MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
310
SEMATIKA VA PRAGMATIKANING TILSHUNOSLIKDAGI O’RNI
Tohirova Diyoraxon Dilshod qizi
Farg‘ona davlat universiteti 1-bosqich talabasi
Igamberdiyeva Shaxnoza Adxamovna
Farg‘ona davlat universiteti tayanch doktoranti
Annotatsiya: Ushbu maqolada semantika va pragmatikaning tilshunoslikdagi
ahamiyati, ular o’rtasidagi asosiy farqlar to’g’risida ma’lumot berilgan.
Kalit so’zlar: tilshuoslik, semantika, pragmatika, subordinnatsiya,
koordiatsiya, nutq amallari.
Аннотация: В данной статье представлена информация о значении
семантики и прагматики в лингвистике, а также основные различия между
ними.
Ключевые слова: лингвистика, семантика, прагматика, субординация,
координация, речевые акты.
Annotation: This article provides information about the importance of
semantics and pragmatics in linguistics, as well as the main differences between them.
Keywords: linguistics, semantics, pragmatics, subordination, coordination,
speech acts.
Tilshunoslik — tilning paydo bo‘lishi va rivojlanishi, til va tafakkur, til va
jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar, tilning jamiyatdagi o‘rni, ichki tuzilishi, tilning
tasnifi, uni tahlil qilish usullari va boshqa shu kabi masalalarni o‘rganadigan fan
sohasidir. Semantika va pragmatika esa tilshunoslikning asosiy yo‘nalishlari bo‘lib,
tilshunoslikda muhim o‘rin egallaydi. Semantika va pragmatika bir-biriga yaqindek
bo‘lsa-da, ular o‘rtasida muayyan farqlar mavjuddir. Ularning farqi asosan "so‘zning
ma’nosi" va "so‘zning kontekstdagi ma’nosi" atrofida yig‘iladi.
Semantika — tilshunoslikda ma'no va uning ifodalanishini, so‘zlar va ularning
tuzilmalari orqali qanday ma'nolar shakllanishini o‘rganuvchi fan sohasidir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
311
Semantika, avvalo, so‘zlarning, jumlalar va iboralarining ma'nolarini, ularning
lingvistik kontekstda qanday ishlashini tahlil qiladi. Bu soha tilning ma'nosini to‘liq
tushunish va ifodalash uchun zarur bo‘lgan nazariy asoslarni ishlab chiqadi. Semantika,
shuningdek, so‘zlarning ko‘plab ma’nolariga ega bo‘lishi, shuningdek, ularning
o‘zgaruvchanligi va shartli talqinlari bilan shug‘ullanadi. Ma'nolarni aniqlashda tilning
o‘ziga xos strukturalarini va ularning o‘zaro aloqalarini chuqur tahlil qilish talab
etiladi.
Semantik ma'no tilshunoslikda so‘z yoki iboraning lug‘aviy, aniq va to‘g‘ri
ifodalanadigan ma'nosini anglatadi. Bu ma'no ko‘pincha so‘zning o‘zida mujassam
bo‘lib, uning lingvistik kontekstida o‘zgarishsiz qoladi. Masalan, "kitob" so‘zi "matn
bilan to‘ldirilgan nashr" ma'nosini anglatadi, bu esa so‘zning lug‘aviy ma'nosidir.
Semantik ma'no tilshunoslikda o‘zgaruvchan va kontekstdan mustaqil bo‘lgan
so‘zlarning asosiy ma'nosini aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
Pragmatik ma'no so‘z va iboralarning kontekstdagi ma'no o‘zgarishlarini
o‘rganadi. Bu turdagi ma'no tilning ijtimoiy va muloqot jarayonidagi amaliy
ishlatilishini aks ettiradi. So‘zlarning yoki iboralarining ma'nosi faqat ularning o‘ziga
xos lingvistik tarkibi bilan emas, balki kimga, qanday holatda va qaysi kontekstda
ishlatilayotganiga ham bog‘liqdir. Masalan, "Yaxshi ish qilding!" iborasi biror kishiga
mukofot yoki tan olish sifatida ishlatiladi, lekin uning ma'nosi faqat muloqotning
kontekstiga asoslanadi va shaxslararo munosabatlarga qarab farq qiladi.
Semantika va sintaksis tilshunoslikda bir-biriga chambarchas bog‘liq bo‘lgan
ikki asosiy yo‘nalishdir. Sintaksis, asosan, so‘zlarning tuzilishini va ularning til
ichidagi joylashishini o‘rganadi, ya’ni so‘zlarning qanday tartibda va qanday
bog‘lanishda ishlatilishini tahlil qiladi. Semantika esa so‘zlar, iboralar va jumlalar
orqali ifodalangan ma’nolarni va ularning funksiyalarini aniqlashga qaratilgan.
Sintaksis va semantika o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni tushunish, tilning to‘g‘ri va aniq
ifodalanishini ta'minlashda juda muhimdir.
Misol uchun, quyidagi ikkita jumla sintaktik jihatdan to‘g‘ri, ammo semantik
jihatdan bir-biriga o‘xshash bo‘lsa-da, ularning tuzilishi farq qiladi:
"Men kitobni o'qidim."
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
312
"Kitobni men o'qidim."
Har ikkala jumla ma'nosi jihatidan bir xil bo‘lsa-da, ularning
sintaktik tuzilishi farqlidir. Birinchi jumlada subyekt ("Men") boshida joylashgan
bo‘lsa, ikkinchi jumlada esa ob'ekt ("Kitobni") boshida keladi. Bu sintaksisning
o‘zgarishi ma'noga hech qanday ta’sir ko‘rsatmasa-da, jumlaning tuzilishidagi
o‘zgarishning semantik ta'siri ko‘rsatilgan bo‘ladi. Sintaksis ma'lum bir ma'noni
qanday qilib ifodalashni belgilasa, semantika esa bu ifoda orqali qanday ma'no
anglashishini tushuntiradi.
Semantika va sintaksis o‘rtasidagi aloqani ko‘proq tushunish uchun
subordinatsiya va koordinatsiya kabi tushunchalarni ko‘rib chiqish lozim. Jumlalar
ichidagi ma'no turli darajalarda o‘rnatiladi. Sintaktik strukturalar semantikaning
qanday shakllanishini belgilaydi. Subordinatsiya (to‘liqroq ma'no) va koordinatsiya
(ikki yoki undan ortiq elementlarni birlashtirish) semantik nuqtai nazardan alohida
ahamiyatga ega.
Subordinatsiya
— bu biror ibora yoki jumlaning boshqa bir jumlaga yoki
iboraga bog‘lanishidir, bunda asosiy ma'no bosh jumlada ifodalanadi, qo‘shimcha
ma'no esa ikkinchi jumlada taqdim etiladi. Misol uchun:"Men kechqurun kutubxonada
ishladim."Bu jumlada subordinaatsiya mavjud bo‘lib, asosiy ma'no "Men kechqurun
kutubxonada ishladim" jumlasida to‘liq ifodalanadi.
Koordinatsiya
— bu ikki yoki undan ortiq elementning bir-biriga teng
darajada bog‘lanishidir. Koordinatsiya tilshunoslikda ikki yoki undan ortiq
ma'lumotning birlashtirilishini anglatadi. Misol uchun:"Men va do‘stim kechqurun
kutubxonada ishladik."Bu jumlada koordinatsiya orqali ikki subyektning faoliyati
birlashtirilgan. Har ikkala shaxsning faoliyati birlashtirilganligi sababli, semantik
o‘zgarish yuzaga keladi. Bunday hayotiy misollarni kundalik hayotimizda deyarli har
kuni ishlatamiz. Masalan, biror vaqtda bir nechta shaxslar o‘rtasidagi faoliyatni
ta’riflashda sintaktik struktura va semantik o‘zgarishlar orqali turli ma'nolarni
shakllantiramiz. Bunda sintaksis, so‘zlarni qanday joylashtirishni va birlashtirishni
ta’minlasa, semantika ularning kontekstdagi ma'nosini belgilaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
313
Pragmatika
— bu tilshunoslikning tilning haqiqiy kontekstdagi ishlatilishini
o‘rganuvchi bo‘limi. U tilning qanday qilib muloqotda ishlatilishini, nutq amallarini
qanday bajarilishini va so‘zlar va iboralar orqali qanday ma'nolar shakllanishini tahlil
qiladi. Pragmatika sintaksis va semantikadan farq qiladi, chunki u tilning real
hayotdagi muloqot jarayonlarida qanday ishlashini va nuqtai nazardan qanday talqin
qilishni o‘rganadi.
Pragmatikaning muhim tushunchalaridan biri — nutq amallari nazariyasidir.
Bu nazariyani ilgari surgan ilk olimlardan biri J.L. Austin bo‘lib, u tilning ma'nosi
faqatgina so‘zlarning to‘g‘ri ishlatilishiga bog‘liq emasligini, balki ular qanday maqsad
bilan ishlatilayotganiga ham bog‘liq ekanligini ta'kidladi.
Paul Grice tomonidan taklif qilingan va so‘zlarni qanday talqin qilishni
tushuntiruvchi yana bir muhim tushuncha — "maxsus tavsiyalar" (implicature)dir.
Grice, agar biror kishi ba'zi bir so‘zlarni ishlatsa, lekin ularning ma'nosi to‘liq
aytilmasa, siz so‘zning ortidagi ma'noni qanday tushunishingiz kerakligini ko‘rsatadi.
Masalan, "Bu yerda birov yo‘q" degan gap, aslida "Shu o‘rinda odamlar bor" degan
ma'noni o‘zida o‘tkazishi mumkin. Grice’ning bu nazariyasi pragmatik talqinlarning
semantikadan farq qilishini, ya'ni so‘zlarning faqat o‘z ma'nolaridan tashqari
kontekstdagi ma'nolarni shakllantirishini tushuntiradi.
Pragmatika, tilning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri bo‘lib, tilning kontekstdagi
foydalanilishini o‘rganadi. Bunda tilning muloqotda qanday ishlatilishini, biror so‘z
yoki ibora real vaziyatda qanday ta'sir qilishi mumkinligini tahlil qiladi. Kontekst
tilning noaniqliklarini, shuningdek, so‘zlarning har xil ma'nolarini aniqlashda muhim
rol o‘ynaydi. Misol uchun, "O‘ylaymanki, men bugun yaxshi ko‘rindim" gapining
ma'nosi, u qachon va qanday kontekstda aytilganiga bog‘liq. Bu holatda, jumlaning
ma'nosi shaxsning o‘zi tomonidan aytilganiga qarab, uning o‘zini qanday his qilishi
yoki boshqalar tomonidan qabul qilinishiga bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Pragmatika tilshunosligi, so‘zlarning ma'nosi va ularning o‘zgaruvchanligi
bilan bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy va madaniy omillarni o‘rganadi. Ba'zi so‘zlar va iboralar
biror bir muloqotda yoki ijtimoiy guruhda o‘zgarishi mumkin. Masalan, "Salom" so‘zi
turli madaniyatlarda yoki ijtimoiy guruhlarda turli ma'nolarni anglatishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
314
Pragmatika, tilning noaniq va moslashuvchanligini tahlil qilishda yordam beradi,
chunki so‘zlar va iboralar muayyan kontekstda turlicha talqin qilinishi mumkin.
Semantika va pragmatikaning asosiy farqlari ularning tilning ma'no tizimiga
yondashuvi bilan bog‘liq. Semantika so‘z va gaplarning lug‘aviy va grammatik
ma'nosini o‘rgansa, pragmatika so‘z va gaplarning kontekstga qarab qanday ma'no
nazarda tutilayotganini o‘rganadi. Bu farqni tushunish uchun quyidagi misolni ko‘rish
mumkin: "Bu xona issiq" jumlasini oladigan bo‘lsak, semantik nuqtai nazardan bu
shunchaki harorat balandligi haqidagi jumla bo‘lsa, pragmatik nuqtai nazardan esa
deraza ochilishi kerakligi haqidagi ma'no bo‘lishi mumkin. Bu yerda semantika
so‘zning aniq, to‘g‘ri ma'nosini, pragmatika esa nutq vaziyatini va suhbatdoshning
niyatini tushunishga qaratilgan.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, pragmatika tilshunoslikning kontekstual
tahliliga asoslangan yo‘nalish bo‘lib, tilning haqiqiy muloqotdagi ishlatilishini,
so‘zlarning ma'nolarini va nutq amallarini o‘rganadi. Semantika va pragmatika
o‘rtasidagi farqlar tilning ma'no tizimining turli jihatlarini tushunishga yordam beradi.
Semantika doimiy, lug‘aviy ma'nolarga e'tibor qaratgan bo‘lsa, pragmatika tilning real
hayotdagi kontekstida qanday ma'no anglatilayotganini aniqlashga qaratilgan. Bu
bilimlar tilning amaliy qo‘llanilishida va muloqot jarayonlarini tushunishda muhim
o‘rin tutadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Лютикова Е. И. Семантика и семантические исследования. — М.: Изд-
во МГУ, 2003. — 256 с.
2.
Соссюр, Ф. де. Курс общей лингвистики / пер. с фр. Р. Харрис. —
Лондон: Duckworth, 1983. — (Ориг. издано в 1916 г.).
3.
Левинсон С. К. Прагматика. — Кембридж: Cambridge University Press, 1983
