MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
261
ZARDUSHTIYLIK: AQIDAVIY ASOSLARI VA MAROSIMLARI
Avazova Dilrabo Axrorjon qizi
Farg’ona davlat universiteti
Chet tillari fakulteti, Filologiya va tillarni o’qitish: ingliz tili
1-kurs talabasi
Ilmiy rahbar: Pulatova Nigoraxon Raximjonovna
Annotatsiya: Ushbu maqolada Zardushtiylik dini tarixiy va diniy nuqtayi
nazardan yoritilgan. Unda dinning asoschisi Zardusht, asosiy aqidaviy tamoyillari,
diniy marosimlari va muqaddas kitobi — “Avesto” haqida ma’lumotlar berilgan.
Avestoning tuzilishi, undagi asosiy bo‘limlar va ular orqali ifodalangan diniy-falsafiy
g‘oyalar tahlil qilingan. Maqola Zardushtiylikning qadimiy diniy tizim sifatida
bugungi dinshunoslik fanida tutgan o‘rnini yoritishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar: Zardushtiylik, Ahura Mazda, Avesto, Gatlar, Zardusht, olov
marosimi, Navjot, Dahma, ezgulik, qadimiy dinlar, diniy marosimlar, Zardushtiy
aqidalar.
Abstract: This article examines the Zoroastrian religion from a historical and
religious perspective. It provides extensive and scientific information about the founder
of the religion, Zoroaster, its main doctrinal principles, religious rituals, and its holy
book, the Avesta. The structure of the Avesta, its main sections, and the religious and
philosophical ideas expressed through them are analyzed. The article aims to shed
light on the place of Zoroastrianism as an ancient religious system in today's religious
studies.
Keywords:Zoroastrianism, Ahura Mazda, Avesta, Gathas, Zoroastrianism, fire
ritual, Navjot, Dakhma, goodness, ancient religions, religious rituals, Zoroastrian
beliefs.
Аннотация: В данной статье рассматривается зороастрийская
религия с исторической и религиозной точки зрения. В книге содержится
обширная научная информация об основателе религии Зороастре, ее основных
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
262
доктринальных принципах, религиозных ритуалах и священной книге Авеста.
Анализируется структура Авесты, ее основные разделы, а также выраженные
в них религиозно-философские идеи. Цель статьи — пролить свет на место
зороастризма как древней религиозной системы в современном религиоведении.
Ключевые слова: Зороастризм, Ахура Мазда, Авеста, Гаты,
зороастризм, огненная церемония, Навджот, Дахма, добро, древние религии,
религиозные ритуалы, зороастрийские верования.
Zardushtiylik insoniyat tarixidagi eng qadimiy monoteistik dinlardan biri
hisoblanadi. U eramizdan avvalgi II–I ming yilliklar oralig‘ida Erondagi qadimgi O‘rta
Osiyo hududida paydo bo‘lgan bo‘lib, uning asoschisi faylasuf va payg‘ambar
Zaratushtra (Zardusht) deb e’tirof etiladi. Bu din g‘oyaviy asoslari, e’tiqodiy tizimi va
marosimlari jihatidan dunyo dinlari taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatgan.
Zardushtiylikning asosiy manbai va mukammal diniy kitobi – “Avesto” sanaladi.
Zardushtiylikning markazida Ahura Mazda (donolik egasi, Ezgu Xudo)ga bo‘lgan
e’tiqod turadi. U butun mavjudotning yaratuvchisi, adolat va ezgulik manbai sifatida
qaraladi. Shu bilan birga, ezgulik va yovuzlik o‘rtasidagi kurash tushunchasi bu
dinning markaziy falsafasini tashkil qiladi. Ezgulik kuchi — Mitra va yovuzlik kuchi
— Angra Mainyu (yoki Ahriman) o‘rtasidagi ziddiyat abadiy emas, vaqtinchalikdir.
Zardushtiylikda inson — bu ikki kuch o‘rtasidagi tanlov qiluvchi ongli mavjudot
sifatida tasvirlanadi.
Zardushtiylikda amal qilinadigan uch asosiy tamoyil bor: ezgu o‘ylar, ezgu
so‘zlar, ezgu amallar. Bu prinsiplar nafaqat diniy, balki axloqiy va ijtimoiy hayotning
ham bosh mezoni bo‘lib xizmat qiladi.
Avesto - zardushtiylikning muqaddas kitobi. Zardushtiylikda muqaddas kitob
sifatida “Avesto” e’tirof etiladi. Bu asar qadimiy fors tiliga yaqin bo‘lgan avesta tilida
yozilgan. Avesto o‘z tarkibida diniy aqidalar, axloqiy ko‘rsatmalar, huquqiy normalar,
ilohiy marosimlar, duo va madhiyalarni jamlagan. Avestoning asosiy qismlari
quyidagilardan iborat:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
263
1. Yasna – eng muhim qism bo‘lib, diniy marosimlar va ibodatlarda o‘qiladigan
suralar, ayniqsa Zardushtning shaxsiy da’vatlarini ifodalovchi Gatlar ham shu qismda
jamlangan.
2. Visparad – Yasna kitobini to‘ldiruvchi diniy marosimlarning tavsifi.
3. Vendidad – diniy qonun-qoidalar, najosatdan tozalanish, jinoyat va jazo
masalalarini qamrab olgan.
4. Yashtlar – Ahura Mazda, Amshaspandlar (farishtalar) va boshqa ilohiy
kuchlarga bag‘ishlangan madhiyalar.
5. Xorda Avesto – kundalik ibodatlar, duo, bayramlar haqida qisqargan
ibodatlar to‘plami.
Avesto nafaqat diniy asar, balki qadimgi eroniy xalqning dunyoqarashi,
madaniyati, ijtimoiy-siyosiy hayoti haqida boy ma’lumotlar manbaidir. U bugungi
dinshunoslik, tarix, falsafa va tilshunoslik fanlari uchun bebaho manba hisoblanadi.
Zardushtiylik marosimlari. Zardushtiylikda diniy marosimlar tozalikka
asoslanadi. Ular ichki va tashqi poklikni uyg‘unlashtirishga yo‘naltirilgan: Ibodat
(Gohlar): kuniga besh mahal ibodat qilish tartibi mavjud. Olovga sig‘inish: olov —
ilohiy nur va tozalik ramzi. Har bir ibodatxona (Ateshkade)da muqaddas olov doimiy
yonib turadi. Navjot marosimi: bolani diniy jamoaga kiritish marosimi bo‘lib, unga
sudre (oq libos) va kusti (muqaddas belbog‘) topshiriladi. Dahma (jasad minorasi):
Zardushtiylar jasadni yer, suv yoki olovga tegizmay, tabiatga zarar yetkazmaslik uchun
maxsus baland minoralarga qo‘yib, tabiiy yo‘qolishga topshirishadi.
Zardushtiylar o'zlarining ehtiromli ma'budlariga e'tiqod qilishgan.Ahuramazda
zardushtiylarning ulug' va donishmand oliy xudosi hisoblangan.Mitra-Quyosh va
yorug'lik ma'budidir.O'tli chaqmoqlar yordamida u yovuzlik va o'lim ma'budi bo'lmish
Ahriman bilan jang qiladi.Zardushtiylar yomg'irdan keyin hosil bo'ladigan kamalakka
Mitraning o'q uzayotgan yoyi deb sig'inishgan.Anaxita zardushtiylikda hosildorlik va
suv ma'budasi hisoblangan.Zardushtiylik dini ta'limoti insoniyatning ezgulik va
yovuzlik haqidagi qarashlari takomiliga katta ta'sir ko'rsatdi.
Hozirgi kunda zardushtiylikka e'tiqod qiluvchi diniy jamoalar mavjud.Ular
Hindistonning Mumbay(Bombey,G'ujarot,shtatlarida 115ming kishiga yaqin),
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
264
Pokiston, Shri Lanka, Buyuk Britaniya,Kanada, AQSh, Avstraliya va Eronning
(Tehranda 19ming kishidan ortiq) ba'zi chekka viloyatlarida saqlanib qolgan.Eron
Islom Respublikasida zardushtiylik diniga e'tiqod qilish qonun tomonidan ruxsat
etilgan.Mumbayda zardushtiylarning madaniy markazi Koma nomidagi institut
faoliyat olib boradi.Undan tashqari Mumbayda homiy Dxalla raisligida dunyo
zardushtiylari madaniyati fondi ishlab turibdi.1960-yilda zardushtiylarning birinchi
umumjahon kongressi Tehronda o'tkazildi.Keyingi kongresslar Bombeyda o'tkazildi.
Zardushtiylik ezgulik, adolat, insoniylik va ongli tanlov g‘oyalari asosiga
qurilgan qadimiy yakkaxudolik dini sifatida insoniyat madaniyatida muhim o‘rin
tutadi. Bu dinning asosiy manbai bo‘lgan “Avesto” esa diniy-falsafiy tafakkurning
yuksak namunasidir. Undagi g‘oyalar bugungi kunda ham axloqiy, ekologik va
insonparvarlik tamoyillari bilan dolzarbligini saqlab qolgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Avesto. Qadimgi fors yozuvlaridan tarjima. — Toshkent: Gafur G‘ulom nomidagi
nashriyot, 2001.
2. А. Asqarov. Zardushtiylik falsafasi va uni o‘rganish tarixidan. – Samarqand:
Ma’naviyat, 2019.
3. A. Mo’minov, X. Yo’ldoshxojayev, D.Rahimjonov. ‘ Dinshunoslik ’ Toshkent.
‘Mehnat’ , 2004
4. Mary Boyce. Zoroastrianism: Its Antiquity and Constant Vigour. – London: Oxford
University Press, 1979.
5. Shodiev, K. Dinshunoslik asoslari. – Toshkent: TDPU, 2020.
6. G‘aniyev, B. Dinlar tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2018.
7. Duchesne-Guillemin, J. Zoroaster and Ahura Mazda. – Paris: UNESCO, 1962.
