MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
62
DAVLAT MOLIYAVIY NAZORATI: DAVLAT MOLIYASINI
BOSHQARISH TIZIMIDAGI HOLATI VA RIVOJLANISHI
Omanov Jasur Djabbarovich
O`zbekiston Respublikasi Toshkent
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisii
Hozirgi globallashuv va iqtisodiy o‘zgaruvchanlik davrida davlat moliyaviy
nazorati tizimini takomillashtirish va uning samaradorligini oshirish dolzarb
masalalardan biri hisoblanadi. Davlat moliyaviy nazorati tizimi iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlash, davlat moliyaviy resurslaridan samarali foydalanishni
nazorat qilish va shaffof boshqaruvni yo‘lga qo‘yish uchun muhim vositadir. Ushbu
tizim orqali moliyaviy xavflarni boshqarish, davlat byudjeti mablag‘laridan oqilona
foydalanish va iqtisodiy resurslarning samaradorligini oshirishga erishiladi. Mazkur
maqolada davlat moliyaviy nazorati tizimining dolzarb masalalari, rivojlanish
omillari va ularni takomillashtirishga qaratilgan strategiyalar ko‘rib chiqiladi.
Davlat moliyaviy nazorati tizimining ahamiyati moliyaviy resurslar oqimini
to‘g‘ri boshqarish va davlat organlari faoliyatining samaradorligini oshirishdan
iborat. Ushbu tizim nafaqat davlatning ichki moliyaviy resurslarini optimallashtirish,
balki xalqaro moliyaviy standartlarga moslashish imkoniyatini ham beradi. Moliyaviy
nazorat davlat resurslaridan samarali foydalanish, byudjet mablag‘larining maqsadga
muvofiqligini ta’minlash va iqtisodiy xavfsizlikni mustahkamlash uchun ishlatiladi.
Moliyaviy nazoratni takomillashtirish yo‘nalishlari:
1.
Raqamlashtirish
–
davlat
moliyaviy
nazoratida
zamonaviy
texnologiyalarni joriy qilish, audit jarayonlarini avtomatlashtirish va shaffoflikni
oshirish imkonini beradi. Bu davlat resurslarining har bir so‘miga oid ma’lumotlarni
kuzatishga imkon beradi.
2.
Moliyaviy intizomni mustahkamlash – davlat organlari va tashkilotlarida
moliyaviy
intizomni
mustahkamlash
orqali
samarasizlik
va
moliyaviy
isrofgarchilikning oldi olinadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
63
3.
Xalqaro standartlarga moslashuv – moliyaviy nazorat tizimini xalqaro
moliyaviy nazorat standartlari bilan uyg‘unlashtirish orqali nazorat mexanizmlari va
tahliliy usullarni rivojlantirish.
Moliyaviy boshqaruv samaradorligini oshirish uchun quyidagi choralar tavsiya
etiladi:
Moliyaviy risklarni boshqarish tizimlarini joriy etish – davlat
resurslarining xavfsizligini ta’minlash va moliyaviy tahdidlarni oldindan prognoz
qilish uchun muhim ahamiyatga ega.
Byudjet monitoringi va nazoratni kuchaytirish – davlat byudjet
mablag‘lari oqimlarini doimiy kuzatib borish va ularning samaradorligini tahlil qilish.
Raqamli audit tizimlarini yaratish – moliyaviy operatsiyalarni real vaqt
rejimida kuzatish imkonini beruvchi zamonaviy texnologiyalarni joriy qilish.
Davlat tomonidan ko‘rsatiladigan qo‘llab-quvvatlash choralari moliyaviy
nazoratning barqaror ishlashi va iqtisodiy rivojlanish uchun hal qiluvchi omillardan
biridir. Quyidagilar bunday qo‘llab-quvvatlov choralari sifatida xizmat qiladi:
Soliq yengilliklari va imtiyozlari – davlat byudjetini shakllantirishda
tadbirkorlar uchun qulaylik yaratish.
Infratuzilmani rivojlantirish – davlat moliyaviy nazorat tizimining
texnologik asoslarini kuchaytirish.
Moliyaviy axborotning shaffofligini oshirish – davlat va fuqarolar
o‘rtasidagi moliyaviy mas’uliyat va ishonchni oshirish uchun muhimdir.
Mazkur maqolada davlat moliyaviy nazorati tizimining rivoji va
takomillashtirish bo‘yicha keltirilgan tavsiyalar davlat resurslaridan samarali
foydalanishni ta’minlash, iqtisodiy xavfsizlikni mustahkamlash va xalqaro moliyaviy
standartlarga moslashish imkonini beradi. Shu tariqa, davlat moliyaviy nazorati
tizimini takomillashtirish uzoq muddatli iqtisodiy barqarorlik va moliyaviy
boshqaruv samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Davlat moliyaviy nazorati tizimi davlat resurslaridan oqilona foydalanishni
ta’minlash va iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashning muhim vositasi
hisoblanadi. Ushbu tizim orqali byudjet mablag‘larining samarali taqsimlanishi,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
64
moliyaviy oqimlarning shaffofligi va davlat xarajatlarining maqsadga muvofiqligi
ta’minlanadi. Hozirgi globallashuv sharoitida davlat moliyaviy nazoratini
takomillashtirish nafaqat ichki iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, balki xalqaro
moliyaviy hamkorlikda ishonchli mexanizm sifatida muhim rol o‘ynaydi. Shu bois,
moliyaviy nazorat tizimida raqamlashtirish, zamonaviy tahlil usullarini qo‘llash va
xalqaro standartlarga moslashuv jarayonlarini jadallashtirish zaruratga aylanmoqda.
Raqamlashtirish orqali moliyaviy operatsiyalarni real vaqt rejimida kuzatish,
korruptsiya xavfini kamaytirish va audit jarayonlarini avtomatlashtirish mumkin.
Buning natijasida davlat moliyaviy tizimi samaradorligi oshib, shaffoflik
ta’minlanadi. Shu bilan birga, xalqaro tajribani o‘rganish va uni mahalliy sharoitlarga
moslashtirish davlat moliyaviy nazorati tizimining rivoji uchun muhim omildir.
Davlat moliyaviy nazoratining asosiy maqsadi byudjet mablag‘laridan oqilona
foydalanish, moliyaviy intizomni kuchaytirish va iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlashdir.
Moliyaviy nazorat jarayonida davlat xarajatlari, daromadlari va investitsiya oqimlari
tahlil qilinib, ularning samaradorligi baholanadi. Moliyaviy boshqaruvni
takomillashtirishda byudjet monitoringini kuchaytirish va davlat xarajatlarining
shaffofligini oshirish muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, moliyaviy xavflarni
boshqarish tizimlarini joriy etish orqali davlat resurslarining xavfsizligini ta’minlash
mumkin. Moliyaviy nazoratning samaradorligini oshirish uchun zamonaviy
texnologiyalarni, xususan, raqamli audit tizimlarini joriy etish, moliyaviy hisobotlarni
avtomatlashtirish va moliyaviy operatsiyalarni monitoring qilish zarur. Bu davlat
byudjeti mablag‘laridan samarali foydalanish va iqtisodiy resurslarning maqsadga
muvofiqligini ta’minlaydi.
Moliyaviy nazoratning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi davlat resurslarini
samarali boshqarish va fuqarolarning davlatga bo‘lgan ishonchini oshirish bilan
bevosita bog‘liqdir. Davlat moliyaviy nazorati shaffof va samarali ishlashi uchun
davlat organlari va fuqarolar o‘rtasida ochiq muloqotni yo‘lga qo‘yish muhimdir. Bu
maqsadga erishish uchun ochiq byudjet platformalarini yaratish, moliyaviy
axborotlarni jamoatchilikka taqdim etish va audit jarayonlarida ochiqlikni ta’minlash
talab qilinadi. Shu bilan birga, davlat tomonidan soliq imtiyozlari joriy etilishi va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
65
tadbirkorlik subyektlarini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha maxsus dasturlar
amalga oshirilishi moliyaviy barqarorlikka erishishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Moliyaviy resurslarni samarali boshqarish va ularning qonuniy ishlatilishini
ta’minlash orqali davlat iqtisodiy rivojlanishning barqarorligini mustahkamlashi
mumkin. Shu tariqa, davlat moliyaviy nazoratining roli nafaqat iqtisodiy xavfsizlikni
ta’minlash, balki jamiyatning umumiy rivojlanishiga ko‘maklashishda ham hal
qiluvchi ahamiyatga ega.
MANBALAR RO’YXATI
1.
TEMIROV, M. H.
2023. DAVLAT MOLIYAVIY NAZORATI SOHASIDA
XORIJIY MAMLAKATLAR TAJRIBASI.
2.
ABDULLAYEV, A. J., TURSUNOV, O. T.
2023. G'AZNACHILIKNING
BUGUNGI HOLATI VA UNING DAVLAT MOLIYASI TIZIMIDAGI
3.
TEMIROV,
M.
2023.
DAVLAT
MOLIYAVIY
NAZORATI
FAOLIYATIGA
ICHKI
AUDIT
XIZMATLARINING
TA’SIRI.
4.
MEHMONOV, S. U., KARIMOVA, Z. X., TURSUNOV, A. S.
2024.
5.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI PREZIDENTI.
2024. DAVLAT
MOLIYAVIY
NAZORATI
TIZIMINI
TAKOMILLASHTIRISH
CHORA-
6.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI PREZIDENTI.
2024. MOLIYA
ORGANLARI FAOLIYATINI TAKOMILLASHTIRISH CHORA-TADBIRLARI
