchisi
Annotatsiya: Maqola autizm spektridagi bolalar va ularning turli
tasniflariga bagʻishlangan. Autizm sindromi qanday kasallik ekanligi, uning necha
yoshdan maʼlum boʻlishi, bunday bolalar bilan qanday munosabatda boʻlish haqida
fikr yuritiladi.
Kalit soʻzlar: autizm sindromi, tashqi nutq, monologik nutq, stereotipik
harakatlar, ijtimoiy taʼsirlar, autizm bola, autizm bola hayoti, oʻz olami.
Mavzuning dolzarbligi:
"Autizm" tashxisi bugungi kunda juda koʻp
uchrayotgan kasallik boʻlib qoldi. Ammo bu atamani hamma ham tushunib
yetavermaydi va autistik tashxisli boladan nima kutishni tushunib yetavermaydilar.
Autizm spektrining buzilishi ijtimoiy oʻzaro taʼsirning yetishmasligi, boshqa odamlar
bilan aloqa qilishdagi qiyinchiliklar, muloqot paytidagi noadekvat reaksiyalar,
cheklangan qiziqish va stereotiplarga (takroriy harakatlar) moyillik bilan
tavsiflanadi.[1]
Hozirda dunyoda 6,5 milliondan ortiq autizmga chalingan shaxslar bor.
Soʻnggi paytlarda autizm bilan chalinganlar soni ortib bormoqda. Jahon sogʻliqni
saqlash tashkilotining 2019-yildagi maʼlumotiga koʻra, 150 boladan 1 tasida autizm
holati qayd etilgan. Autizm 21-asr kasalligidir.
Ilk bor "autizm" atamasi psixiatr E. Bleuler tomonidan kiritilgan boʻlib, u bu
konsepsiyani haqiqiy munosabatlarga eʼtibor bermasdan, assotsiatsiyalarni
eksperimental haqiqatdan ajratish qobiliyati deb hisoblagan. Dastlab, E. Bleuler autizm
bilan shizofreniya bilan ogʻrigan bemorlarning fikrlash oʻziga xosligini tushungan,
uning asosiy xususiyati oʻzidan va haqiqatdan chekinish edi. [1]
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
388
Bu kasallik sindromi oʻgʻil bolalarda qiz bolalarga nisbatan koʻp uchraydi.
Simptomlarning har xilligi va kasallik oʻzgaruvchanligi ushbu kasallikning
murakkabligidan dalolat beradi: sezilarsiz autistik xususiyatlardan to doimiy parvarish
talab etilishigacha.
Autizm haqiqatdan ham tashqi ogohlantirishlarga reaksiyaning yoʻqligi, oʻziga
chekinish, atrof muhit bilan aloqada juda passivlik va juda zaiflik deb hisoblanadi.
Autizmning asosiy belgilari qarashlari, yuz ifodasi va imo-ishoralari yordamida
boshqalar bilan aloqa oʻrnatishning tugʻma qobiliyatsizligida namoyon boʻladi.
Autizmli bolalar turli noqulay vaziyatlarga va taassurotlarning bezovta qiluvchi
taʼsiriga oʻziga xos tarzda munosabatda boʻlishadi. Bunday bolalarda nutq
rivojlanishining kechikishi kuzatiladi. Autizm eng aniq 3-5 yoshda kuzatiladi va
qoʻrquv, tajovuzkorlik, negativizm bilan kechadi. Keyinchalik intellektual va shaxsiy
rivojlanishdagi buzilishlar kuzatiladi.
TADQIQOT MATERIALLARI VA METODOLOGIYASI
Olimlarning fikricha, autizm kasalligining kelib chiqish sabablaridan biri bu –
homilaning ona qornidalik davrida maʼlum bir turdagi oqsillarning yetishmovchiligi.
Ikkinchi sababi organizmda ikki xil ogʻir metalning, qoʻrgʻoshin va simobning
koʻpayib ketishi. Uchinchi sabab atrof muhitning ekologik buzilishi va homiladorlik
paytida kuchli stress holatlarini kechirish. Anemiya hamda qon bosimining oshishi,
buyrakda bosim oshishi – bularning hammasi autizmning kelib chiqish sabablari
hisoblanadi. Bundan tashqari, autizm kasalligi belgilarining kengayishini, yaʼni
rivojlanishdan ortda qolish belgilarini Retta sindromi, Asperger sindromi va
autizmning klassik simptom komplekslarining koʻp uchrashi ham sabab boʻlishi
mumkin. Shuningdek, kasallik haqida maʼlumot koʻpaymoqda. Ilgari tortinchoq,
uyatchan, introvert va shizofreniyaga moyil bolalarni «gʻayritabiiy bolalar» deyishgan
boʻlsa, hozirgi kunga kelib bunday bolalarni autistik bolalar (autizm) deyishmoqda.
TAHLIL VA NATIJALARI
Erta bolalar autizmini O.S. Nikolskaya va K.S. Lebidinskaya 4 guruhga
ajratadilar. Ushbu tasnifning mezoni quyidagicha:
tashqi muhit bilan oʻzaro munosabatlarning taʼsirining tabiati va darajasi;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
389
birlamchi buzilishlarning tabiati va darajasi.
Birinchi guruhga chuqur autizmga chalingan bolalar kiradi. Bu guruhdagi
autistik bolalar gapirmaydilar, boshqalar bilan aloqa qilmaydilar, odamlar va ularning
atrofidagi dunyo bilan aloqa oʻrnatmaydilar va hatto bu aloqani oʻrnatishga harakat
ham qilmaydilar. Bunday bolalarning eng katta istagi boshqalardan oʻzini ajratishdir.
Ikkinchi guruhga kiruvchi autistik bolalar toifalari atrof-muhitni faol rad
etishdir. Ushbu guruhdagi bolalarda aloqaning kamroq buzilishi kuzatiladi va
bolalarning harakati stereotipikdir. Ushbu guruhdagi bolalar yuz ifodasida tashqi
olamdan qoʻrquvni ifodalaydi. Maktabgacha yoshdagi bolalar ijtimoiy aloqalarni
oʻrnatishi mumkin, garchi ular muloqot uchun obʼyektlarni qatʼiy tanlasalar ham,
ularning nutqi rivojlangan, faqat ehtiyojlarini ifodalash uchun foydalanadilar.
Uchinchi guruh autizmli bolalari esa qiziqishlari bilan band, boshqalarga
haddan ziyod ziddiyatda boʻladilar, bu tajovuzkor shaklda namoyon boʻladi. Bu bolalar
monolog nutqi bilan ajralib turadi, ammo bu nutq frazali, biroz gʻayritabiiy. Bu
bolalarning yana bir ajratib koʻrsatilgan tarafi turli fanlardan har xil bilimlarning
mavjudligi, ammo bu bilimlarni sezilarli darajada manipulyatsiya qilishdir.
Toʻrtinchi tur autizm sindromli bolalar bilan munosabat qilish juda qiyin, bu
bolalar juda zaifdir. Bunday holda, autizm ularda rivojlanmagan aloqa shakllariga ega
ekanligi bilan ifodalanadi. Bu bolalar muloqotga katta ehtiyoj sezadilar va ijtimoiy
muloqotga kirishishga tayyor. Ammo ular himoyalanmagan va himoyasiz, shuning
uchun agar bu bolalar muloqotda yoki qarshilikda biror toʻsiqni sezsalar, muloqot
darhol toʻxtaydi.[2]
Autizmga ega bolaning ehtiyojlarining tanqisligi, koʻz bilan aloqa oʻrnatishga
boʻlgan intilishlarining yoʻqligi, muloqotga kirishishdagi asossiz qoʻrquvlar uning
“ijtimoiy yakkaligining” yorqin koʻrinishidir. Autizmga ega bolaning qarashlari
boʻshliqqa qaratilgan boʻlib, suhbatdoshiga qaratmaydi. Koʻpincha ushbu qarash
autizmli bolaning ichki tashvishlanishlarini ifodalaydi. Goʻdaklik vaqtida hatto
onasining yuzi ham bolada qoʻrquv uygʻotishi mumkin. Autizmga ega boʻlgan
bolaning inson yuziga boʻlgan reaksiyasi shunday gʻayritabiiy-ki: bola insonning
yuziga qaramaydi, ammo uning periferik koʻruvi boshqa odam tomonidan qilingan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
390
barcha, hatto sezilar-sezilmay mayda harakatlarni sezishi mumkin. Goʻdaklik davrida
onasining yuzi "jonlanish kompleksi" oʻrniga bolada qoʻrquvni yuzaga keltirishi
mumkin. Ulgʻaya borgan sari autizmga ega boʻlgan bolaning ushbu hissiy omilga
boʻlgan munosabati oʻzgarmaydi. Odamning yuzi, yuz ifodasi juda kuchli taʼsirlovchi
boʻlib qoladi. [3].
Autizm - keng maʼnoda, odatda, aloqaga kirishmaslik, “yovvoyilik”, aloqadan
oʻzini olib qochish, oʻzining dunyosida yashash maʼnosini anglatadi. Aloqaga
kirishishdan qochish turli shaklda va sabablarga koʻra namoyon boʻlishi mumkin.
Baʼzan bu bolaning xarakteri kuchsiz boʻlsa, boshqa hollarda uning koʻrish yoki
eshitish qobiliyatining yetarlicha boʻlmasligi, aqliy rivojlanishdan orqada qolish, nutq
rivojlanishining orqada qolishi (eng avvalo, uning kommunikativ, yaʼni aloqa qilish
funksiyasining), nevrotik buzilishlar yoki ogʻir gospitalizm (bolaning ilk yoshlarida
ijtimoiy jihatdan izolyatsiya qilinishi natijasida yuzaga kelgan aloqa qilishning
surunkali taqchilligi) oqibatida kelib chiqadi. Kommunikatsiya (aloqa) qilishning
buzilishlari koʻp hollarda asosiy yetishmovchilik: aloqa qilishga boʻlgan ehtiyojning
sustligi, maʼlumotlarni idrok etish va vaziyatni tushunishning qiyinligi, ilk yoshlarda
aloqaning surunkali yetishmasligi, nutqdan foydalana olmaslik oqibati boʻladi.[4].
Autizmning asosiy belgilari bir yoshdan uch yoshgacha davrda toʻliq namoyon
boʻladi. Ota-onalar quyidagi belgilarga eʼtiborli boʻlishlari kerak:
Bolaning ota-onasi bilan boʻlishini yoqtirmaslik (qoʻliga olishi,
quchoqlashishi, oʻpishi, silashi va h.k.).
Uch yashar bola nutqining rivojlanmaganligi.
Biron bir kishi bilan boʻlishdan koʻra bir oʻzi boʻlishini yoqtirishi; ular
buyumlarni doim bir xil tartibda qoʻyib chiqadilar.
Tevarak-atrof bilan aloqada boʻlishni istamasligi; qiziqmaslik.
Odatda bola nutqi hali rivojlanmagan boʻlsa ham, u oʻz istak-xohishlarini imo-
ishora, harakat bilan bildiradi. Bola autizmida esa bu kuzatilmaydi.
Bola koʻzingizga qaramaydi.
Bolaning
harakatlari,
imo-ishoralari
hech
narsani
bildirmaydi,
asabiylashganini koʻrsatadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
391
Bola bir tonda, ifodasiz, xuddi bir yod olgan matnni ifodalayotgandek
gapiradi. Bola oʻzi yaxshi gapira olmasa ham, uning aks-sado nutqi, yaʼni exolaliya -
kimnidir ketidan qaytarish qobiliyati yaxshi boʻladi.
Odatdan tashqari idrok etish reaksiyalari (ovozga, hid, taʼm, ushlab
koʻrishlarga), masalan, ovozdan qattiq qoʻrqib tushishi, maʼlum hiddan tushkunlikka
tushishi va h.k.[4]
Quyida autizmning eng keng tarqalgan simptomlari keltirilgan:
Bola odatda ismiga eʼtibor bermaydi.
Yolgʻiz oʻynashni yoqtiradi.
Koʻzga qarashdan qochadi.
12-14 oylik davrda ham oddiy murojaat nutqini (kel, ol, ber, qoʻy kabi
soʻzlar, ishoralar) tushunmaydi.
Nimadir istaganda koʻrsatkich barmogʻini ishlatmaydi.
Aylanuvchi
jismlarga,
masalan,
mashina
baloniga
boshqa
oʻyinchoqlardan koʻproq qiziqadi.
Til imkoniyatlari jihatdan ortda qola boshlaydi.
Boshini devorga, yerga yoki qoʻli bilan uradi.
Yuqorida sanab oʻtilgan belgilarning hammasi ham va doim ham kuzatilmaydi.
Lekin ota-ona tomonidan ularning bittasi payqalgan taqdirda ham, bu shifokor qabuliga
borish uchun asos boʻla oladi. Oʻzbek ota-onalari orasida 2-3 yoshda ham biror soʻz
ayta olmaydigan bolaga nisbatan befarqlik kuzatiladi, kattalar tomonidan «bobosi ham
5 yoshida gapirgan», «hamma bola har xil boʻladi», «oʻzi koʻp multfilm koʻradi»,
«yolgʻiz katta boʻlyapti, shunga kamgap, unga uka obkelish kerak», «onasi yaxshi
qaramaydi, telefonga yopishib qolgan» kabi bahonalar tez-tez ishlatiladi. Va, afsuski,
yoʻqotilgan vaqt koʻp hollarda bolaning zarariga ishlaydi.
Autistik bolalarning oʻziga xosligi ham aynan nutqni tushunish muammolari
bilan bogʻliq boʻlib, u siz nima deyotganligingizni anglay olmaydi, shu sababli ham
gapirmaydi, muloqotga kirishmaydi. Bu muloqot uzilishi ortidan autistik bolalarda
normatipik bolalardagiga qaraganda koʻproq asabiylik, agressiya va norozilik
kuzatilishi mumkin[5].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
392
Xulosa.
Jamiyatimizda autizm bilan bogʻliq qoʻrqinchli narrativlar yashagani
holda, aslida autizm qoʻrqinchli tushuncha emas, autizm xavfli emas, autizm hukm
emas va autistlar bugun siz va bizning oramizda yashaydi. Biz yetarli bilimga ega
emasligimiz ortidan ularni odamovi, introvert yoki boshqa qandaydir nomlar bilan
atarmiz balki. Autizm sindromli bolalarni barcha tengdoshlari kabi qabul qilishimiz,
ularga oddiy bolalardek munosabat bildirishimiz autistik bolalarni jamiyatga
moslashuvi birmuncha oson kechishiga olib keladi. Bu munosabat oiladan boshlanadi.
Ota-onalar bolalarini nuqsonli deb emas, balki barcha farzandlari kabi ularga qanday
vazifa bersa, bu bolaga ham shunday yuklamalar bilan mashgʻul qilish kerak.
Koʻpchilik oilalarda autizmni aqliy zaiflik bilan adashtirib, bolalar rivojlanishida
kechikishlarga sabab boʻladi. Autizm belgilari qancha erta payqalsa va unga tegishli
choralar, davo ishlari olib borilsa, bunday bolalar kelajakda kutilgandan ham yaxshiroq
natijalarga erishishi mumkin. Hozirda autizmga chalinib, kelajakda katta mashhurlikka
erishgan shaxslar ham koʻp. Shu vaqtgacha autizm kasalligini genetik kasallik deb
hisoblashgan. Soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, autizm kasalligi atrof-muhitdagi turli xil .
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Nuritdinovna, N. M. (2022). BOLA SHAXSINING SHAKLLANISHIDA
PSIXOLOGNING O’RNI. TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY
JURNALI, 2(4), 61-63.
2. Nuritdinovna, N. M., & Murtozaevna, M. M. (2022). PEDAGOGICAL
MECHANISMS OF DEVELOPING PROFESSIONAL MOBILITY OF FUTURE
MANAGERS. Berlin Studies Transnational Journal of Science and Humanities, 2(1.5
Pedagogical sciences).
3. Низамова, М. Н. (2022). ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ФОРМИРОВАНИЯ
БУДУЩЕЙ
УПРАВЛЕНЧЕСКОЙ
КУЛЬТУРЫ
В
РАЗВИТИИ
ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ МОБИЛЬНОСТИ. Science and innovation, 1(B3), 530-
532.
4..
Низамова,
М.
Н.
(2022).
ПРИЧИНА
ВОЗНИКНОВЕНИЯ
АУТИСТИЧЕСКОГО ДЕФЕКТА. Ученый XXI века, (5-1 (86)), 59-61.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_ Май –2025
393
5. Nuriddinovna, N. M. (2022). NUTQNI TO'LIQ RIVOJLANMAGANLIGINI
BARTARAF ETISHDA PEDAGOGIK KORREKSION ISHLAR TIZIMI.
INNOVATION IN THE MODERN EDUCATION SYSTEM, 3(25), 19-22.
6. Nizamova, M. (2023). BO ‘LAJAK MENEJERLARDA AKADEMIK
MOBILLIKNI AMALGA OSHIRISH SHART SHAROITLARI. Namangan davlat
universiteti Ilmiy axborotnomasi, (6), 759-763.
7. Muyassar, N. (2023). OLIY TA’LIM TIZIMLARIDA KASBIY MOBILLIKNI
RIVOJLANTIRISH VA ULAR ASOSIDA PEDAGOGIK MEXANIZMLARNI
TAKOMILLASHTIRISH. International Journal of Contemporary Scientific and
Technical Research, 12-15.
8. Sodiqova, Y., & Nizamova, M. (2023). YOZMA NUTQ NUQSONLARI.
Академические исследования в современной науке, 2(11), 76-80.
9. Nizamova, M., & Mansurova, S. (2024). BOLAGA NECHA YOSHDAN CHET
TILLARNI
O'RGATISH
MUMKIN?
OTA-ONALARNI
QIZIQTIRGAN
SAVOLLARIGA
MUTAXSIS
JAVOBI.
Бюллетень студентов нового
Узбекистана, 2(1), 46-49.
