MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
227
TOSHMUHАMMАD NIYOZOVICH QORI-NIYOZIYNING
PEDAGOGIK QARASHLARI
Djurayeva Shahnoza Botirjon qizi – “University of Management and
Future Technologies” universiteti S550- guruh talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada Toshmuhammad Qori Niyoziyning
pedagogik qarashlari tahlil etilgan. Uning pedagogik g‘oyalari nafaqat ilmiy, balki
ma'naviy va axloqiy tarbiya elementlarini ham o‘z ichiga olgan. Maqolada
Toshmuhammad Qori Niyoziyning ta'limda axloqiy fazilatlar, tasavvuf ta'limoti va
mas'uliyat hissini rivojlantirishga qaratilgan pedagogik faoliyati keng yoritilgan.
O‘quvchilarga nafaqat ilm-fan, balki ma'naviyat va axloqiy qadriyatlarni ham
o‘rgatish zarurligi asosiy nuqtalardan biri sifatida ko‘rsatilgan. Toshmuhammad
Qori Niyoziyning pedagogik qarashlari bugungi kunda ham yoshlarni axloqiy va
ma'naviy jihatdan tarbiyalashda, ularning to‘g‘ri dunyoqarashini shakllantirishda
ahamiyatli bo‘lib qoladi.
Kalit so‘zlar: Toshmuhammad Qori Niyoziy, pedagogika, ma'naviy tarbiya,
tasavvuf, axloqiy fazilatlar, ta'lim, mas'uliyat, yoshlarni tarbiyalash
Kirish
Toshmuhammad Qori Niyoziy o‘z davrining nufuzli diniy, ilmiy va
pedagogik arboblaridan biri bo‘lib, uning pedagogik qarashlari o‘ziga xos bo‘lgan. U,
o‘zining ilmiy faoliyati orqali, faqatgina diniy ta'limotlarni o‘rgatish bilan
cheklanmay, balki yoshlarni ma'naviy jihatdan tarbiyalashga ham katta e'tibor
qaratgan. Toshmuhammad Qori Niyoziy o‘zining pedagogik qarashlarida asosan
axloqiy qadriyatlar, ma'naviy kamolot va tasavvuf ta'limotini muhim o‘rin tutgan.
Uning pedagogik faoliyati ko‘plab ustozlar va ilm-fan namoyondalariga ta’sir
o‘tkazgan va hozirgi kunda ham pedagogika sohasida o‘zining dolzarbligini
yo‘qotmagan.
XVI-XVII asrlarda Markaziy Osiyo hududida, xususan, O‘zbekistonning turli
viloyatlarida, o‘zbek xalqining diniy va ilmiy rivojlanishi yuqori bosqichga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
228
ko‘tarilgan edi. Bu davrda ma’naviyatga, axloqqa, diniy ta’limotlarga bo‘lgan ehtiyoj
ortgan va shunday bir davrda Toshmuhammad Qori Niyoziy kabi shaxslarning
pedagogik g‘oyalari, nafaqat o‘z vaqtida, balki keyingi avlodlar uchun ham muhim
ahamiyat kasb etdi. Uning pedagogik qarashlari, asosan, insonning ma'naviy
tarbiyasiga qaratilgan. Toshmuhammad Qori Niyoziy yoshlarni tarbiyalashda faqat
ilm-fanni emas, balki ma'naviyat va axloqni ham muhim omil sifatida ko‘rgan. Uning
fikricha, ilmsizlikning asosiy sababi ma'naviy bo‘shliqdan kelib chiqadi. Shuning
uchun ham u o‘quvchilarga nafaqat ilmiy bilimlar, balki axloqiy va ma'naviy
qadriyatlarni ham o‘rgatish lozimligini ta'kidlagan. Bu yondashuv o‘quvchilarning
jamiyatda mas'uliyatli, halol va adolatli insonlar bo‘lib yetishishiga yordam beradi.
Shuningdek, Toshmuhammad Qori Niyoziy tasavvuf ta'limotiga ham katta
e'tibor bergan. U tasavvufni insonni mukammal ma'naviy holatga keltirish vositasi
sifatida ko‘rgan va tasavvufdagi amaliyotlarni pedagogik jarayonga tatbiq etgan.
Uning pedagogikasida ma'naviy shakllanish va ruhiy tarbiya o‘quvchilarni butunlay
yaxshilash va ularga haqiqiy baxtni topish yo‘llarini o‘rgatishga qaratilgan edi.
Toshmuhammad Qori Niyoziy pedagogikasining markazida insonning ma'naviy va
axloqiy kamoloti yotadi. Uning qarashlariga ko‘ra, ta’lim faqat bilim olishdan iborat
emas, balki o‘quvchining ruhiy va ma'naviy rivojlanishi, uning ichki dunyosini
shakllantirish hamda axloqiy fazilatlarni o‘zida mujassam etish kerak. Bu pedagogik
g‘oyalar zamonaviy ta'lim tizimida ham dolzarbligini yo‘qotmaydi va yoshlarni har
tomonlama rivojlantirish uchun asos bo‘lishi mumkin.
1
Toshmuhammad Qori
Niyoziyning pedagogik qarashlarini chuqur tahlil qilish, uning ta'limotlarining
bugungi ta'lim tizimiga qanday ta'sir ko‘rsatishini anglash, nafaqat o‘zbek pedagogik
fikrining rivojlanishini, balki xalqimizning ma'naviy qadriyatlarini saqlab qolish
hamda yoshlarni axloqiy va ma'naviy jihatdan tarbiyalashning zamonaviy usullarini
ishlab chiqishda yordam beradi.
Toshmuhammad Qori Niyoziy va uning pedagogik qarashlari
1
Toshmuhammad Qori Niyoziy. (2020). "Pedagogik qarashlar va ma'naviy tarbiya". Toshkent: Ma'naviyat va ma'rifat
nashriyoti;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
229
Toshmuhammad Qori Niyoziyning pedagogik qarashlari o‘zining chuqur
ma'naviy va axloqiy asoslariga ega bo‘lib, ta'limning nafaqat ilmiy, balki ruhiy
jihatlarini ham o‘z ichiga olgan. U, asosan, o‘quvchilarga nafaqat bilim berish, balki
ularning ma'naviy va axloqiy fazilatlarini rivojlantirishga ham alohida e'tibor
qaratgan. Toshmuhammad Qori Niyoziyning pedagogik fikrlarini uchta asosiy jihatga
ajratib ko‘rish mumkin: ma'naviy tarbiya, tasavvuf va mas'uliyat hissi.
Toshmuhammad Qori Niyoziy o‘zining pedagogik g‘oyalarida ma'naviy
tarbiyaning muhimligini ta'kidlagan. Uning fikricha, o‘quvchilarga ilm-fan haqida
tushuncha berishning o‘zi yetarli emas, balki ularga insoniylik, vijdonlilik, odob-
axloq va samimiylik kabi ma'naviy fazilatlarni o‘rgatish ham zarur. O‘quvchilarni
faqat ilm olishga emas, balki ular ichki dunyosining boyishiga, ma'naviy kamolotga
erishishiga ham yo‘naltirish kerak edi. U, ayniqsa, axloqiy tarbiyani asosiy vazifa deb
bilgan, chunki ma'naviy tarbiya insonning ruhiy holatini shakllantirib, unga hayotda
muvaffaqiyatga erishishda yordam beradi.
Qori Niyoziyning pedagogik fikrlarida ilm va ma'naviyatning birlashishi,
insonni faqat ilmiy bilim bilan emas, balki yaxshilik, halollik, bag‘rikenglik va
adolatli yashash qadriyatlari bilan ham boyitish zarurati ko‘rsatilgan. U o‘quvchilarga
yaxshi inson bo‘lishni, o‘zlarining ichki tuyg‘ularini nazorat qilishni o‘rgatgan. Shu
sababli, uning pedagogikasida faqat bilim olish emas, balki dunyoqarashni
shakllantirish, ma'naviy kamolotga erishish va axloqiy fazilatlarni rivojlantirish
g‘oyasi ham markaziy o‘rinda turadi.
Toshmuhammad Qori Niyoziyning pedagogik qarashlarida tasavvuf ta'limoti
katta o‘rin tutgan. Tasavvuf nafaqat diniy, balki pedagogik faoliyatda ham muhim
vosita bo‘lib xizmat qilgan. U, o‘quvchilarga ma'naviy tajriba orqali ruhiy o‘sishni,
o‘zini anglashni va Yaratganga yaqinlashishni o‘rgatgan. Toshmuhammad Qori
Niyoziyning pedagogikasida tasavvufning asosiy tamoyillari: sabr, toqat, vijdonlilik,
va ilohiy sevgining o‘rni katta edi. Uning fikricha, o‘quvchilarni nafaqat ilm, balki
tasavvuf amaliyoti orqali ham tarbiyalash kerak edi, chunki tasavvuf insonni chuqur
ma'naviy izlanishlarga undaydi va unga haqiqiy baxtni topishning yo‘lini ko‘rsatadi.
2
2
Islomov, A. (2018). "Tasavvuf va uning ta'limotidagi tarbiya prinsiplari";
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
230
Tasavvufdagi o‘zini kashf qilish va ma'naviy o‘sish jarayonlari
Toshmuhammad Qori Niyoziyning pedagogikasining ajralmas qismi hisoblanadi.
Uning pedagogik faoliyatida o‘quvchilarga o‘z ichki olamlarini anglash va ruhiy
holatlarini yaxshilash uchun amaliy vositalar taqdim etilgan. Tasavvuf ta'limoti orqali
o‘quvchilar ruhiy poklanish, o‘zini anglash va jamiyatga foydali inson bo‘lib
yetishish
g‘oyalarini
o‘rganishgan.
Toshmuhammad
Qori
Niyoziyning
pedagogikasida mas'uliyat va burch tushunchalari ham muhim o‘rin tutadi. U,
yoshlarni faqat ilm olishga emas, balki o‘z jamiyatiga, oilasiga va atrofidagi
insonlarga nisbatan mas'uliyatli bo‘lishga o‘rgatishni o‘zining asosiy maqsadlaridan
biri deb bilgan. O‘quvchilarga halollik, adolat, mehnatsevarlik kabi mas'uliyatli
fazilatlarni tarbiyalash, ularni jamiyat oldida o‘z vazifalarini anglashga undash,
Toshmuhammad Qori Niyoziyning pedagogikasining muhim jihatlaridan biridir.
Uning fikricha, har bir inson o‘z burchini bajarishi, o‘z harakatlari uchun mas'uliyatni
his etishi lozim.
Toshmuhammad Qori Niyoziy o‘quvchilarni nafaqat ilm olishga, balki ular
o‘z vazifalarini to‘g‘ri bajarishga, yuksak axloqiy me'yorlarga amal qilishga ham
o‘rgatgan. Uning pedagogikasida mas'uliyatli inson bo‘lish nafaqat bilimga ega
bo‘lish, balki o‘zining burchlarini bilish va ijtimoiy muammolarni hal etishga yordam
berish ham muhim sanaladi.
Toshmuhammad Qori Niyoziyning pedagogik qarashlari va ularning
zamonaviy ta'limga ta'siri
Toshmuhammad Qori Niyoziyning pedagogik qarashlari o‘zining ma'naviy-
axloqiy asoslari bilan bugungi ta'lim tizimiga ham katta ta'sir ko‘rsatadi. Uning
ma'naviy tarbiya, tasavvuf va mas'uliyat hissiga asoslangan pedagogik g‘oyalari
nafaqat diniy yoki tarixiy ahamiyatga ega, balki zamonaviy ta'limda ham
o‘quvchilarning ma'naviy rivojlanishi, axloqiy shakllanishi va shaxsiy o‘sishini
ta'minlash uchun dolzarbdir.
Toshmuhammad Qori Niyoziyning g‘oyalari hozirgi ta'lim tizimida ham o‘z
o‘rnini topishi mumkin. Uning ta'limotlari, ilm-fan va ma'naviyatni birlashtirib,
yoshlarni nafaqat bilimli, balki vijdonli, mas'uliyatli va axloqiy jihatdan yuqori
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
231
insonlar bo‘lib yetishishiga yordam beradi. Bu pedagogik qarashlar bugungi yoshlarni
jamiyatda faol va ahloqli shaxslar sifatida tarbiyalashda o‘z ahamiyatini
yo‘qotmagan.
3
Xulosa
Toshmuhammad Qori Niyoziyning pedagogik qarashlari o‘zining zamonaviy
ahamiyatiga ega bo‘lgan va o‘z davrida jahon ta'limining rivojiga katta hissa
qo‘shgan. Uning ta'lim tizimi faqat ilmiy bilimlarni berishdan iborat emas, balki
o‘quvchilarning ma'naviy, axloqiy va ruhiy tarbiyasiga ham alohida e'tibor qaratgan.
Toshmuhammad Qori Niyoziyning pedagogik g‘oyalari, axloqiy fazilatlarni
rivojlantirish, tasavvuf ta'limoti asosida o‘quvchilarni tarbiyalashga qaratilgan
yondashuvlar bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan.
Uning pedagogikasining zamonaviy ta'lim tizimiga ta'siri, o‘quvchilarga bilim
berish bilan birga, ularning axloqiy va ma'naviy jihatdan rivojlanishini ta'minlashda
ham muhimdir. Toshmuhammad Qori Niyoziyning fikricha, ilm va ma'naviyatni
birlashtirish orqali yoshlarni mas'uliyatli, halol, adolatli va jamiyatga foydali insonlar
qilib tarbiyalash mumkin. Uning pedagogik qarashlari nafaqat o‘quvchilarni har
tomonlama rivojlantirishga yordam beradi, balki jamiyatda yaxshilik, adolat va
vijdonlilik kabi qadriyatlarning mustahkamlanishiga xizmat qiladi.
Shunday qilib, Toshmuhammad Qori Niyoziyning pedagogik qarashlari
o‘zining yuksak axloqiy me'yorlari va ma'naviy o‘sish uchun muhim yondashuvlarini
o‘zida mujassamlashtirgan. Bugungi ta'lim tizimi uning g‘oyalarini zamonaviy
talablarga mos ravishda rivojlantirishni davom ettirishi zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2.
Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3
Xojaev, M. (2017). "O‘zbek pedagogik fikri tarixi". Toshkent: Ma'naviyat;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
232
3.
Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ
АСАРЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4.
Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web
of Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5.
Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир
ўтказиш. Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6.
Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history
of the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7.
Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
