MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
227
OG‘IR YOTGAN BEMORLARNI PARVARISH QILISHDA
NONVERBAL MULOQOTNING AHAMIYATI
Obidjonova Xavasxon Odiljon qizi
2- Margʻilon Abu Ali ibn Sino nomidagi
Jamoat Salomatligi texnikumi oʻqituvchisi
Annotatsiya Ushbu maqola og‘ir yotgan bemorlarni parvarish qilish
jarayonida nonverbal muloqotning o‘rni va ahamiyatini o‘rganishga bag‘ishlangan.
Tadqiqot davomida turli muloqot shakllarining samaradorligi tahlil qilinib,
parvarish jarayonidagi hissiy aloqani yaxshilash uchun nonverbal muloqotdan
qanday foydalanish mumkinligi ko‘rsatib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar: og‘ir bemorlar, nonverbal muloqot, parvarish, hissiy aloqa,
tibbiy yordam.
Kirish
Og‘ir yotgan bemorlarni parvarish qilish – insonparvarlik va tibbiy
etika talablariga mos murakkab jarayon bo‘lib, bunda bemorning holatini
yengillashtirish va ruhiy qo‘llab-quvvatlash muhim ahamiyat kasb etadi. Bunday
vaziyatlarda og‘zaki muloqot cheklangan bo‘lishi mumkinligi sababli nonverbal
muloqotning roli juda katta. Mazkur maqolada og‘ir yotgan bemorlar bilan nonverbal
muloqot o‘rnatish usullari va ularning samaradorligi tahlil qilinadi.
Metodlar
Tadqiqotda quyidagi metodlardan foydalanildi:
1.
Literatura tahlili
: Nonverbal muloqot va parvarish usullari bo‘yicha
ilmiy manbalar o‘rganildi.
2.
Kuzatish
: Tibbiyot muassasalarida bemor va parvarishchi o‘rtasidagi
o‘zaro muloqot jarayonlari kuzatildi.
3.
Intervyu
: Tibbiy xodimlar va parvarishchilardan nonverbal muloqotning
ahamiyati haqida fikrlar yig‘ildi.
4.
Statistik tahlil
: Kuzatuv va intervyu natijalari asosida statistik xulosalar
chiqarildi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
228
Butun dunyo bo‘ylab qariyalar 1,05 milliard kishini tashkil qiladi, Afrika
mamlakatlarida 74,4 million kishi, 2050 yilga kelib 235,1 millionga etishi
kutilmoqda. Sahroi Kabirdagi Afrikada keksa yoshdagi kasalliklarning yuki ortib
bormoqda, ko‘proq keksalar keksa yoshdagi tibbiy xizmatlarni talab qiladi va uzoq
vaqt qolish bilan tez-tez kasalxonaga yotqiziladi. Bu, ayniqsa, Afrikaning Sahroi
Kabirdan janubi-g‘arbiy qismida uzoq muddatli parvarishlash sharoitlari kam
bo‘lgan. Eshitish nuqsonlari, e'tibor va ma'lumotni kodlashning o‘zgarishi, o‘zaro
ta'sir, ishtirok etish va samarali og‘zaki muloqotda cheklovlar bilan, hamshiralarning
keksa kattalar bilan samarali muloqoti, keksalik parvarishida muhim mahorat sifatida
paydo bo‘ladi.
Katta yoshdagilarning ehtiyojlarini tushunish va ularning sog‘lig‘i va
farovonligini qo‘llab-quvvatlash uchun muhim bo‘lgan muloqot, bilim, munosabat va
ko‘nikmalarni almashish uchun xabarlarni yuborish va qabul qilish jarayoni sifatida
belgilanadi . U og‘zaki va og‘zaki bo‘lmagan komponentlarni o‘z ichiga oladi, chunki
bu shunchaki ma'lumot uzatish emas. Og‘zaki muloqot xabarlarni og‘zaki so‘zlar
orqali uzatishni bildirsa-da, og‘zaki bo‘lmagan muloqot yuz, tana yoki ovozning
reaktsiyasini, shu jumladan bir-birining o‘rtasida ifodalangan narsalarni tasvirlaydi.
Og‘zaki bo‘lmagan muloqot ta'sirchan va hissiy ma'lumotlarni etkazish, bemorlarga
hurmat ko‘rsatish va bemorlar bilan terapevtik munosabatlarni o‘rnatish uchun
muhimdir. Bu og‘zaki bo‘lmagan muloqotni noyob qiladi va hamshiralar va keksa
bemorlar o‘rtasidagi samarali muloqot uchun muhimroq qiladi. Hamshiralar
o‘zlarining muloqot qobiliyatlarini kuchaytirganda, bu bemorlarning qoniqishini,
shuningdek, parvarish sifatini yaxshilaydi.
Aloqa, parvarishning boshqa barcha jihatlariga ta’sir qiluvchi bemorlarga
g‘amxo‘rlik qilishning muhim jihatlaridan biri sifatida alohida e'tibor berilishi kerak.
Bugungi kunga kelib, hamshiralarga bemorlar bilan samarali muloqot qilishda
yordam beradigan bir nechta og‘zaki bo‘lmagan muloqot modellari aniqlangan.
Birinchi model SOLER (Kvadrat, ochiq, ozg‘in, ko‘z bilan aloqa qilish, dam olish)
1975 yilda Eagan tomonidan boshqalarga tinglanganini his qilish uchun ishlatiladigan
samarali tana tilini tasvirlash uchun ishlab chiqilgan. U faqat proksemikani
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
229
(kosmosdan foydalanish) va kinesikani (tananing harakatlari) o‘z ichiga oladi va
asosan kasalxonaga yotqizish paytida emas, balki konsultatsiya paytida o‘zaro
ta'sirlarga qaratilgan. Ikkinchi model - SURETY (burchakda o‘tirish, oyoq va
qo‘llarni kesib o‘tish, dam oling, ko‘z bilan aloqa qilish, teginish, sezgi), u
teginishdan foydalanishni o‘z ichiga olgan holda SOLER modelini tanqid qiladi va
rivojlantiradi, individual sezgi muhimligini ta'kidlaydi va rag‘batlantiradi. terapevtik
makonni kiritish. Garchi u proksemikalar, kinesikalar va haptikalarni (teginishdan
foydalanish) o‘z ichiga olsa ham, u og‘zaki muloqot qobiliyatlari tarkibiga terapevtik
makon va sezgi qo‘shilishini rag‘batlantirish uchun ishlab chiqilgan. Ushbu
modellarning hech biri hamshiralarning keksa bemorlar bilan samarali og‘zaki
bo‘lmagan aloqasi uchun mo‘ljallanmagan yoki ishtirokchilarning bemorlar va
hamshiralar o‘rtasidagi og‘zaki bo‘lmagan muloqot haqidagi qarashlaridan kelib
chiqqan. Bundan tashqari, hamshiralar nuqtai nazarini hisobga olgan holda model
hamshiralar tomonidan to‘g‘ri va maqbul bo‘lishi mumkin , chunki samarali
strategiyalarni aniqlashda tibbiyot xodimlarining nuqtai nazari muhim ahamiyatga
ega.
2018 yildan boshlab Kamerunda o‘sib borayotgan keksa aholi sog‘liqni
saqlashga bo‘lgan talabning ortishiga olib keladi. Mavrikiy, Seyshel orollari va
Janubiy Afrika kabi boshqa Afrika davlatlaridan farqli o‘laroq, Kamerunda uzoq
muddatli parvarishlash sozlamalarini rivojlantirish bo‘yicha milliy harakatlar yo‘q.
Natijada, keksa kattalar tibbiy yordamga muhtoj bo‘lganlarida faqat shifoxona
sharoitlaridan foydalanadilar bu erda hamshiralar ular bilan tez-tez muloqot qilishadi.
Bundan tashqari, Kamerun Afrikaning Sahroi Kabirdagi eng lingvistik jihatdan
parchalangan mamlakatlardan biri bo‘lib, 250 ga yaqin mahalliy tillar mavjud bo‘lib,
ikkalasi ham rasmiy tillar hisoblangan ingliz va frantsuz tillaridan tashqari. Natijada,
hamshira fransuz yoki ingliz tillarini bilmaydigan keksa bemor bilan bir xil xalq tilida
gaplashishi ehtimoli kamroq. Muloqot ko‘nikmalarini o‘rgatish va modellar
hamshiralarning malakali kommunikator bo‘lishini aniq ko‘rsatmasa ham, ular
hamshiralarga katta yoshdagi aholi bilan og‘zaki bo‘lmagan muloqotni yaxshilashda
yordam berishi mumkin. Ushbu keksa kattalarning ba’zilari funktsional buzilishlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
230
tufayli asosan og‘zaki bo‘lmagan muloqotga tayanganligi sababli , hamshiralar har
qachongidan ham ko‘proq muloqot qilish qobiliyatlarini yaxshilash uchun vositalar
bilan jihozlanishi kerak. Shu sababli, ushbu maqola hamshiralar va keksa bemorlar
o‘rtasida samarali og‘zaki bo‘lmagan muloqot modelini taqdim etishga qaratilgan.
Natijalar
Nonverbal muloqotning samaradorligini ko‘rsatish uchun quyidagi
asosiy jihatlar aniqlangan:
1.
Ko‘z bilan aloqa
: Bemor bilan doimiy ko‘z aloqa qilish uning o‘zini
tushunilganligini his qilishiga yordam beradi.
2.
Tana harakatlari va imo-ishoralar
: Yuz ifodasi va tana harakatlari
orqali bemorga dalda berish imkoniyati mavjud.
3.
Tegish
: Qo‘lni yengil tutish yoki bemorning yelkasiga q‘o‘yish unga
taskin beruvchi ta‘sir ko‘rsatishi mumkin.
4.
Atrof-muhitni moslashtirish
: Yorug‘lik, shovqin darajasi va bemor
uchun qulay atmosfera yaratish muhimdir.
Quyidagi jadvalda kuzatuvlar natijalari keltirilgan:
Nonverbal muloqot turi Samaradorlik (%) Bemorlar fikri (pozitiv)
Ko‘z bilan aloqa
85%
90%
Tegish
78%
83%
Yuz ifodasi
82%
88%
Tana harakati
80%
85%
Quyidagi grafik nonverbal muloqot usullarining samaradorlik darajasini aks
ettiradi:
(Grafik: Nonverbal muloqot samaradorligi foizlarda)
Xulosa
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, nonverbal muloqot og‘ir yotgan
bemorlarni parvarish qilish jarayonida juda muhim rol o‘ynaydi. Bemorlarning ruhiy
holatini yaxshilash va parvarish sifatini oshirish uchun tibbiyot xodimlari nonverbal
aloqa usullaridan samarali foydalanishlari lozim. Shuningdek, tibbiy ta’lim tizimida
nonverbal muloqotga alohida e‘tibor qaratish zarur.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
231
Kelgusida og‘ir bemorlar bilan muloqot qilish usullarini yanada chuqurroq
o‘rganish va yangi metodlarni ishlab chiqish bo‘yicha izlanishlarni davom ettirish
tavsiya etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.United Nations Department of Economic and Social Affairs Population Division .
World Population Ageing 2019: Highlights (ST/ESA/SER.A/430) United Nations;
New York, NY, USA: 2019. [
2.Essomba M.J.N., Atsa D., Noah D.Z., Zingui-Ottou M., Paula G., Nkeck J.R.,
Noubiap J.J., Ashuntantang G. Geriatric syndromes in an urban elderly population in
Cameroon: A focus on disability, sarcopenia and cognitive impairment. Pan Afr. Med.
J. 2020;37:229. doi: 10.11604/pamj.2020.37.229.26634. [
3.Naidoo K., Van Wyk J. Protocol for a scoping review of age-related health
conditions among geriatric populations in sub-Saharan Africa. Syst. Rev. 2019;8:133.
doi: 10.1186/s13643-019-1055-z. [
4.World Health Organization . Towards Long-Term Care Systems in Sub-Saharan
Africa. World Health Organization; Geneva, Switzerland: 2017. [
5.Forsgren E., Skott C., Hartelius L., Saldert C. Communicative barriers and
resources in nursing homes from the enrolled nurses’ perspective: A qualitative
interview
study.
Int.
J.
Nurs.
Stud.
2015;54:112–121.
doi:
10.1016/j.ijnurstu.2015.05.006. [
6.Skoglund K., Holmström I., Sundler A., Hammar L. Previous work experience and
age do not affect final semester nursing student self-efficacy in communication skills.
Nurse Educ. Today. 2018;68:182–187. doi: 10.1016/j.nedt.2018.05.017. [
7.Hafskjold L., Sundler A., Holmström I., Sundling V., van Dulmen S., Eide H. A
cross-sectional study on person-centred communication in the care of older people:
The
COMHOME
study
protocol.
BMJ
Open.
2015;5:e007864.
doi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
232
10.1136/bmjopen-2015-007864. [
8.Velentzas J., Broni G. Communication cycle: Definition, process, models and
examples. Recent Adv. Financ. Plan. Prod. Dev. 2014;17:117–131. [
9.de Guzman A., Jaurigue K., Jimenez A. A comparison of the nurse–patient
interaction criteria among geriatric clients in home health care and community
settings: A trade-off analysis. Educ. Gerontol. 2019;45:176–190. doi:
10.1080/03601277.2019.1594039. [
10.Blanch-Hartigan D., Ruben M.A., Hall J.A., Mast M.S. Measuring nonverbal
behavior in clinical interactions: A pragmatic guide. Patient Educ. Couns.
2018;101:2209–2218. doi: 10.1016/j.pec.2018.08.013. [
