MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
71
SAID AHMAD ESSELARIDA SHAXSIY XOTIRA VA HAYOTIY
SARGUZASHTLARNING O‘RNI(O.SHARAFIDDINOV MISOLIDA)
Lapasova Go‘zal Unarboy qizi
Toshkent Amaliy Fanlar Universiteti Pedagogika
fakulteti boshlang‘ich ta’lim nazariyasi va
metodikasi kafedrasi o‘qituvchisi
gozallapasova88gmail.com
+998933032896
ANNOTATSIYA. Said Ahmad va Ozod Sharafiddinovlar birgalikda ilm va
ijodda hamkorlikning go‘zal samaralarini yaratdilar. Ozod
Sharafiddinov odil inson,
zahmatkash olim, mehribon padar sifatida bu yorug‘ dunyoda muhtasham iz qoldirdi.
O‘zidan o‘lmas ijodiy meros qoldirdi. Bu ijod nainki bir insonning, balki butun bir
millatning faxr-u g‘ururi bo‘la oladigan ijoddir, o‘zbek xalqining, millatimizning
o‘tmishi, buguni va kelajagiga dahldor ijoddir. Ozod Sharafiddinov fikrat ibrati,
jasorat ibrati, ta’b ibrati, zakovat ibrati singari bir qancha ibratlarni o‘zida
mujassamlashtirgan allomalarimizdan edi.
KALIT SO‘ZLAR. O.Sharafiddinov, munaqqid, kitobsevar, kitobsuyar,
kitobso‘yar
Kishi
ismiga tortadi degan ta’bir
–
dono hikmat. Ozod Sharafiddinov
O‘zbekiston va o‘zbek adabiyotining XX asr tarixida chinakamiga o‘z shaxsi, o‘z
dunyoqarashi, o‘z e’tiqodi, o‘z iste’dodi, o‘z imkoniyatlari ozodligini bir butun
takrorlanmas hodisa deb bilgan, bu yuksak qadriyatlar taqozo etadigan mashaqqatlar
yukiga yelkasini og‘rinmay tutgan, bir zum el nazaridan chetda emasligini his etib
yashagan allomalardan.
Hazrat Mahmud Qoshg’ariy qomusini turkiy tilda tuzib ketgan, Yusuf Xos
Hojib va Navoiy ruhiy qudrati bilan buyuk ma’naviy obidalar yaratilganidan keyin
asrlar o‘tib Mavlono Abdulla Qodiriy qalamidan dilbar nasr dunyoga kelgani
hammaga ayon. Ana shu silsilada davr taqozosi bilan uzilish sodir bo‘lganida Ozod
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
72
Sharafiddinov degan munaqqid dunyoga kelishi tabiiy edi. Odil Yoqubov nasri va
Abdulla Oripov nazmi yangi bir avlod dunyoga kelganini isbotlashi uchun ularni
nazorat - tahliliy jihatdan qo‘llab-quvvatlash kerak edi. Ana shu zalvorli yukni
zimmasiga olgan adabiy tanqidchimiz o‘zbek adabiyoti silsilasida uzilish bo‘lmasiligi
uchun kurashdi, mas’uliyatini tengdoshlari bilan baham ko‘rdi, rang-barang asarlarni
qo‘llab-quvvatladi, javobini ololmagan savollariga jahon adabiyoti va falsafasi
ummonidan talqin izladi, nimalarnidir topgandek bo‘ldi. Qarabsizki, nafaqat 60-
yillar avlodlari, qolaversa, yangi avlodlar ham Ozod Sharafiddinov nuqtayi nazari
bilan hisoblashadigan bo‘ldi. Buning boisi alloma yaratgan maqolalar va asarlar
nainki adabiy, shuning barobarida falsafiy tanqid edi. Ozod Sharafiddinov
adabiyotning bosh vazifasi Olam, Inson va uning qalbini tasvirlash degan azaliy
qadriyat, ya’nikim bag‘ri butunlikda ekanligiga sodiq qoldi. Ozod Sharafiddinov
mehnat faoliyatining asosiy qismi o‘zi o‘qigan O‘rta Osiyo davlat universiteti (hozirgi
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti)da kechdi. U 1955-1995-
yillar oralig‘ida, qariyb qirq yil mana shu ilm dargohida yoshlarga bilim va tarbiya
berdi, minglab shogirdlarga beminnat ustozlik qildi. Chin ma’nodagi ziyoli, milliy
ma’naviyatimizning yirik darg‘alaridan bo‘lgan Ozod domlaning farzandlariga
aytgan so‘nggi so‘zlari ham avlodlarga bir vasiyatdek yangrab qoldi:
–
“Kitoblarimni
asranglar, mening eng katta boyligim mana shu kitoblar edi...”
Said Ahmad “Yo‘qotganlarim va topganlarim” kitobidagi “Yoqimtoy inson,
bilimdon olim Ozod Sharafiddinovning kitobsevarligi toʻgʻrisida bilgan va
bilmaganlarim” deb nomlangan qismida Ozod Sharafiddinov to‘g‘risida quyidagi
fikrlarni bildiradi: – “Oʻzingiz bilasiz, koʻpchilik yozuvchilarning xususiy
mashinalari bor. Ular biron joyga safar qilmoqchi boʻlsalar, Ozod ularga hamroh
boʻladi. Bu dilkash, istarali olimning hamsafar boʻlishidan huzur qilasiz. Yoʻl-
yoʻlakay undan ohori toʻkilmagan gaplarni eshitasiz… Dunyoda shu bola oʻqimagan
kitob qoldimikan, deb oʻylaysiz… Shuni ham aytib qoʻyayki, Ozod bilan safarga
chiqish rohat, safardan birga qaytish azob”
1
. Said Ahmad Ozod Sharafiddinovning
1
Said Ahmad. Yo‘qotganlarim va topganlarim. –T.: Sano-standart nashriyoti, 2014. Xotiralar. Adabiy o‘ylar. – B. 265.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
73
kitobsevarligi haqida shunday yozadi: – “Albatta, mashinada safarga chiqqan
yozuvchiga xotin, bola-chaqalari Margʻilonning oq luchchagidan olakeling,
deyishadi. Biri Gʻirvonning anoridan koʻproq olib keling, desa, biri Kosonsoyning
noki esingizdan chiqmasin, deydi. Yana biri Andijonning devzirasini biladigan
odamga koʻrsatib oling, deb tayinlaydi. Birovi Oltiariqdan gʻirillab oʻtib ketmay,
turpidan biron qop, albatta, oling, deydi.
Ozod bilan safarga chiqqan odamga bu gaplar xayf. Chunki safardan nainki
uning oʻzi, hatto uni safarga olib ketgan mashinali doʻstlari ham ikki qoʻllarini
burunlariga tiqib, qup-quruq qaytadilar.
Sabab? Yoʻlda qandoqki kitob doʻkoni koʻrinsa, Ozod toʻxtat, deb
shafyorning bilagiga yopishadi. U, albatta, doʻkonga kiradi. Ikki soat chamasi kitob
titadi. Keyin ikki qoʻltigʻi toʻla kitob, orqasida oʻshancha kitob qoʻltiqlagan sotuvchi
chiqib mashinaning yukxonasiga tapillatib tashlaydi. Shunaqa doʻkonlarning
toʻrttasiga kirgandayoq mashina toʻladi. Shundan keyin Ozod boshqa mashinaga
oʻtadi. Uni ham kitobga toʻldiradi. Ikkala mashinaning gʻildiragi yuk ogʻirligidan
yerga qapishadi. Qoʻzgʻalganda motor ingrab yuboradi. Nechta mashina bilan yoʻlga
chiqqan boʻlsak, hammasi kitob bilan band boʻladi. Bu kitob “jinnisi” doʻstimiz
oxirgi tiyinigacha kitobga sarflab, oxiri bizga qaram boʻlib qoladi. Xotini Sharofatxon
bilan qizi Muhabbat atlas olib keling, deb bergan pul ham qulogʻini ushlagancha
ketadi. Toshkentda bola-chaqalari, kelin-u kuyovlari, nevaralari dadamiz uni olib
keladi, dadamiz buni olib keladi, deb chuchvarani xom sanab oʻtiraverishadi”
2
.
Said Ahmad Ozod Sharafiddinov bilan safarga chiqish bir dunyo quvonchligi,
ammo safardan birga qaytishni Xudo hech bir musulmon bandasining boshiga
solmasligi, chunki birga safarga chiqqan yor-birodarlar mashinada joy qolmaganidan
koʻpchiligi poyezd yo samolyotda qaytib ketsa, puli qolmaganlari noiloj kitoblar
orasida bir poy dumbasi bilan oʻtirib, inson bolasi koʻrmagan azoblarda uyga vergulga
oʻxshab qiyshayib yetib kelishi, Ozod mashhur kitobsevarlardan hisoblanishini
ta’kidlaydi.
2
Said Ahmad. Yo‘qotganlarim va topganlarim. –T.: Sano-standart nashriyoti, 2014. Xotiralar. Adabiy o‘ylar. – B. 267.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
74
Kitobsevar boshqa, kitobsoʻyar boshqa, kitobsuyar boshqa. Adabiy
tanqidchiligimizda UCHCHOVI ham bor. Kitobsevar kitobni muqaddas biladi. Uning
muallifiga hurmat bilan qaraydi. Kitobsuyar qoʻlyozmani oʻqib, bunda bir gap bor,
sal turtki bilan yaxshi kitob boʻlishi mumkin, deb suyab qoʻyadi. Kitobsoʻyar esa
kitobning ichak-chavogʻini agʻdarib soʻyadi. Uning maʼnosini, badiiyligini sariq
chaqaga ham olmaydi. Ozod
Sharafiddinov ijod qilgan kattakon davrda o‘zbek
adabiyotida jahon adabiyoti talablariga javob bera oladigan bir talay asarlar yaratildi.
Shuhrat, Said Ahmad, Shukrullo, ularning izidan kelgan Pirimqul Qodirov va Odil
Yoqubov, so‘z san’atimizga yangi qon bo‘lib qo‘shilgan O‘tkir Hoshimov va Shukur
Xolmirzayev, she’riyatimiz ufqlarini kengaytirgan Erkin Vohidov va Abdulla Oripov
singari o‘nlab, yuzlab ijodkorlar biri-biriga o‘xshamagan, betakror asarlar yaratdilar.
Shunda Ozod Sharafiddinovning “Iste’dod
–
Xalq mulki” degan iborasi mag‘rur
jarangladi.
Uning
yutuqlaridan
quvongan
munaqqid
har
bir
yaxshi
namunasini kitobxon ahliga yaqinlashtirdi, ijodkor nazarda tutmagan jihatlarini kashf
etdi, xalq farzandlarini adabiyotni tushunishga o‘rgatdi.
Said Ahmad Ozod
Sharafiddinovning munaqiddlik faoliyatini quyidagicha baholaydi: – “Na chora, gul
bitgan joyda tikan ham, yantoq ham bitadi. Yangi kitob qoʻlyozmalari
muhokamalariga Ozodni ham chaqirib turishadi. Maʼlumki, bu kitoblarni yo biron
vrach, yo biron injener, yoki boʻlmasa pensiyaga chiqib, nima ish qilishini bilmay
oʻtirgan, men ham bittagina roman yozib qoʻyay, degan “havaskorlar” yozgan.
Yozgan narsasini koʻpchilik boʻlib erinmay muhokama qiladilar. Natijada,
boʻlmaydi, boshqa tirikchilik qiling, degan gap aytiladi”
3
. Ozod Sharafiddinov esa oʻz
fikrini nazokat bilan, muallifning dili ogʻrimaydigan qilib aytish, yaʼni oldin soʻz
aytgan oʻrtoqlarning fikriga qoʻshilgan boʻlib: – “Lekin doʻstlarimiz aytgan
kamchiliklar qunt bilan tuzatilsa, juda yaxshi asar boʻlishi mumkin”, – degan xulosa
beradi. Oldingi gapirganlar “asar”ning turgan-bitgani nuqsondan iborat, uni
yangitdan yozib chiqish kerak, degan xulosaga kelishadi. Ozod Sharafiddinov ham
3
Said Ahmad. Yo‘qotganlarim va topganlarim. –T.: Sano-standart nashriyoti, 2014. Xotiralar. Adabiy o‘ylar. – B. 267.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
75
aslini olganda xuddi shu gapni aytganligi, faqat yoʻli bilan, juda chiroyli qilib
aytganligini ta’kidlaydi, Said Ahmad.
Ozod
Sharafiddinov iste’dodini, kelajakda katta ijodkor olim bo’lishini
Abdulla Qahhordek ulug’, xalqimiz sevgan adibimiz ko’ra bilgan va mehr qo’yib,
bag’riga olgan edi. Abdulla Qahhor suhbatlarining birida Ozod Sharafiddinovni tilga
olib:
–
“Shunday yozmoq kerakki, nosfurush sening kitobing sahifasiga nos o‘rab
sotgan bo‘lsa, uyida uni ochib, matniga ko‘zi tushgan odam:
–
“Ie, bu Ozodning
gaplari-ku”, deya sahifani ehtiyot qilib, olib qo‘ysin”. Bu haq gapni tan olgan va
qadrlay bilgan Ozod Sharafiddinov “... bundek mukammal yozmoq uchun, bu
darajada barkamol san’at namunasini yaratmoq uchun ijodkor Abdulla Qahhordek
mehnatkash bo‘lmog‘i lozim. Bu esa hammaga ham nasib qilavermaydi. Faqat o‘z
Vatanini jon dilidan yaxshi ko‘rgan, o‘z xalqini har tomonlama barkamol ko‘rishni
istagan, ko‘ksida istiqlol yolqini barq urib turgan san’atkorgina bu baxtga musharraf
bo‘ladi”, deb qayd etgan edi. Ustozni bunday ulug‘lash va ularga ta’zim qila bilish
uchun Ozod Sharafiddinovdek adabiyotshunos bo‘lib yetilmoq kerak.
Said Ahmad Ozod Sharafiddinovni yana bir quyidagi voqea bilan esga oladi:
– “Devonafeʼl shoir boʻlardi. Bir gapni ayta turib, boshqa gaplarni ham aralashtirib
yuborardi. U har kuni redaksiyaga kelib, bitta joyni egallab oʻtirar, almoyi-aljoyi
gaplarni aytaverardi. Bir kun gapi juda aynib ketganda unga, jinnilik qilmang, dedim.
Shunda u meni urgandi. Ertasiga Gʻafur Gʻulom keldi. U bilan birpas gaplashib, uning
miyasi aynib qolganini sezdi. Yelkasiga qoʻlini qoʻyib, doʻstim, jinni boʻlsang ham,
juda shirin jinni boʻpsan, dedi. Bu gap shoirga malol kelmadi. Qaytaga yoqdi.
“Rahmat”, — deb, Gʻafur akaning qoʻlini qisib qoʻydi. Qarang, aslini olganda Gʻafur
aka bilan ikkovimizning gapimiz bir maʼnoda edi. Ammo Gʻafur aka malol
kelmaydigan, hatto unga yoqadigan qilib “jinni” dedi. Gapning yoʻgʻon tomirini
ushlab turib gapirishni Gʻafur akaga chiqazgandi. Ozod ham gapning qon bosimini
tomir ushlamay turib biladi. Yozuvchilar uyushmasiga kitob olib keladiganlarning
baʼzi “asarlari” badiiylikdan uzoq, tuzatib, epaqaga keltirib boʻlmaydigan narsalar
boʻladi. Ammo ularga tushuntirib boʻlmaydi. Oʻzlaricha, qoyil qilganman, degan
fikrda boʻladilar. Ming marta ishlagan bilan epaqaga keltirib boʻlmaydigan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
76
“asar”ning muallifini Ozod qayta ishlasa yaxshi asar boʻladi, deb umidvor qilib
kuzatib qoʻyadi. Nega unday qilding, ming ishlagan bilan undan hech vaqo
chiqmaydiku, deganda u, qoʻyaver, dunyoyi bo umid, shu bilan ovora boʻlib kun
oʻtganini bilmay qoladi, deydi”
4
.
Bir rivoyatni keltiradi: “Afandi bas boylashib shaytonni yengibdi. Shart
boʻyicha yengilgan yengganga qul boʻlib xizmat qilish kerak. Shayton, nima ish
buyurasiz, degandek ishshayib turganda, Afrikaga borib ona-bola tuyaqush olib kel,
deb buyuribdi. Afandi ogʻzidagi nosni tupuribdi. Nos yerga tushguncha shayton ona-
bola tuyaqushni hovliga olib kiribdi.
— Obbo, — debdi Afandi, — bu bedavo maxluq ensamni qotirib
qachongacha toʻgʻrimda oʻtiradi. Biron qiyin ish topshirib biroz dam olmasam
boʻlmaydi, debdi oʻziga-oʻzi Afandi va boshidagi qorakoʻl qalpogʻidan bitta tola
yulib, shaytonga beribdi.
— Juda qiyshayib, buralib ketibdi. Shuni tekislab, toʻppa-toʻgʻri qilib ber, —
debdi. Oradan necha yuz yillar oʻtib ketibdi hamki, shayton hamon qorakoʻl tukini
tizzaga qoʻyib, kafti bilan ishqab oʻtirgan emish..
5
.
Yuqorida aytilganidek, Said Ahmad fikrini quyidagicha xulosalaydi: “asar”i
muhokama boʻlgan yigit soqoli koʻksiga tushibdi hamki, beli bukchayib hassaga
tayanib qopti hamki, yozuvchi boʻlaman, deb shaytonga oʻxshab hamon urinib
yotibdi. Ozod shunaqalar toʻgʻrisida gapirganda, “Har kim oʻzi bilgan, biladigan ishni
qilishi kerak”, – deydi. Yozuvchilikni oson ish deganlar, mayli, yozib azobini tatib
koʻrsin, adabiyot qanaqa mushkul ish ekanini bilib qoʻyadi. Ozod Sharafiddnov oʻttiz
yildan ortiq Toshkent davlat dorilfununida oʻzbek adabiyotidan muallimlik qildi.
Ming-minglab shogirdlar tayyorladi. Yigirmadan koʻp shogirdi uning ilmiy
rahbarligida fan nomzodi darajasiga erishdi. Ular orasida fan doktorlari, professorlar
bor: Professor Umarali Normatov, dotsent Ortiq Abdullayev, Abdugʻafur Rasulov,
Rahmon Qoʻchqorov.
4
Said Ahmad. Yo‘qotganlarim va topganlarim. –T.: Sano-standart nashriyoti, 2014. Xotiralar. Adabiy o‘ylar. – B. 267-
268.
5
Said Ahmad. Yo‘qotganlarim va topganlarim. –T.: Sano-standart nashriyoti, 2014. Xotiralar. Adabiy o‘ylar. – B. 269.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
77
Professor Ozod Sharafiddinov ilmiy pedagogik faoliyatidan uzilmagan holda
adabiyotimizning chirsillab turgan masalalari toʻgʻrisida yuzlab maqolalar eʼlon qildi.
U yaratgan “Zamon — Qalb — Poeziya” kitobi adabiyotshunosligimizga sarin bir
shabada olib keldi. “Adabiy etyudlar”, “Birinchi moʻjiza”, “Adabiyotimiz
bayroqdorlari”, “Abdulla Qahhor” kitoblari uning naqadar teran fikrli, mulohazasi
keng, uslubi ravon olim va publitsist ekanini namoyish qildi. Chumchuq soʻysa ham
qassob soʻysin, deb shuni aytadilar-da. Ozod Sharafiddinov tinib-tinchimaydigan, har
bir voqeaga shaxs sifatida munosabatini oʻz vaqtida bildira oladigan hozirjavob olim,
yozuvchi, pedagog sifatida tilga olinadi Said Ahmadning “Yo‘qotganlarim va
topganlarim” kitobida.
“Shu bezovta qalb egasi, doʻstlariga mehribon, shogirdlariga qattiqqoʻl
doʻstimiz yetmish yoshga kirdi. Hayotning jami achchiq-chuchuklarini tatib koʻrgan,
jarroh pichogʻiga tanini mardona tutib bergan doʻstim Ozod hamisha doʻstlar
ardogʻida. Shogirdlar qurshovida. Ixlosmandlar qosh-qabogʻidadir. Salkam oltmish
yil birga yoʻl yurgan, birga ajib chiroyli xayollar surgan, goʻzallar husniga birga
mahliyo boʻlgan doʻstim va ukam Ozodni shu muborak yosh bilan dil-dildan
qutlayman. Uning hurmati oʻz yoʻliga, u uchun hamma narsani qilaman. Ammo u
bilan safarga bormayman va u bilan safardan birga qaytmayman. Xafa boʻlsa boʻlar.
Gapning ochigʻini aytdim. Mening ushbu maqolam kimga maʼqul kelgan boʻlsa
qoʻlini koʻtarsin! Rahmat, tushiringlar. Aksariyat. 1998”
6
Ozod Sharafiddinov hayotda ham, ijodda
ham o’zining haqqoniy so‘zi, iroda
va matonati bilan yurtdoshlarimizga, avvalambor yoshlarimizga ibrat bo‘layotgan,
tom ma’nodagi ma’rifatparvar insondir. Agar adabiyotimiz tarixi o‘zanidan turib,
yaqin yuz yillikka nazar tashlasak, juda ko‘p qalamkashlarning nomlariga ko‘zimiz
tushadi. Ulardan hech birining xizmatlarini sira ham kamsitmagan holda aytish
mumkinki, keyingi ellik yil ichida faoliyat ko‘rsatgan adabiyotshunoslar, publitsistlar
silsilasida Ozod Sharafiddinovning nomi alohida bir cho‘qqi yanglig‘ ko‘zga
tashlanib turibdi.
6
Said Ahmad. Yo‘qotganlarim va topganlarim. –T.: Sano-standart nashriyoti, 2014. Xotiralar. Adabiy o‘ylar. – B. 270.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
78
Said Ahmad va Ozod Sharafiddinovlar birgalikda ilm va ijodda
hamkorlikning go‘zal samaralarini yaratdilar. Ozod
Sharafiddinov odil inson,
zahmatkash olim, mehribon padar sifatida bu yorug‘ dunyoda muhtasham iz qoldirdi.
O‘zidan o‘lmas ijodiy meros qoldirdi. Bu ijod nainki bir insonning, balki butun bir
millatning faxr-u g‘ururi bo‘la oladigan ijoddir, o‘zbek xalqining, millatimizning
o‘tmishi, buguni va kelajagiga dahldor ijoddir. Ozod Sharafiddinov fikrat ibrati,
jasorat ibrati, ta’b ibrati, zakovat ibrati singari bir qancha ibratlarni o‘zida
mujassamlashtirgan allomalarimizdan edi. Suyanadigan ma’rifat bo‘lganidan keyin
shunday bo‘lishi tabiiydir. Ustozdan minglab shogirdlar qoldi. Bu shogirdlar nafaqat
O‘zbekistonda balki bizga ma’lum bo‘lgan barcha mintaqalarda domla o‘rgatgan ilm
bayrog‘ini baland ko‘tarib, chirog‘larini yoqib kelayotir.
Esseda qahramon yashagan davr sinovlari uning taqdirida o‘zining o‘chmas
og‘riqli izini qoldirib ketgani o‘z aksini topgan. Ozod Sharafiddinovning esselarida,
albatta, o‘sha davr kayfiyatini his qilganimiz holda bu jarayonni Said Ahmad ham
ijodida, yozgan xotira-esselarida mavjud tuzumni o‘sha davrdagi insonlarning
ijtimoiy hayotini ko‘rsatish texnikasidan unumli foydalangan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.Said Ahmad. Yo‘qotganlarim va topganlarim. –Toshkent: Sano-standart
nashriyoti, 2014. Xotiralar. Adabiy o‘ylar. – 352 b.
Said Ahmad. Tanlangan asarlar. 3 jildlik. Toshkent. 2000
Qo‘chqorova M. Esse – erkin ijod. (Sh.Xolmirzayev bilan suhbati) // O‘zbekiston
adabiyoti va san’ati. - 2003. - №16. –B.3.
Jahon adiblari adabiyot haqida. Ozod Sharafiddinov tarjimasi. – Toshkent:
Ma’naviyat, 2010. – B. 391.
Suvonova Rohila. “Yo‘qotganlarim va topganlarim”dagi esse janri xususiyatlari.
“Said Ahmad ijodining ma’naviy-ma’rifiy ahamiyati va zamonaviy o‘zbek adabiyoti”
mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy onlayn konferensiyasi materiallari to‘plami.
2020-yil 22-iyun.
Nasriddinova G. Hozirgi o‘zbek adabiyotida esse janrining taraqqiyoti (Said Ahmad
va Ozod Sharafiddinov esselari misolida) mag. diss. – Guliston: 2022. 120 b.
