MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
122
XALQ PEDAGOGIKASIDA MILLIY URF-ODATLAR, AN’ANALAR
VA UDUMLAR
Shahrisabz shahar Qunduzak masjidi imom xatibi
Mallayev Azamxon Jalolovich
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Pedagogika
fakulteti pedagogika yo‘nalishi 2-kurs talabasi
G’ofurova Fayyoza Baxtiyor qizi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada xalq pedagogikasi tizimida milliy urf-odatlar,
an’analar va udumlarning tarbiyaviy imkoniyatlari tahlil qilinadi. Maqola zamonaviy
ta’lim tizimida xalq pedagogikasi vositalaridan foydalanishning dolzarbligini ilmiy-
nazariy asosda yoritadi.
Kalit so‘zlar: xalq pedagogikasi, urf-odat, an’ana, udum, milliy tarbiya, xalq
og‘zaki ijodi, qadriyatlar, ma’naviyat.
Абстрактный. В статье анализируется воспитательный потенциал
национальных обычаев, традиций и практик в системе народной педагогики. В
статье на научно-теоретической основе подчеркивается актуальность
использования средств народной педагогики в современной системе
образования.
Ключевые слова: народная педагогика, обычаи, традиции, нравы,
народное воспитание, народное устное творчество, ценности, духовность.
KIRISH
Xalq pedagogikasi – bu xalq hayot tajribasiga tayanuvchi, ma’naviy va axloqiy
me’yorlarni avloddan avlodga uzatib keluvchi noyob tarbiya tizimidir. O‘zbek
xalqining boy tarixi, urf-odatlari, an’analari va udumlari yosh avlodni tarbiyalashda
muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ular orqaligina bolalar ongiga ezgulik, odob,
vatanparvarlik, halollik kabi tushunchalar singdiriladi. Milliy urf-odatlar – millatning
turmush-tarziga singib ketgan, uning shakllanishi va rivojiga xizmat qiladigan ijtimoiy
madaniy hayotida oʻz aksini topgan, doim takrorlanib turadigan xatti-harakat,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
123
koʻpchilik tomonidan qabul qilingan xulq-atvor qoidalari va koʻnikmalar koʻrinishidir.
[1]
Milliy urf-odatlar bizning xalqimizda oʻziga xos oʻzbekona tarixiy
xususiyatlarga ega boʻlib, anʼanaviy va zamonaviy koʻrinishlarda namoyon
boʻladi. Milliy urf-odatlar va anʼanalar har bir millatda oʻziga xos tizimni tashkil etadi,
xalq tomonidan turmush tarzining zaruriy sharti deb qabul qilinadi. Milliy urf-
odatlarga befarqlik kishini, millatni oʻzligidan uzoqlashtiradi. Milliy urf-odatlarda
vatanga, millatga boʻlgan hurmat-eʼtibor va sadoqat tajassum topadi. Mamlakatimizda
istiqlol tufayli 130 dan ortiq millat va elat vakillari urf-odat va anʼanalarini asrab
avaylash, takomillashtirish uchun barcha imkoniyatlar yaratilgan. Bu hol millatlararo
munosabatlarning rivoji, oʻzaro doʻstlik va totuvlik rishtalarining mustahkamlanishiga
1.
Milliy urf-odatlar va ularning tarbiyadagi o‘rni
Urf-odatlar – bu xalq hayotining muhim jihatlaridan biri bo‘lib, ularning
madaniyati, turmush tarzi, dunyoqarashi bilan chambarchas bog‘liqdir. Masalan,
“Navro‘z” bayrami nafaqat tabiat uyg‘onishining ramzi, balki yoshlarni mehnatga,
tabiatga mehr-muhabbat bilan qarashga o‘rgatadi. “Beshik to‘yi”, “Sunnat to‘yi”,
“Nikoh to‘yi” kabi marosimlar orqali esa insoniy qadriyatlar, oila ahamiyati, ota-ona
hurmati yosh avlodga singdiriladi. Urf-odatlar – bu ijtimoiy hayotda shakllangan,
jamiyat tomonidan qabul qilingan qadriyatlar va marosimlardir. Xalq pedagogikasida
bu odatlar shaxsning ma’naviy shakllanishiga xizmat qiladi.
Masalan: Beshik to‘yi – bolaning dunyoga kelganini e’tirof etish bilan birga,
oilaning jamiyat oldidagi mas’uliyatini kuchaytiradi.
Sunnat to‘yi esa bolani jamoa a’zosi sifatida tan olish, uni axloqiy me’yorlarga
tayyorlash bosqichidir.
Nikoh va kelin salom – oilaning muqaddasligi, er-xotin o‘rtasidagi hurmat,
sabr-toqat, o‘zaro mas’uliyat g‘oyalarini yosh avlod ongiga singdiradi.
Bu urf-odatlar orqali oila, jamiyat, yurt, ota-onaga hurmat kabi fazilatlar xalq
ongida mustahkamlanadi[2]. Bunday urf-odatlar orqali xalq bolalarga milliy
qadriyatlarni o‘ziga xos shaklda singdiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
124
2. An’analar – avlodlar davomiyligini ta’minlovchi vosita
An’analar – bu avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan qadriyatlardir. Masalan,
mehmonnavozlik, kattalarga hurmat, kichiklarga izzat, qo‘shnichilik rishtalari o‘zbek
xalqining an’anaviy tarbiyaviy fazilatlaridandir. Bu kabi an’analar oilaviy va ijtimoiy
hayotda muhim o‘rin tutib, farzandlar ongiga axloqiy me’yorlarni singdirishda
samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi[3].
Mehmonnavozlik an’anasi – bolaning ochiqko‘ngil, muruvvatli bo‘lishini
ta’minlaydi.
Kattalarga hurmat – har bir yosh avlodga “katta kishi” timsoli orqali andoza
beriladi. Bolalar doimo katta kishilar oldida hurmatda bo‘lish, ularning so‘zlariga
quloq tutish, o‘zini tutish madaniyatiga ega bo‘ladi.
Qo‘shnichilik rishtalari – har bir insonning o‘z muhitiga nisbatan mas’uliyatli
bo‘lishini ta’minlaydi. O‘zbek an’analarida qo‘shniga yordam berish, shodlikda
sherik, g‘amda hamdard bo‘lish madaniyati mujassam. An’analar xalqning axloqiy
madaniyatini, ijtimoiy munosabatlarini shakllantiradi va yosh avlod ongiga singdiradi.
3. Udumlar – xalq hayotining ko‘zgusi
Udumlar – urf-odat va an’analar bilan yaqin bo‘lsa-da, ko‘proq marosimlar,
liboslar, ovqatlar, xalq amaliy san’atida namoyon bo‘ladi. Masalan, milliy kiyimlar –
atlas, adras, do‘ppi kiyish orqali ham yoshlar milliy g‘urur, o‘zligiga sadoqat ruhida
tarbiyalanadi. O‘zbek xalqining “qaynona kelinini o‘rgatar”, “kuyov salom beradi”
kabi udumlari orqali esa ijtimoiy me’yorlar mustahkamlanadiUdumlar xalq turmush
tarzining estetik jihatini namoyon etadi. Xalq pedagogikasida udumlar orqali bolaga
nafaqat ma’naviyat, balki did, estetik qarashlar ham singdiriladi. Milliy kiyimlar, xalq
musiqa asboblari, xalq o‘yinlari, marosimlar – bular estetik, ruhan boy shaxsni
tarbiyalaydi. Masalan, Navro‘z bayramida yoshlar tabiatga mehr, mehr-oqibat,
shukronalik ruhida tarbiyalanadi
Milliy kiyimlar (atlas, adras, do‘ppi) – yoshlar ongida o‘ziga xoslik, iftixor,
estetik did tarbiyasini shakllantiradi.
Xalq o‘yinlari va ashulalari – bolalarda jismoniy va aqliy faoliyatni
rivojlantiradi, mushohadali fikrlashga, hamkorlikda ishlashga o‘rgatadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
125
Bayramlar (Navro‘z, Hayit, Hosil bayrami) – bolalarning tabiatga mehr bilan
qarashiga, mehnatni qadrlashga, tinchlik, totuvlik g‘oyalarini tushunishiga yordam
beradi. Udumlar orqali xalq o‘z madaniyatini avlodlarga yetkazadi, shaxs
shakllanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
XULOSA
Xalq pedagogikasi o‘zining tabiiyligi, milliyligi, uzviyligi bilan zamonaviy
tarbiya tizimi uchun beqiyos manbadir. Milliy urf-odatlar, an’analar va udumlar yosh
avlodni shaxs sifatida kamol toptirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ular orqali milliy
o‘zlik, vatanparvarlik, mehnatsevarlik, ma’naviy poklik kabi fazilatlar yosh ongiga
singadi. Shu bois, hozirgi globallashuv davrida milliy qadriyatlarimizni targ‘ib etish,
ularni zamonaviy ta’lim tizimi bilan uyg‘unlashtirish dolzarb masalalardan biridir. Bu
borada har bir ustoz, har bir ota-ona xalq pedagogikasining boy tajribasiga tayanib,
yoshlarni barkamol inson qilib voyaga yetkazishda faol bo‘lishi zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Mirziyoyev SH.M. “Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan
birga quramiz”. “O‘zbekiston”, 2017
2.
Xoldorova, Z. (2019). O‘zbek xalq pedagogikasi asoslari. Toshkent: O‘qituvchi
nashriyoti.
3.
Karimova, M. (2020). “An’anaviy marosimlar va tarbiyaning uyg‘unligi”.
Pedagogika va psixologiya, 4(2), 45–49.
4.
Normurodov, A. (2021). Milliy qadriyatlar va yoshlar tarbiyasi. Samarqand:
Registon.
5.
Shomurodova, S. (2018). “Navro‘z an’analarining estetik va tarbiyaviy
ahamiyati”. Ma’naviyat, 3(1), 33–37.
6.
Mutalipova M.J. Xalq pedagogikasi – T.: Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston
milliy kutubxonasi nashriyoti, 2011 y.
7.
Joyce, B., Calhoun, E., Hopkins, D “Pedagogy, Teaching Practices”
2004,Pedagogy, Curriculum, Teaching Practices and Teacher Education in Developing
Countries.e
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
126
8.
Xusniddin, Milinorov, and Mavlonova Malika. "Bo’lajak o’qituvchilarni kasbiy-
pedagogik tayyorlash jarayonida kommunikativ kompetentsiyalarini rivojlantirish
metodikasi."
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
7 (2024): 296-304.
9.
Хushmatovich, Milinorov Xusniddin. "Pedagogik faoliyat jarayonida bo ‘lajak
pedagoglarni
raqamli
texnologiyalardan
foydalanish
samaradorligini
oshirish."
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
7 (2024): 305-312.
10.
Милиноров, Хусниддин Хушматович, and П. М. Жалолова. "ПРОЦЕСС
ОРГАНИЗАЦИИ
РАЗВИТИЯ
КОМПЕТЕНЦИЙ
В
ВЫСШЕЙ
ШКОЛЕ."
Proceedings of International Conference on Modern Science and Scientific
Studies
. Vol. 3. No. 5. 2024.
11.
Anatolyevna, Boyarkina Yulia, Sokhibov Akram Rustamovich, and Milinorov
Khusniddin Khushmatovich. "EDUCATIONAL TOURISM AS A POTENTIAL FOR
THE DEVELOPMENT OF THE REGION."
Web of Teachers: Inderscience
Research
2.6 (2024): 185-189.
12.
Milinorov, XX va DN Eshmuratova. “O’ZBEK URNAVALARI,
MAROSIMLARI VA ODAMLARINI SHAXS TARBIYoTIDAGI O’RNI”.
Web of
Teachers: Inderscience Research
2.5 (2024): 205-209.
13.
Djamalov A. Raqamli pedagogika asoslari. – Toshkent: “Innovatsiya”, 2023
