MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
345
ICHKI YONUV DVIGATELLI AVTOMOBIL VA
ELEKTROMOBILLAR: TUZILISHI, FARQLARI VA ISTIQBOLLARI
Andijon shahar 1-son politexnikumi
Maxsus fani o‘qituvchisi
G‘ofirjonov Muslimbek
Tel:+998337080017
Anotatsiya: Ushbu maqola avtomobillar va elektromobillarning tuzilishi,
farqlari, afzalliklari va kamchiliklarini ilmiy nuqtai nazardan o'rganadi. Ichki yonuv
dvigatellari va elektr dvigatellari, batareyalar va boshqaruv tizimlari tahlil qilinadi.
Ekologik ta'sir, texnik xususiyatlar va elektromobillarning kelajagi muhokama
etiladi.
Аннотация: В данной статье с научной точки зрения
рассматриваются структура, различия, преимущества и недостатки
автомобилей и электромобилей. Анализируются двигатели внутреннего
сгорания и электродвигатели, аккумуляторы и системы управления.
Обсуждаются экологическое воздействие, технические характеристики и
будущее электромобилей.
Abstract: This article scientifically examines the structure, differences,
advantages, and disadvantages of automobiles and electric vehicles. It analyzes
internal combustion engines and electric motors, batteries, and control systems. The
environmental impact, technical specifications, and future of electric vehicles are
discussed.
Kirish
Transport vositalari jamiyatimizning ajralmas qismiga aylangan. An'anaviy
avtomobillar ichki yonuv dvigatellari (IYD) asosida ishlasa, so'nggi yillarda
elektromobillar (EM) atrof-muhitga ta'siri kamroq bo'lgan muqobil sifatida rivojlanib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
346
kelmoqda. Ushbu maqola IYD va EM o'rtasidagi texnologik farqlar, atrof-muhitga
ta'siri, afzalliklari, kamchiliklari va kelajakdagi istiqbollarini chuqur tahlil qiladi.
1. Ichki Yonuv Dvigatellari (IYD): Tuzilishi va Ishlash Prinsipi
IYD yoqilg'i (benzin, dizel yoki gaz) va havo aralashmasining silindr ichida
yonishi natijasida issiqlik energiyasini mexanik energiyaga aylantiruvchi qurilma
hisoblanadi.
Asosiy qismlari quyidagilardan iborat:
Silindrlar:
Pistonlar harakatlanadigan joy.
Pistonlar:
Silindr ichida yuqoriga va pastga harakatlanadi.
Krank mili:
Pistonlarning harakatini aylanma harakatga aylantiradi.
Klapallar:
Silindrga havo kirishini va chiqindi gazlarning chiqishini
nazorat qiladi.
Yoqilg'i tizimi:
Yoqilg'ini silindrga yetkazib beradi.
So'rish tizimi:
Havoni silindrga yetkazib beradi.
O't oldirish tizimi:
Yoqilg'i-havo aralashmasini yondiradi.
Sovutish tizimi:
Dvigatelning haddan tashqari qizib ketishini oldini
oladi.
IYDning ishlash prinsipi to'rtta taktni o'z ichiga oladi: so'rish, siqish, yonish
va chiqish. Ushbu taktlarning takrorlanishi natijasida dvigatel ishlaydi va avtomobil
harakatga keladi.
2. Elektromobillar (EM): Tuzilishi va Ishlash Prinsipi
EM elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantiruvchi elektr dvigatel
yordamida harakatlanadi. Asosiy qismlari quyidagilardan iborat:
Elektr dvigatel:
Elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantiradi.
Batareya:
Elektromobil uchun energiya manbai.
Invertor:
Batareyadagi doimiy tokni elektr dvigatel uchun o'zgaruvchan
tokka aylantiradi.
Boshqaruv bloki:
Avtomobilning barcha tizimlarini boshqaradi.
Zaryadlash porti:
Elektromobilni zaryadlash uchun mo'ljallangan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
347
EMning ishlash prinsipi juda oddiy: elektr energiyasi batareyadan invertor
orqali elektr dvigatelga uzatiladi va dvigatelning aylanishi natijasida avtomobil
harakatga keladi.
3. IYD va EM o'rtasidagi Asosiy Farqlar
Xususiyat
Ichki
Yonuv
Dvigateli
(IYD)
Elektromobil (EM)
Energiya
Manbai
Yoqilg'i (benzin, dizel, gaz)
Elektr energiyasi
Dvigatel
Ichki yonuv dvigateli
Elektr dvigateli
Transmissiya
Murakkab
mexanik
uzatmalar qutisi
Oddiy reduktor
Chiqindilar
Atmosferaga zararli gazlar
chiqaradi
Chiqindilar
umuman
yo'q
(ishlash jarayonida)
Samaradorlik
Nisbatan past (20-40%)
Yuqori (80-95%)
Shovqin
Yuqori darajadagi shovqin
Tinch ishlaydi
Texnik xizmat
Murakkab va tez-tez xizmat
talab qiladi
Kam texnik xizmat talab qiladi
Yoqilg'i quyish
Yoqilg'i
quyish
shoxobchalarida
Elektr zaryadlash stansiyalarida
yoki uyda
Masofa
Bir yoqilg'i bilan uzoq
masofaga boradi
Batareya sig'imiga bog'liq va
masofa cheklangan
4. IYD va EMning Afzalliklari va Kamchiliklari
IYDning afzalliklari:
Yoqilg'i quyish shoxobchalarining keng tarqalganligi.
Uzoq masofalarga bir yoqilg'i bilan borish imkoniyati.
Arzonroq narx (odatda).
IYDning kamchiliklari:
Atmosferaga zararli gazlar chiqarishi (uglerod oksidi, azot oksidi va
boshqalar).
Yoqilg'i narxining o'zgaruvchanligi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
348
Dvigatelning murakkabligi va ko'p texnik xizmat talab qilishi.
Shovqin darajasi yuqori.
EMning afzalliklari:
Atmosferaga zararli gazlar chiqarmaydi.
Tinch ishlaydi.
Texnik xizmat talablari kam.
Yoqilg'i (elektr energiyasi) arzonroq.
Yuqori samaradorlik.
EMning kamchiliklari:
Qimmatroq narx.
Zaryadlash vaqti uzoq.
Zaryadlash stansiyalarining kamligi.
Bir zaryadda kamroq masofa bosib o'tish.
Batareya ishlash muddati va almashtirish xarajatlari.
5. Atrof-Muhitga Ta'siri
IYDlar atmosferaga katta miqdorda zararli gazlar chiqaradi, bu esa global
isish va havo ifloslanishiga olib keladi. EMlar esa ish paytida zararli gazlar
chiqarmaydi, bu esa shaharlarda havo sifatini yaxshilashga yordam beradi. Biroq,
EMlarni ishlab chiqarish va ularning batareyalari ham ma'lum darajada ekologik
ta'sirga ega.
6. Istiqbollari
Elektromobillar
texnologiyasi
tez
sur'atlar
bilan
rivojlanmoqda.
Batareyalarning sig'imi va ishlash muddati oshib bormoqda, zaryadlash vaqti
qisqarmoqda va zaryadlash infratuzilmasi kengaymoqda. Kelajakda EMlar avtomobil
bozorining katta qismini egallashi kutilmoqda. Davlatlar tomonidan ekologik toza
transportni qo'llab-quvvatlash siyosati ham EMlarning rivojlanishiga turtki
bermoqda.
Xulosa
Ichki yonuv dvigatellari va elektromobillar o'ziga xos texnologik farqlarga
ega. IYDlar uzoq vaqtdan beri transport sohasida ustunlik qilib kelgan bo'lsa-da,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
349
elektromobillar ekologik tozaligi, yuqori samaradorligi va kamroq texnik xizmat talab
qilishi bilan kelajakning avtomobil texnologiyasi ekanligini ko'rsatmoqda.
Texnologik taraqqiyot va ekologik muammolar EMlarning rivojlanishini
tezlashtirmoqda, kelajakda ular transport sohasida asosiy o'rinni egallashi
kutilmoqda.
ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
Umumiy Avtomobil Injeneriyasi bo'yicha Kitoblar:
o
"Automotive Mechanics" by William H. Crouse and Donald L.
Anglin:
Avtomobil tizimlarining asosiy prinsiplari, ishlash mexanizmlari va tuzilishi
haqida batafsil ma'lumot beradi.
o
"Modern Automotive Technology" by James E. Duffy:
Avtomobil
texnologiyasining eng so'nggi yutuqlari, yangi tizimlar va diagnostika haqida
ma'lumot beradi.
o
"Fundamentals
of
Automobile
Engineering"
by
K.
M.
Gupta:
Avtomobil injeneriyasining asosiy tushunchalarini yoritib beradi.
2.
Elektromobillar bo'yicha Kitoblar:
o
"Electric and Hybrid Vehicles: Design Fundamentals" by Iqbal
Husain:
Elektromobillarning dizayni, texnologiyalari va batareya tizimlari haqida
chuqur ma'lumot beradi.
o
"Modern Electric, Hybrid Electric, and Fuel Cell Vehicles:
Fundamentals, Theory, and Design" by Mehrdad Ehsani, Yimin Gao, Sebastien
E. Gay, and Ali Emadi:
Elektromobil texnologiyalari, ularning ishlash prinsiplari va
dizayni haqida batafsil ma'lumot beradi.
o
"Electric Vehicle Technology Explained" by James Larminie and
John Lowry:
Elektromobillarning barcha jihatlari, batareya texnologiyalari va
zaryadlash tizimlari haqida tushunarli ma'lumot beradi.
