MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
272
YURAK ISHEMIK KASALLIKLARI BOR QARIYALARNI
PARVARISHLASHDA O'RTA TIBBIYOT XODIMLARINI O'RNI
Norin Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi tibbiyot texnikumi
maxsus fan o‘qituvchisi
Fan: Gerantologiya
Yusupova Xulkarxon Atamirzayevna
Tel:+998993231672
Annotatsiya: Yurak ishemik kasalligi (YIK) qariyalarda keng tarqalgan
kasallik bo'lib, nogironlik va o'limga olib kelishi mumkin. O'rta tibbiyot xodimlari
(OTX) YIK bilan og'rigan qariyalarga kompleks yordam ko'rsatishda muhim rol
o'ynaydi. Ushbu maqola YIK bilan og'rigan qariyalarni parvarishlashda OTXning
rolini, vazifalarini, ahamiyatini va muammolarini o'rganadi. Shuningdek, OTXning
bilim va ko'nikmalarini oshirish, ularning ish yukini kamaytirish va motivatsiyasini
oshirish yo'llari ham muhokama qilinadi.
Kalit so'zlar: Yurak ishemik kasalligi, qariyalar, o'rta tibbiyot xodimlari,
parvarish, hamshiralik, geriatriya.
Kirish
So'nggi yillarda dunyo aholisining o'rtacha umr ko'rish davomiyligi ortib
bormoqda. Bu esa, o'z navbatida, qariyalarda surunkali kasalliklarning, xususan,
yurak-qon tomir kasalliklarining ko'payishiga olib kelmoqda. Yurak ishemik kasalligi
(YIK) qariyalarda eng ko'p uchraydigan kasalliklardan biri bo'lib, yurak mushaklariga
qon yetkazib berishning buzilishi natijasida kelib chiqadi va stenokardiya, miokard
infarkti, yurak yetishmovchiligi kabi asoratlarga olib kelishi mumkin. YIK bilan
og'rigan qariyalarga kompleks tibbiy, ijtimoiy va psixologik yordam ko'rsatish zarur.
O'rta tibbiyot xodimlari (OTX) YIK bilan og'rigan qariyalarni parvarishlashda
muhim rol o'ynaydi. Ular bemorlarga dori-darmonlarni berish, hayotiy
ko'rsatkichlarni kuzatish, shaxsiy gigiena qoidalariga rioya qilishga yordamlashish,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
273
bemorlar va ularning oila a'zolariga ta'lim berish, psixologik yordam ko'rsatish,
reabilitatsiya tadbirlarini o'tkazish kabi ko'plab vazifalarni bajaradilar. OTXning
professionalizmi va bemorlarga bo'lgan mehr-shafqati qariyalarning hayot sifatini
yaxshilashga va kasallikning og'ir oqibatlarini kamaytirishga yordam beradi.
Maqsad va vazifalar
Ushbu maqolaning maqsadi YIK bilan og'rigan qariyalarni parvarishlashda
OTXning rolini har tomonlama ochib berishdir.
Quyidagi vazifalar maqsadga erishish uchun qo'yilgan:
1.
YIK bilan og'rigan qariyalarni parvarishlashda OTXning vazifalarini
batafsil aniqlash.
2.
OTXning bilim va ko'nikmalariga qo'yiladigan zamonaviy talablarni
belgilash.
3.
OTX duch keladigan muammolarni aniqlash va ularni hal qilish yo'llarini
topish.
4.
OTXning kasbiy kompetentligini oshirish, ish yukini kamaytirish va
motivatsiyasini oshirish bo'yicha tavsiyalar ishlab chiqish.
Asosiy qism
YIK bilan og'rigan qariyalarni parvarishlashda OTXning roli
OTX YIK bilan og'rigan qariyalarni parvarishlashda quyidagi asosiy rollarni
bajaradi:
Klinik parvarish va monitoring:
o
Bemorning umumiy ahvolini baholash, shikoyatlarini aniqlash va tibbiy
karta yoki elektron sog'liqni saqlash tizimiga qayd etish.
o
Hayotiy ko'rsatkichlarni (qon bosimi, puls, tana harorati, nafas olish
tezligi, qonda kislorod saturatsiyasi) muntazam ravishda o'lchash, dinamikani
kuzatish va shifokorga xabar berish.
o
Shifokorning ko'rsatmalariga muvofiq dori-darmonlarni (tabletkalar,
in'ektsiyalar, infuziyalar) to'g'ri dozalash va qabul qilish yo'llari bilan berish, dori
qabul qilish vaqtini nazorat qilish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
274
o
Yurak yetishmovchiligi, stenokardiya xurujlari, aritmiyalar, gipertonik
krizlar va boshqa asoratlar paydo bo'lganda birinchi yordam ko'rsatish (kislorod
berish, EKG olish, shifokorni chaqirish).
o
Bemorning holatini og'irlashtiradigan xavf omillarini (chekish, ortiqcha
vazn, kamharakatlilik) aniqlash va ularni bartaraf etish bo'yicha maslahatlar berish.
o
Yara parvarishi, kateterlarni parvarishlash, drenajlarni nazorat qilish
kabi invaziv muolajalarni bajarish.
Ta'lim berish va maslahat:
o
Bemorlar va ularning oila a'zolariga YIK haqida, kasallikning sabablari,
belgilari, asoratlari va davolash usullari haqida tushunarli ma'lumot berish.
o
Kasallikni boshqarish, dori-darmonlarni qabul qilish tartibi, nojo'ya
ta'sirlari va ularni bartaraf etish usullari haqida ma'lumot berish.
o
Sog'lom turmush tarzini olib borish, jismoniy faollikning turi va
intensivligi, parhezning ahamiyati, tuz iste'molini cheklash, xolesterinni kamaytirish
bo'yicha tavsiyalar berish.
o
Stressni boshqarish, dam olish usullari, uyqu gigienasi haqida
maslahatlar berish.
o
Kasallikning o'z-o'zini boshqarish bo'yicha ko'nikmalarni o'rgatish,
masalan, qon bosimini o'lchash, pulsni hisoblash, vaznni nazorat qilish.
Psixologik yordam va qo'llab-quvvatlash:
o
Bemorlarga va ularning oila a'zolariga psixologik yordam ko'rsatish,
ularning his-tuyg'ularini (qo'rquv, tashvish, depressiya) tushunishga harakat qilish.
o
Kasallik bilan bog'liq stress va tashvishni kamaytirishga yordam berish,
optimistik kayfiyatni saqlashga ko'maklashish.
o
Bemorlarning o'ziga bo'lgan ishonchini mustahkamlash, ularni faol
hayot tarziga qaytishga rag'batlantirish.
o
Qiyin vaziyatlarda (kasallikning og'irlashishi, asoratlar) bemorlar va
ularning oila a'zolarini qo'llab-quvvatlash, ularga umid berish.
Reabilitatsiya va ijtimoiy yordam:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
275
o
Shifokor ko'rsatmasi asosida reabilitatsiya tadbirlarini o'tkazish
(jismoniy mashqlar, nafas olish gimnastikasi, massaj).
o
Bemorlarning mustaqil harakatlanishiga, o'z-o'ziga xizmat qilishiga
yordam berish.
o
Ijtimoiy xizmatlar, nogironlikni rasmiylashtirish, sanatoriy-kurort
davolanishi kabi masalalar bo'yicha ma'lumot berish.
o
Bemorlarni qo'llab-quvvatlash guruhlariga yo'naltirish, ularga o'z
tajribalari bilan bo'lishish imkoniyatini yaratish.
Koordinatsiya va hujjatlashtirish:
o
Bemorlar, shifokorlar, fizioterapevlar, ijtimoiy xodimlar va boshqa
mutaxassislar o'rtasida aloqani ta'minlash, parvarish rejasini muvofiqlashtirish.
o
Tibbiy hujjatlarni (bemorning kartasi, hamshiralik varaqasi, dori-
darmonlarni buyurish varaqasi) to'g'ri va to'liq yuritish, barcha kuzatuvlar va
muolajalarni qayd etish.
o
Bemorning ahvoli haqida shifokorga muntazam ravishda xabar berish,
yuzaga kelgan muammolarni muhokama qilish va yechimlar topish.
OTXning bilim va ko'nikmalariga qo'yiladigan zamonaviy talablar
YIK bilan og'rigan qariyalarga samarali va sifatli yordam ko'rsatish uchun
OTX quyidagi bilim va ko'nikmalarga ega bo'lishi kerak:
Nazariy bilimlar:
o
YIKning etiologiyasi, patogenezi, klinik ko'rinishlari, diagnostikasi
(EKG, Exokardiografiya, koronar angiografiya) va davolash usullari (dori-darmonlar,
angioplastika, koronar shuntlash) haqida chuqur bilimga ega bo'lish.
o
Qariyalarning fiziologik va psixologik xususiyatlari, geriatrik
kasalliklar, polipragmaziya (bir vaqtning o'zida ko'p dori qabul qilish) haqida bilimga
ega bo'lish.
o
Yurak-qon tomir kasalliklarining asoratlari (yurak yetishmovchiligi,
aritmiyalar, tromboemboliya) va ularning oldini olish usullari haqida bilimga ega
bo'lish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
276
o
Sog'lom turmush tarzi, to'g'ri ovqatlanish, jismoniy faollik va stressni
boshqarish usullari haqida bilimga ega bo'lish.
o
Tibbiy axloq qoidalari, bemorlarning huquqlari va xavfsizligi haqida
bilimga ega bo'lish.
Amaliy ko'nikmalar:
o
EKGni o'qiy olish, hayotiy ko'rsatkichlarni baholash, dori-darmonlarni
to'g'ri qo'llash, in'ektsiya va infuziyalarni texnik jihatdan to'g'ri bajarish
ko'nikmalariga ega bo'lish.
o
Yurak-qon tomir kasalliklarining asoratlarida (stenokardiya xuruji,
yurak yetishmovchiligi, aritmiya) birinchi yordam ko'rsatish ko'nikmalariga ega
bo'lish.
o
Yara parvarishi, kateterlarni parvarishlash, drenajlarni nazorat qilish
kabi invaziv muolajalarni bajarish ko'nikmalariga ega bo'lish.
o
Bemorlarni ko'tarish, o'tkazish, ularning holatini o'zgartirish kabi asosiy
parvarish ko'nikmalariga ega bo'lish.
o
Tibbiy asbob-uskunalar (defibrillyator, EKG apparati, pulsoksimetr)
bilan ishlash ko'nikmalariga ega bo'lish.
Muloqot va psixologik ko'nikmalar:
o
Bemorlar va ularning oila a'zolari bilan samarali muloqot qilish, ularning
savollariga javob berish, tushuntirishlar berish ko'nikmalariga ega bo'lish.
o
Bemorlar bilan empatiya qilish, ularning his-tuyg'ularini tushunish,
ularga psixologik yordam ko'rsatish ko'nikmalariga ega bo'lish.
o
Ta'lim
berish,
maslahat
berish,
bemorlarni
rag'batlantirish
ko'nikmalariga ega bo'lish.
o
Konfliktli vaziyatlarni hal qilish, qiyin bemorlar bilan ishlash
ko'nikmalariga ega bo'lish.
Boshqa ko'nikmalar:
o
Jamoada ishlash, shifokorlar va boshqa tibbiyot xodimlari bilan
hamkorlik qilish ko'nikmalariga ega bo'lish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
277
o
Tibbiy hujjatlarni to'g'ri yuritish, kompyuterda ishlash ko'nikmalariga
ega bo'lish.
o
Ilmiy maqolalar o'qish, yangi tibbiy texnologiyalar va davolash
usullarini o'zlashtirish ko'nikmalariga ega bo'lish.
o
Kasbiy axloq qoidalariga rioya qilish, o'z kasbiy mas'uliyatini anglash
ko'nikmalariga ega bo'lish.
OTX duch keladigan muammolar
YIK bilan og'rigan qariyalarni parvarishlashda OTX quyidagi muammolarga
duch kelishi mumkin:
Yuqori ish yuki:
Bemorlarning ko'pligi, vazifalarning xilma-xilligi va
ko'pligi OTXning ish yukini oshiradi, bu esa charchoqqa, stressga va kasbiy yonishga
olib kelishi mumkin.
Bilim va ko'nikmalarning yetishmasligi:
Zamonaviy tibbiyotning
rivojlanishi, yangi davolash usullari va texnologiyalarning paydo bo'lishi OTXdan
doimiy ravishda o'z bilim va ko'nikmalarini oshirib borishni talab qiladi.
Psixologik stress:
Qariyalar bilan ishlash, ularning og'ir ahvoli, o'lim
bilan yuzma-yuz kelish OTXda psixologik stressni keltirib chiqarishi mumkin.
Ijtimoiy qo'llab-quvvatlashning yetishmasligi:
OTXning mehnatini
yetarli darajada qadrlamaslik, ularning jamiyatdagi obro'sining pastligi, moddiy
rag'batlantirishning kamligi ularning motivatsiyasini pasaytiradi.
Ish sharoitlarining yomonligi:
Ish joyidagi noqulay sharoitlar (kam
yoritilganlik, shovqin, havoning ifloslanishi), zarur jihozlar va materiallarning
yetishmasligi OTXning ish sifatiga ta'sir qiladi.
OTXning kasbiy kompetentligini oshirish, ish yukini kamaytirish va
motivatsiyasini oshirish bo'yicha tavsiyalar
OTXning YIK bilan og'rigan qariyalarga yordam ko'rsatish bo'yicha bilim va
ko'nikmalarini oshirish, ish yukini kamaytirish va motivatsiyasini oshirish uchun
quyidagi tavsiyalarni amalga oshirish mumkin:
Ta'lim va o'qitish:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
278
o
OTX uchun YIK, geriatriya, palliativ yordam, muloqot psixologiyasi
bo'yicha muntazam ravishda o'quv kurslari, seminarlar, konferentsiyalar va treninglar
tashkil etish.
o
Simulyatsion markazlarda amaliy ko'nikmalarni oshirish bo'yicha
mashg'ulotlar o'tkazish.
o
Masofaviy ta'lim platformalaridan foydalanish, onlayn kurslarda
qatnashish imkoniyatini yaratish.
o
Tajribali mutaxassislar rahbarligida mentorlik dasturlarini tashkil etish.
Ish yukini kamaytirish:
o
OTXning
ish
yukini
adolatli
taqsimlash,
bemorlar
sonini
optimallashtirish.
o
Tibbiy yozuvlarni elektronlashtirish, ma'lumotlarni kiritish va qayta
ishlashni avtomatlashtirish.
o
Yordamchi xodimlarni (sanitarlar, yordamchi hamshiralar) jalb qilish,
ularga asosiy parvarish vazifalarini topshirish.
o
Texnologiyalardan (telemonitoring, mobil ilovalar) foydalanish,
bemorlarning ahvolini masofadan kuzatish va maslahat berish.
Motivatsiyani oshirish:
o
OTXning mehnatini qadrlash, ularga minnatdorchilik bildirish, kasbiy
yutuqlarni e'tirof etish.
o
Moddiy rag'batlantirish tizimini (mukofotlar, qo'shimcha to'lovlar)
takomillashtirish.
o
Kasbiy o'sish imkoniyatlarini yaratish, malaka oshirish kurslariga
yo'naltirish, rahbarlik lavozimlariga ko'tarilish imkoniyatini berish.
o
Sog'lom ish muhitini yaratish, jamoada do'stona munosabatlarni
o'rnatish, psixologik yordam ko'rsatish.
o
OTXning jamiyatdagi obro'sini oshirish, ommaviy axborot vositalarida
ularning mehnatini yoritish.
Xulosa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
279
YIK bilan og'rigan qariyalarni parvarishlashda OTX muhim va ko'p qirrali rol
o'ynaydi. Ularning vazifalari klinik parvarishdan tortib, ta'lim berish, psixologik
yordam ko'rsatish va reabilitatsiyagacha bo'lgan keng doirani qamrab oladi. OTXning
kasbiy kompetentligini oshirish, ish yukini kamaytirish va motivatsiyasini oshirish
orqali YIK bilan og'rigan qariyalarga ko'rsatiladigan yordam sifatini sezilarli darajada
yaxshilash mumkin.
Tavsiyalar
Sog'liqni saqlash vazirligi va boshqa tegishli tashkilotlar OTXning YIK
bo'yicha bilim va ko'nikmalarini oshirishga qaratilgan davlat dasturlarini ishlab
chiqishi va amalga oshirishi kerak.
Tibbiyot kollejlari va universitetlari o'quv dasturlariga geriatriya va
palliativ yordam bo'yicha qo'shimcha modullarni kiritishi kerak.
Sog'liqni saqlash tashkilotlari OTXning ish sharoitlarini yaxshilash,
ularning mehnatini rag'batlantirish va kasbiy o'sish imkoniyatlarini yaratishi zarur.
OTXning YIK bilan og'rigan qariyalarni parvarishlashda erishgan
yutuqlari va tajribalarini ommalashtirish, ularni kasbiy hamjamiyatda e'tirof etish
muhim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
Akademik V.Vohidov nomidagi Respublika ixtisoslashtirilgan kardiologiya
ilmiy-amaliy markazi. (2023).
Yurak ishemik kasalligi: diagnostika va davolash
bo'yicha klinik qo'llanma.
Toshkent.
2.
Alimov, A.V., va boshq. (2018).
Kardiologiya: darslik.
Toshkent: Yangi asr
avlodi.
3.
Nasriyev, R.R., va boshq. (2020).
Geriatriya: o'quv qo'llanma.
Toshkent:
Tibbiyot nashriyoti.
4.
O'zbekiston Respublikasi Sog'liqni saqlash vazirligi. (2022).
Kardiologiya
yo'nalishi bo'yicha klinik protokol
. Toshkent. (Vazirlikning rasmiy saytida e'lon
qilingan protokollar)
5.
Rahimov,
F.A. (2015).
Yurak
yetishmovchiligi:
diagnostika
va
davolash.
Toshkent: Ibn Sino nashriyoti.
