MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
266
QON TOMIRLAR TONUSIGA TA'SIR ETUVCHI DORI
VOSITALARINING KLINIK FARMAKALOGIYASI
Norin Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi tibbiyot texnikumi
maxsus fan o‘qituvchisi
Fan nomi: Klinik farmakalogiya
Abduraxmanova Dildora Abbasovna
Tel; 997900367
Annotatsiya: Qon tomirlar tonusi organizmning muhim fiziologik
funksiyalarini ta'minlashda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Turli patologik holatlar qon
tomirlar tonusining buzilishiga olib kelishi mumkin, bu esa gipertenziya, gipotenziya,
ishemik kasalliklar va boshqa jiddiy asoratlarga olib keladi. Ushbu maqola qon
tomirlar tonusiga ta'sir etuvchi asosiy dori vositalarining klinik farmakologiyasini,
ularning ta'sir mexanizmlarini, farmakokinetik va farmakodinamik xususiyatlarini,
qo'llanilishini va nojo'ya ta'sirlarini ko'rib chiqadi. Maqolaning maqsadi shifokorlar
va farmatsevtlarga ushbu dori vositalaridan ratsional foydalanish bo'yicha
zamonaviy bilimlar bilan ta'minlashdir.
Kalit so'zlar: qon tomirlar tonusi, klinik farmakologiya, antihipertenziv
vositalar, vazodilatatorlar, vazokonstriktorlar, ta'sir mexanizmi, farmakokinetika,
farmakodinamika, nojo'ya ta'sirlar.
Kirish
Qon tomirlar tonusi – qon tomirlari devorining qisqarish darajasi bo'lib, qon
bosimini, qon oqimini va to'qimalarning perfuziyasini (qon bilan ta'minlanishini)
nazorat qilishda muhim rol o'ynaydi. Qon tomirlar tonusini nerv sistemasi, endokrin
sistemasi va mahalliy omillar (masalan, endoteliy tomonidan ishlab chiqariladigan
moddalar) nazorat qiladi. Qon tomirlar tonusining buzilishi turli xil kasalliklarga olib
kelishi mumkin, shuning uchun qon tomirlar tonusini normallashtiruvchi dori
vositalari klinik amaliyotda keng qo'llaniladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
267
Qon tomirlar tonusini nazorat qilish mexanizmlari
Qon tomirlar tonusi quyidagi mexanizmlar orqali nazorat qilinadi:
Nerv sistemasi:
Simpatik nerv sistemasi qon tomirlarni qisqartiradi
(vazokonstriksiya), parasimpatik nerv sistemasi esa qon tomirlarni kengaytiradi
(vazodilatasiya).
Endokrin sistemasi:
Angiotenzin II, vazopressin va adrenalin kabi
gormonlar qon tomirlarni qisqartiradi, atriyal natriuretik peptid (ANP) esa qon
tomirlarni kengaytiradi.
Mahalliy omillar:
Endoteliy qon tomirlar tonusini nazorat qilishda
muhim rol o'ynaydi. U vazodilatatorlar (masalan, azot oksidi (NO) va prostasiklin) va
vazokonstriktorlar (masalan, endotelin-1) ishlab chiqaradi.
Qon tomirlar tonusiga ta'sir etuvchi asosiy dori vositalari
Qon tomirlar tonusiga ta'sir etuvchi dori vositalarini quyidagi guruhlarga
bo'lish mumkin:
1.
Antihipertenziv vositalar (qon bosimini tushiruvchi dorilar):
o
Diuretiklar (siydik haydovchi dorilar):
Qon hajmini kamaytirish
orqali qon bosimini tushiradi. Misollar: gidroxlortiazid, furosemid, spironolakton.
o
Beta-blokatorlar:
Yurak urish tezligini va qonning yurakdan otilib
chiqishini kamaytirish orqali qon bosimini tushiradi. Misollar: metoprolol, atenolol,
propranolol.
o
Angiotenzinga
aylantiruvchi
ferment
(AAI)
ingibitorlari:
Angiotenzin II ning hosil bo'lishini bloklaydi, bu esa qon tomirlarni
kengaytiradi va qon bosimini tushiradi. Misollar: enalapril, lizinopril, kaptopril.
o
Angiotenzin II reseptorlari blokatorlari (ARB):
Angiotenzin II ning
o'z reseptorlariga ta'sirini bloklaydi, bu ham qon tomirlarni kengaytiradi va qon
bosimini tushiradi. Misollar: losartan, valsartan, irbesartan.
o
Kaltsiy kanallari blokatorlari:
Qon tomirlari devoridagi kaltsiy
kanallarini bloklaydi, bu esa qon tomirlarni kengaytiradi va qon bosimini tushiradi.
Misollar: amlodipin, nifedipin, diltiazem, verapamil.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
268
o
Alfa-blokatorlar:
Qon
tomirlaridagi
alfa-adrenoreseptorlarni
bloklaydi, bu esa qon tomirlarni kengaytiradi va qon bosimini tushiradi. Misollar:
prazosin, terazosin, doksazosin.
o
Markaziy ta'sirga ega antihipertenziv vositalar:
Miyada joylashgan
qon bosimini nazorat qiluvchi markazlarga ta'sir etib, simpatik nerv sistemasining
faolligini kamaytiradi. Misollar: klonidin, metildopa.
2.
Vazodilatatorlar (qon tomirlarni kengaytiruvchi dorilar):
o
Nitratlar:
Azot oksidini (NO) ajratish orqali qon tomirlarni
kengaytiradi, bu esa silliq mushaklarni bo'shashtiradi. Misollar: nitrogliserin,
izosorbid dinitrat, izosorbid mononitrat.
o
Minoksidil:
Kaliy kanallarini ochish orqali qon tomirlarni kengaytiradi.
o
Gidralazin:
Qon tomirlarning silliq mushaklariga bevosita ta'sir etib,
ularni bo'shashtiradi.
o
Pentoksifillin:
Qonning reologik xususiyatlarini yaxshilaydi (qonning
oquvchanligini oshiradi) va qon tomirlarini kengaytiradi.
3.
Vazokonstriktorlar (qon tomirlarni qisqartiruvchi dorilar):
o
Adrenalin va noradrenalin:
Alfa- va beta-adrenoreseptorlarni
faollashtirish orqali qon tomirlarni qisqartiradi, yurak urish tezligini oshiradi va qon
bosimini ko'taradi.
o
Dopamin:
Dozaga qarab, qon tomirlarni kengaytirishi yoki qisqartirishi
mumkin. Yuqori dozalarda alfa-adrenoreseptorlarni faollashtirib, qon tomirlarni
qisqartiradi.
o
Vazopressin:
V1 reseptorlarini faollashtirish orqali qon tomirlarni
qisqartiradi va qon bosimini ko'taradi.
o
Efedrin va pseudoefedrin:
Simpatomimetik vositalar bo'lib, qon
tomirlarni qisqartiradi va burun shilliq qavatining shishini kamaytiradi.
Klinik farmakologiya
Har bir dori guruhining klinik farmakologiyasi ularning ta'sir mexanizmlari,
farmakokinetikasi (organizmdagi so'rilishi, taqsimlanishi, metabolizmi
va
chiqarilishi) va farmakodinamikasi (organizmga ta'siri)ni o'z ichiga oladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
269
Farmakokinetika:
Dori vositalarining so'rilish tezligi va darajasi,
organizmda taqsimlanishi, metabolizmga uchrashi va chiqarilish yo'llari ularning
samaradorligiga ta'sir qiladi. Masalan, peroral (og'iz orqali) qabul qilingan dorilarning
so'rilishi ovqatlanish, boshqa dorilar bilan birga qabul qilish va me'da-ichak
kasalliklari kabi omillarga bog'liq bo'lishi mumkin.
Farmakodinamika:
Dori vositalarining ta'sir mexanizmi, reseptorlar
bilan bog'lanishi, terapevtik ta'siri va nojo'ya ta'sirlari ularning klinik qo'llanilishini
belgilaydi. Masalan, beta-blokatorlar yurak urish tezligini kamaytirishi bilan birga
bronxospazm (nafas qisishi)ga olib kelishi mumkin, shuning uchun ularni bronxial
astma bilan og'rigan bemorlarga ehtiyotkorlik bilan buyurish kerak.
Qo'llanilishi
Qon tomirlar tonusiga ta'sir etuvchi dori vositalari quyidagi kasalliklarda
qo'llaniladi:
Gipertenziya:
Qon bosimini tushirish uchun diuretiklar, beta-
blokatorlar, AAI ingibitorlari, ARB, kaltsiy kanallari blokatorlari va alfa-blokatorlar
qo'llaniladi.
Yurak ishemik kasalligi (stenokardiya, miokard infarkti):
Nitratlar
qon tomirlarni kengaytirish va yurakning kislorodga bo'lgan ehtiyojini kamaytirish
uchun ishlatiladi.
Yurak yetishmovchiligi:
Diuretiklar ortiqcha suyuqlikni chiqarib
tashlash, AAI ingibitorlari va ARB qon tomirlarni kengaytirish va yurakning
yuklamasini kamaytirish uchun qo'llaniladi.
Periferik
qon
tomirlari
kasalliklari:
Pentoksifillin
qonning
oquvchanligini yaxshilash va qon tomirlarini kengaytirish uchun ishlatiladi.
Shok:
Vazokonstriktorlar qon bosimini ko'tarish va to'qimalarning
perfuziyasini yaxshilash uchun qo'llaniladi.
Nojo'ya ta'sirlar
Qon tomirlar tonusiga ta'sir etuvchi dori vositalari turli xil nojo'ya ta'sirlarga
olib kelishi mumkin:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
270
Gipotenziya:
Qon bosimining haddan tashqari tushib ketishi, bosh
aylanishi va hushdan ketishga olib kelishi mumkin.
Bradikardiya:
Yurak urish tezligining sekinlashishi, charchoq va
holsizlikka olib kelishi mumkin.
Bronxospazm:
Nafas qisishi, xususan beta-blokatorlarni qabul qilganda
kuzatilishi mumkin.
Angionevrotik shish:
Allergik reaksiya bo'lib, til, hiqildoq va yuzning
shishishiga olib kelishi mumkin (AAI ingibitorlari bilan ko'proq kuzatiladi).
Bosh og'rig'i:
Vazodilatatorlar (masalan, nitratlar) qon tomirlarining
kengayishi natijasida bosh og'rig'iga olib kelishi mumkin.
Quruq yo'tal:
AAI ingibitorlarining tipik nojo'ya ta'siri.
Elektrolitlar дисбалансы:
Diuretiklar kaliy, natriy va magniy kabi
elektrolitlarning yo'qotilishiga olib kelishi mumkin.
Xulosa
Qon tomirlar tonusiga ta'sir etuvchi dori vositalari turli xil kasalliklarni
davolashda muhim rol o'ynaydi. Shifokorlar ushbu dorilarning ta'sir mexanizmlarini,
farmakokinetik va farmakodinamik xususiyatlarini, qo'llanilishini va nojo'ya
ta'sirlarini yaxshi bilishlari kerak. Dori vositalarini tanlashda bemorning individual
xususiyatlarini, kasallikning og'irligini va boshqa dorilar bilan o'zaro ta'sirini hisobga
olish zarur. Ratsional farmakoterapiya qon tomirlar tonusi buzilishi bilan bog'liq
kasalliklarni samarali davolashga va bemorlarning hayot sifatini yaxshilashga yordam
beradi.
Tavsiyalar
Shifokorlar qon tomirlar tonusiga ta'sir etuvchi dori vositalari bo'yicha
bilimlarini muntazam ravishda yangilab turishlari kerak.
Dori vositalarini buyurishda klinik protokollar va tavsiyalarga amal
qilish zarur.
Bemorlarni dori vositalarini qabul qilish tartibi, nojo'ya ta'sirlari va ularni
bartaraf etish usullari haqida to'liq ma'lumot bilan ta'minlash kerak.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
271
Dori vositalarining o'zaro ta'sirini hisobga olish va polipragmaziyadan
(bir vaqtning o'zida ko'p dori qabul qilishdan) qochish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Farmakologiya: Darslik (2 jildlik). (2018). Tahrir ostida prof. H.S. Zohidov.
Toshkent: "Yangi Nashr". (Ushbu darslikda antihipertenziv, vazodilatator va
vazokonstriktor vositalarning farmakologik xususiyatlari, ta'sir mexanizmlari va
klinik qo'llanilishi haqida ma'lumotlar mavjud).
2.
Kardiologiya: Milliy qo'llanma. (2021). Tahrir ostida prof. A.A. G'ulomov.
Toshkent: "O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi" Davlat ilmiy nashriyoti. (Ushbu
qo'llanmada gipertoniya, yurak ishemik kasalligi va yurak yetishmovchiligi kabi qon
tomirlar tonusi bilan bog'liq kasalliklarni davolashda ishlatiladigan dori vositalari
haqida batafsil ma'lumotlar berilgan).
3.
Klinik farmakologiya: Darslik. (2019). Tahrir ostida prof. B.I. Ismoilov.
Toshkent: "Ibn Sino". (Ushbu darslikda dori vositalarining farmakokinetikasi,
farmakodinamikasi, nojo'ya ta'sirlari va dori vositalarining o'zaro ta'siri kabi klinik
farmakologiyaning asosiy tushunchalari yoritilgan. Shuningdek, qon tomirlar
tonusiga ta'sir etuvchi dori vositalarining klinik farmakologik xususiyatlari ham
muhokama qilingan).
