MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
216
KLASSIK MEXANIKAGA O’TISH
Yo’lliyeva Madina Xudoyqulovna
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Fizika yo‘nalishi talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada klassik mexanikaga o‘tish jarayoni va uning
tarixiy rivojlanishi ko‘rib chiqiladi. Aristotel mexanikasidan boshlab, Galiley
tajribalari va Nyutonning klassik mexanikani matematik asosda shakllantirishi tahlil
qilinadi. Shuningdek, XIX-XX asrlarga kelib klassik mexanikaning cheklovlari
aniqlanib, kvant mexanikasi va nisbiylik nazariyasi uning ba’zi asosiy tamoyillarini
qayta ko‘rib chiqishga olib kelgani muhokama qilinadi. Klassik va kvant mexanikasi
o‘rtasidagi farqlar ham taqqoslanadi. Ushbu ish, fizikaning rivojlanish jarayonini
tushunish va zamonaviy fan asoslarini anglash uchun muhim ilmiy manba bo‘lib
xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: Klassik mexanika, Nyuton mexanikasi, Aristotel mexanikasi,
Galiley tajribalari, inertsiya qonuni, Nyuton qonunlari, gravitatsiya nazariyasi, kvant
mexanikasi, noaniqlik printsipi, Shredinger tenglamasi, Eynshteyn nisbiylik
nazariyasi, mikro va makro dunyo, klassik determinizm, fizik qonunlar evolyutsiyasi.
Kirish.
Klassik mexanika jismlarning harakati va ularning o‘zaro ta’sirini
o‘rganadigan fundamental fizika bo‘limi hisoblanadi. U XVII asrda Nyuton tomonidan
shakllantirilgan bo‘lsa-da, unga olib kelgan ilmiy jarayon uzoq tarixiy rivojlanishga
ega. Aristotel mexanikasidan tajriba va matematik modelga asoslangan Galiley va
Nyuton mexanikasiga o‘tish fizikada inqilobiy burilish yasadi. Keyinchalik, XX asrga
kelib, kvant mexanikasi klassik nazariyaning cheklovlarini aniqlab berdi.
Aristotel mexanikasi.
Aristotel mexanikasi qadimgi yunon falsafasiga
asoslangan bo‘lib, unda jismlar harakati haqida noto‘g‘ri, lekin uzoq vaqt davomida
qabul qilingan qarashlar mavjud edi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
217
Harakatning tabiiy va majburiy turlari:
Tabiiy harakat (og‘ir jismlar Yer
markaziga qarab tushishi) va majburiy harakat (tashqi kuch ta’siri ostida harakatlanish)
farqlangan.
Tashqi kuchsiz harakat mumkin emas:
Aristotel jismlarning harakati
doimiy kuch talab qiladi deb o‘ylagan.
Og‘irlik tushunchasi:
Og‘ir jismlar tezroq tushishi kerak degan g‘oya
ilgari surilgan.
Bu g‘oyalar fanning rivojlanishini uzoq vaqt tormozlagan, chunki ular tajriba
asosida tekshirilmagan edi.
O‘rta asr ilmiy yutuqlari.
O‘rta asrlarda musulmon olimlari va yevropalik
faylasuflar Aristotel mexanikasini shubha ostiga qo‘ya boshladi:
Ibn Sino (980–1037)
– Harakat va inersiya tushunchalari haqida fikr
yuritgan.
Al-Biruniy (973–1048)
– Jismlarning zichligi va yer tortish kuchi haqidagi
tadqiqotlarni olib borgan.
Jean Buridan (XIV asr)
– "Impuls" tushunchasini ilgari surib, Aristotel
qarashlarini tanqid qilgan.
Galiley mexanikasi.
XVI asr oxirida
Galileo Galiley (1564–1642)
kuzatuv va
tajriba asosida mexanikaga yangicha yondashuvni taklif qildi:
Erkin tushish qonuni:
Barcha jismlar bo‘shliq sharoitida bir xil tezlanish
bilan tushadi (og‘irlik ta’sirida).
Inertsiya printsipi:
Tashqi kuch ta’sir qilmasa, jism o‘zining harakat
holatini saqlaydi.
Tajribalarga asoslangan ilmiy yondashuv:
Aristotel mexanikasidan farqli
ravishda, Galiley harakat qonunlarini tajribalar orqali isbotlagan.
Nyuton mexanikasi. Isaak Nyuton (1643–1727)
Galiley kashfiyotlarini
umumlashtirib, o‘zining
"Tabiiy falsafaning matematik asoslari"
(1687) asarida
mexanikani aniq matematik modelga aylantirdi:
Nyutonning uch qonuni:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
218
1.
Inertsiya qonuni –
Jismga tashqi kuch ta’sir qilmasa, u tinch holatda yoki
to‘g‘ri chiziqli harakatda bo‘ladi.
2.
Kuch va tezlanish qonuni
– Kuch jismlarga ta’sir qilib, ularning
tezlanishini belgilaydi (F = ma).
3.
Aks ta’sir qonuni
– Har qanday kuchga teng va qarama-qarshi kuch
mavjud.
Gravitatsiya qonuni:
Sayyoralar va jismlar harakati gravitatsiya kuchi
bilan tushuntirildi.
Differensial va integral hisob:
Nyuton harakat tenglamalarini yechishda
matematik usullarni qo‘lladi.
Nyuton mexanikasi asrlar davomida fizika va muhandislikning asosiy
qonuniyatlarini belgilab berdi.
Klassik Mexanikadan Kvant Mexanikasiga O‘tish.
XIX-XX asrlarga kelib,
klassik mexanikaning cheklovlari
namoyon bo‘la boshladi:
1.
Mikro dunyoda klassik qonunlar ishlamasligi:
Atom va subatom
zarrachalar harakatini tushuntirish uchun klassik mexanika yetarli emas edi.
2.
Issiqlik nurlanishi va kvant nazariyasi:
Maks Plank 1900-yilda energiya
kvantlar orqali uzatilishini taklif qildi.
3.
Fotoeffekt va yorug‘likning kvant tabiatini tushuntirish:
Albert Eynshteyn
yorug‘lik faqat to‘lqin emas, balki kvant (fotonlar) ko‘rinishida ham bo‘lishini
ko‘rsatdi.
Kvant mexanikasi paydo bo‘lishi bilan
klassik determinizm tamoyili
o‘z
ahamiyatini yo‘qotdi. Endi zarralar harakati aniq emas, balki ehtimoliy funksiyalar
bilan tavsiflanadi.
Xususiyat
Klassik mexanika
Kvant mexanikasi
Determinizm
Harakat
aniq
bashorat
qilinadi
Noaniqlik printsipi mavjud
Davomiylik
Energiya
uzluksiz
o‘zgaradi
Energiya
diskret
miqdorlarda
(kvantlarda) o‘zgaradi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
219
Harakat
qonunlari
Nyuton
qonunlariga
bo‘ysunadi
Shredinger
tenglamasi
bilan
ifodalanadi
Kuzatuv
Jismning
harakati
kuzatuvdan mustaqil
Kuzatuvchi natijaga ta’sir qiladi
(to‘lqin-funktsiya kollapsi)
Xulosa
Klassik mexanikaga o‘tish uzoq tarixiy jarayon bo‘lib, Aristotel falsafasidan
boshlab Galiley va Nyuton orqali shakllangan. Klassik mexanika makroskopik jismlar
uchun to‘g‘ri ishlaydi va zamonaviy texnologiyalarda qo‘llaniladi. Biroq, XX asrga
kelib, kvant mexanikasi va nisbiylik nazariyasi paydo bo‘lishi bilan, klassik
mexanikaning chegaralari aniqlandi. Bugungi kunda
klassik va kvant mexanikasi
bir-
birini to‘ldiruvchi fanlar sifatida qaraladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Landau L., Lifshits E.
Mexanika (Teoretik fizika kursi, 1-jild). –
Toshkent: Fan, 1980
.
2.
Fayzullayev J.
Nyuton mexanikasi va uning rivojlanishi.
– Toshkent:
O‘zMU nashriyoti, 2015.
3.
Lev Landau, Evgeny Lifshitz.
Mechanics (Course of Theoretical
Physics, Vol. 1).
(1976)
4.
Yoldoshev A., Ochilov J., Omonkulova U. FIZIKANI O ‘QITISHDA
ZAMONAVIY AXBOROT-KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARIDAN
(AKT) FOYDALANISHNING AFZALLIKLARI VA KAMCHILIKLARI //Journal
of universal science research. – 2024. – Т. 2. – №. 7. – С. 514-521.
5.
Yo‘ldoshev A. oʻgʻli Hasanov, JN, & oʻgʻli Jurakulov, SZ (2024).
POPULAR PHYSICS CONCEPTS OWN INTO RECEIVED VISUAL COURSE
MATERIALS WORK EXIT //GOLDEN BRAIN. – Т. 2. – №. 1. – С. 487-495.
6.
Yo‘ldoshev A. oʻgʻli Hasanov, JN, & oʻgʻli Jurakulov, SZ (2024). ON
THE RELATION OF METAPHYSICS TO PHYSICS //GOLDEN BRAIN. – Т. 2. –
№. 1. – С. 472-486.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
220
7.
Abdug‘Aniyevich Y. L. A., Sheraliyevich S. J. NA-KMS VA
KARBAPOLL
ASOSIDA
OLINGAN
KOMPLEKSLARNING
IQ-
SPEKTRASKOPIYASI VA RENTGAN SPEKTRASKOPIYASI TAHLILI //Science
and innovation. – 2024. – Т. 3. – №. Special Issue 29. – С. 67-72.
8.
Abdug‘Aniyevich
Y.
L.
A.,
O‘G‘Li S. J. R. NATRIY
KARBOKSIMETILLSELYULOZA VA POLIAKRILAMID ASOSIDA OLINGAN
KOMPLEKSLARNI IQ SPEKTRASKOPIYA ASOSIDA O ‘RGANISH //Science
and innovation. – 2024. – Т. 3. – №. Special Issue 29. – С. 46-52.
9.
Abdug‘Aniyevich
Y.
L.
A.,
O‘G‘Li E. H. I. NATRIY
KARBOKSIMETILSELLYULOZA VA POLIAKRILAMID ASOSIDA OLINGAN
KOMPLEKSLARNI RENTGEN SPEKTRASKOPIYA ASOSIDA O ‘RGANISH
//Science and innovation. – 2024. – Т. 3. – №. Special Issue 29. – С. 53-57.
10.
Abdug‘Aniyevich
Y.
L.
A.
et
al.
NATRIY
KARBOKSIMETILSELLYULOZA VA POLIAKRILAMID ASOSIDA OLINGAN
KOMPLEKSLARNI MEXANIK XOSSALARINI O ‘RGANISH //Science and
innovation. – 2024. – Т. 3. – №. Special Issue 29. – С. 61-66.
11.
Тўрахонов, Ф., Омонқулова, У., & Замонова, Ш. (2025). МЕТОДИКА
ФОРМИРОВАНИЯ КВАЛИФИКАЦИИ И НАВЫКОВ ИЗГОТОВЛЕНИЯ
ДЕМОНСТРАЦИОННЫХ
ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНЫХ
УСТРОЙСТВ
В
ПРЕПОДАВАНИИ ФИЗИКИ. Предпринимательства и педагогика, 4(1), 100-112.
12.
To‘raxonov Fozil Bobonazarovich, O. U. Husanovna (2024) fizikani namoyish
tajribalar yordamida takomillashtirishning metodik asoslari. Educational Research in
Universal Sciences ISSN, 2181-3515.
13.
Husanovna, U. O., Rustamovich, T. B., & Yusupovna, C. G. (2024).
UMUMTA’LIM
MAKTABLARIDA
FIZIKADAN
NAMOYISH
TAJRIBALARINING O ‘QUV MAZMUNDORLIGINI ANIQLASH VA ULARNI
JORIY ETISH METODIKASI. Science and innovation, 3(Special Issue 29), 317-321.
14.
Suyunova, A., Toʻraxonov, F. B., & Omonqulova, U. H. (2024). STOKS USULI
YORDAMIDA
QOVUSHQOQLIK
KOEFFITSIENTINI
ANIQLASH
METODIKASI. Science and innovation, 3(Special Issue 29), 428-436.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
221
15.
To‘raxonov, F. B., & Omonqulova, U. H. (2024). FIZIKA FANINI REAL VA
VIRTUAL NAMOYISH TAJRIBALAR ASOSIDA O ‘QITISH. Educational
Research in Universal Sciences, 3(13), 110-117.
16.
Husanovna, U. O., & Yusupovna, C. G. (2024). UMUMTA’LIM
MAKTABLARIDA FIZIKANI O ‘QITISHDA EKSPERIMENTAL YONDASHUV.
Science and innovation, 3(Special Issue 29), 322-326.
17.
Умида, О. Х., & Саттарова, Ш. А. (2024). РАБОТЫ ЭРИСТЕДА, ФАРАДЕЯ,
АМПЕРА
И
МАКСВЕЛЛА
ПРИВЕЛИ
К
ВОЗНИКНОВЕНИЮ
ЭЛЕКТРОМАГНЕТИЗМА. Science and innovation, 3(Special Issue 29), 506-515.
18.
Ortiqovna,
E.
S.
(2025).
6-SINF
TABIIY
FANDAGI
ZICHLIK
TUSHUNCHASINI RAQAMLI TA’LIM TEXNOLOGIYALARI BILAN O‘QITISH.
Modern education and development, 26(1), 144-151.
19.
Pardayeva, K., Tursunov, S., & Hasanov, S. (2024). “ATOM FIZIKASI”
FANIDAN TALABALARNING BILISH FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISHDA
INTERFAOL METODLARDAN FOYDALANISH. Inter education & global study,
(10 (1)), 250-255
20.
Pardayeva K. “Raqamli texnologiyadan foydalanishning tarixi va tajribasi.”
“Aniq va tabiiy fanlarning rivojlanishi istiqbollari” Respublika ilmiy-amaliy anjumani
2024-yil 7-may. 399-403.
21.
Boymirov Sh., Pardayeva K., Tursunov Sh. “O‘quvchilarda fizika tasavvurlarini
shakllantirishning nazariy asoslari.” Kasb-hunar ta’limi. 2023-yil 1-son. 73-77.
22.
Pardayeva
K.Z.,
Muhammadsapayev
M.M.
"Fizikadan
laboratoriya
mashg‘ulotlarini bajarishda raqamli texnologiyaning afzalliklari". Zamonaviy fizika va
astronomiyaning muammolari, yechimlari, o‘qitish uslublari". Xalqaro ilmiy-amaliy
anjuman. 2025-yil 17-aprel
23.
Pardayeva K.Z., Muhammadsapayev M.M. "Fizika fanini o‘qitishda multimediya
vositalaridan foydalanish". Kasb-hunar ta'limi. Ilmiy-uslubiy, amaliy, ma'rifiy jurnal.
2025-yil, 3-son
24.
Pardayeva K.Z. "Umumta'lim maktablarida atom fizikasi bo‘limini o‘qitishda
raqamli texnologiyalarni qo‘llash". Qo‘qon DPI. Ilmiy xabarlar 2025-yil 2-son.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
222
25.
E Yu Turaev, S Ya Shaimardonova, Sh S Zamonova, AO Khodzhamov.
Application Of Mössbauer Spectroscopy To Determine The Parameters Of The EFG
Tensor At Barium Nodes For УBA2CU3O7-X. The American Journal of Applied
sciences. 2021. P-76-80
26.
Zamonova Shahlo Safar qizi, Abdimurodov Elbek Qahramonovich.
FORMATION OF PRACTICAL SKILLS AND COMPETENCIES OF PUPILS
WHEN PERFORMING EXPERIMENTAL EXERCISES IN PHYSICS. CURRENT
RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS. 2024. P-33-37
27.
Zamonova Shahlo Safar Qizi, O Abduraxmonov. FIZIKADAN AMALIY
MASHG ‘ULOTLARNI PEDAGOGIK DASTURIY VOSITALAR ASOSIDA
TAKOMILLASHTIRISH. Science and innovation. 2024. 334-336-b
28.
Zamonova Shahlo Safar Qizi, Abdimurodov Elbek Qahramonovich.
FIZIKADAN EKSPERIMENTAL MASHG ‘ULOTLARNI BAJARISHDA
О‘QUVCHILARDA
AMALIY
KО‘NIKMA
VA
MALAKALARNI
SHAKLLANTIRISH. Science and innovation. 2024. 330-333-b
29.
Q Kh Bobomurodov, O Kh Babakhanov, Sh S Zamonova, MR Sattorov, SQ
Bobomurodov,
RA
Shokirov.
PROBLEMS
OF
COEXISTENCE
OF
SUPERCONDUCTIVITY
AND
MAGNETIC
ORDERING
OF
COPPER
SUBLATTICES IN YBa2Cu3-XFeXO7-X CERAMICS. Technical science and
innovation. 2020. P- 29-35
30.
Zamonova Shahlo Safar Qizi, Jumayeva Sevara Roʻzimamat Qizi, Madaminova
Fazilat Gʻanisher Qizi, Jumayeva Barchinoy Normengli Qizi. YADRO
NURLANISHLARINING TIBBIYOTDA QOʻLLANILISHI. Science and innovation.
2024. 267-269 – b.
31.
Abdulla Dursoatov, Safarali Abduqodirov. POLEMIRLI ERITMALARNING
REOLOGIK XOSSALARINI O‘RGANISH. Science and innovation. 2024.134-137-b
32.
Abdulla Dursoatov, Humoyuddin Boboniyozov. SIRKA KISLOTASIDA
COOH GURUHNING MOLEKULALARARO OʻZARO TA’SIRDAGI ROLI VA
ULARNING KOMBINATSION SOCHILISH SPEKTRLARINI O‘RGANISH.
Science and innovation. 2024. 138-141-b
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
223
33.
Abdulla Dursoatov, Ilhom Turdaliyev. CHUMOLI KISLOTASIDA COOH
GURUHNING MOLEKULALARARO OʻZARO TA’SIRDAGI ROLI VA
ULARNING KOMBINATSION SOCHILISH SPEKTRLARINI O‘RGANISH.
Science and innovation. 2024. 125-129-b
34.
Shokir Tursunov, Abdulla Dursoatov, Ulug‘Bek Qurbonov. SBT BOʻYOQ VA
UNING HOMODIMERLARINING ERITMALARI SPEKTRAL-LUMINESSENT
VA FOTOKIMYOVIY XUSUSIYATLARI. Science and innovation. 2024. 81-85-b
35.
Sh T Boymirov, A Ch Dursoatov, Sh T Tursunov. METHODOLOGY OF
ORGANIZING AND ITS CONDUCT OF STUDY PRACTICE FOR PHYSICS IN
HIGHER EDUCATION WITH PROBLEM CONTENT. International journal of
conference series on education and social sciences (Online). 2023/8/11.
36.
Boymirov Sherzod, Dursoatov Abdulla. Monokarbon kislotalarda cooh
guruhning molekulalararo o ‘zaro ta’siridagi roli va ularning kombinatsion sochilish
spektrlari. Educational Research in Universal Sciences. 244-250-b
37.
Ziyonet.uz
– O‘zbek tilidagi ilmiy maqolalar va darsliklar.
38.
Kitobxon.com
– O‘zbek tilida fizika bo‘yicha kitoblar to‘plami.
39.
O‘zbekiston Milliy kutubxonasi (natlib.uz)
– Akademik darsliklar va ilmiy
adabiyotlar.
