MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
234
UMUMIY ANESTETIKLARLARNING TA’SIR MEXANIZMI
Farg‘ona shahar Abu Ali Ibn Sino nomidagi
jamoat salomatligi texnikumi
Umumkasbiy fanlar kafedrasi o‘qituvchisi
Tillaboyeva Surayyo Zakirjonovna
Annotatsiya-ushbu maqolada
umumiy anestetiklarlarni ta’sir mexanizmi
yoritilgan bo’lib, mazkur masala yuzadidan muallif tomonidan
shaklllantirilgan ilmiy taklif va amaliy tafsiyalar o’z ifodasini topgan.
Kalit so’zlar-analgeziya davri, qo’zg’alish davri, tana mushaklarining
bo’shashishi, umumiy anestetik, reaksiyalarning yo’qolishi.
Umumiy anestetiklar (narkoz moddalari)
Organizmga turli yo’llar bilan
yuborilganda M NS faoliyatining vaqtinchalik tormozlanishi natijasida es-hushning,
sezgilar va reflektor reaksiyasining yo‘qolishi, tana mushaklarining bo‘shashishi va
harakatsizlanishini keltirib chiqaradigan kimyoviy moddalarga narkoz uchun
ishlatiladigan umumiy anestetiklar — umumiy og'riq qoldiruvchilar deyiladi. Narkoz
uchun qo’llanadigan moddalarning tarixi kimyogarlarning yutuqlari bilan bog‘liq.
1772-yilda angliyalik Jozef Pristli azot (I) oksidni toza holda ajratib olgan va uning
narkoz keltirib chiqarishi 1780-yil 5 X. Devi tom onidan o'rganilgan. Lekin, ta’siri
kuchsiz bo‘lgani uchun jarrohlik amaliyotida foydalanilmagan. Narkoz moddalari
jarrohlikda 1842-yildan K.Long tomonidan amalda qoMlanilgan. U efirni narkoz
uchun ishlatib, bemorni og‘riqsiz operatsiya qilgan. V.Mortin esa 1846-yil 16
oktabrda efirning umumiy og’riq qoldiruvchi xossasi to‘g‘risida birinchi bo‘lib
matbuotda xabar qilgan. Shu kun tarixda narkozning kashf etilgan kuni deb qabul
qilingan. 1847-yil D.Simpson xloroformning narkoz keltirib chiqaruvchi xossasi
to‘g’risida ma’lumot bergan. 1956-yil ftor saqlovchi moddalardan ftorotan narkoz
moddasi sifatida jarrohlik amaliyotiga kiritilgan. Rossiyada esa efirni dastlab
F.I.Inozem sev, N .I.Pirogov narkoz vositasi sifatida ishlatib ko‘rishgan va turli
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
235
sharoitda jarrohlik operatsiyalarida qo’llaganlar. Farmakologik xossalari. Narkoz
moddalarining asosiy farmakologik xossalari shundan iboratki, ular MNSga (nerv
hujayralarini vaqtinchalik falajlaydi) tanlab ta’sir etib, narkoz holatini keltirib
chiqaradi. Narkoz ayrim moddalar (efir va b.) ta ’sirida bosqichma-bosqich kechib,
o‘ziga xos o ‘zgarishlar bilan namoyon bo‘ladi. Narkozning kechishi ko‘p tomondan
moddaning fizik-kimyoviy tuzilishiga va xossasiga, yuborish yo’liga, uning qondagi
konsentratsiyasi, organizmning sezuvchanligi va holatiga bog‘liq. Markaziy nerv
sistemasining turli boMimlari narkoz moddalariga nisbatan turli darajada sezgir
bo‘lgani sababli, shu m oddalam ing ta’siri muayyan tartib bilan namoyon bo‘ladi.
Shu munosabat bilan narkoz moddalarining ta’sirini to‘rt bosqich va davrga bo‘lish
qabul qilingan
1. Analgeziya davri.
Narkoz moddasi qaysi yo‘l orqali yuborilmasin, qonga
o’tgandan so‘ng ko‘p o‘tmay MNSga ta’sir qilib, birinchi galda bosh miya
po‘stlog‘ining faoliyatini susaytiradi. Natijada fikrlash buzilib, odam o‘z-o‘zini idora
qila olmay qoladi, asta-sekin hushidan ketadi, og‘riq sezish kamayadi. Ayni vaqtda
ko‘zlar harakatchan bo’ladi, qorachiqning yorug‘likka reaksiyasi va shartsiz
reaksiyalar saqlanadi, nafas, puls, arterial bosim o‘zgarmaydi. Bu davr uzoq davom
etmaydi, agar narkoz davom ettirilsa, moddaning konsentratsiyasi qonda osha borib,
keyingi davr boshlanadi.
2. Qo'zg'alish davri.
Bu davr MNS ayrim faoliyatining zo’rayishiga xos
bo’lgan belgilar bilan ta ’riflanadi: narkozdagi odam sergap bo‘lib qichqira boshlaydi,
ashula aytadi, kuladi yoki yig‘lay boshlaydi, harakatlar zo‘rayadi, orqa miya refleksi
kuchayadi, ko‘z qorachig’ kengayib, yoruglikka javob bermay qo‘yadi, ammo ko‘zlar
harakatchan bo‘lib turaveradi, nafas notekis bo’ladi, puls tezlashadi, arterial bosim
o'zgarib turadi. Qo‘zg‘alish davrining kelib chiqishiga sabab — narkoz moddasi bosh
miya po‘stlog’ining butun nerv faoliyatini susaytirishi oqibatida, po'stloqosti va
boshqa markazlarning nazorat qilib turilishi tormozlanadi. Shu sababli bu davrda
odamda nazoratsiz bo’lgan o’zgarishlar kuzatiladi. Bularning davom etish muddati
yuqorida qayd etilgandek bir qator omillar (moddaning fizik-kimyoviy xossalari,
bemorning yoshi va boshqalar)ga bog'liq boMib, o ‘rtacha 5— 10 daqiqani tashkil
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
236
etadi. Qo‘zg‘alish davrida kutilmagan turli noxush holatlar (qayt qilish, nafasning to
‘xtab qolishi va boshqalar) boMgani sababli anesteziolog va xirurglaming e’tiborli
bo’lishlari talab qilinadi.
3. Xirurgik narkoz davri.
Narkoz m oddasini organizmga yuborish davom
ettirilsa va qondagi konsentratsiyasi osha borsa MNSning faoliyati chuqurroq
susayadi. Bu holat bosh miya va orqa miya faoliyatiga taalluqli. Bu davrning to ‘rtta
darajasi bor:
— birinchi darajada es-hush yo‘qoladi, ko‘z qorachiqlari kengayadi,
yoruglikka reaksiya susayadi, shox parda refleksi saqlanadi va ko'zlar harakatchan
bo‘ladi, orqa miya refleksi 7 susayadi, tana mushaklari tonusi bo‘shashadi, nafas bir
tekis boMib turadi, arterial bosim bir oz pasayadi;
— ikkinchi darajada es-hush yo'qolgan, ko‘z qorachiqlari torayadi, reflekslar
keskin pasayadi, tana harakatsizlanadi, nafas bir tekis, chuqur boMib turadi, arterial
bosim yanada pasayadi;
— uchinchi darajada ko‘z qorachiqlari kengaygan, ko‘z harakati to ‘xtaydi,
nafas bir oz siyraklashadi, arterial bosim pasayadi;
— tо‘rtinсhi darajada ko‘z qorachiqlari kengaygan, ko‘z harakati yo‘qolgan
bo‘ladi, nafas siyrak, yuza bo‘lib, diafragmal tipga o ‘tadi, arterial bosim pasayadi,
puls tezlashadi, sezilarli sianoz (kislorod yetishmasligi belgisi — ko‘karish) paydo
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
237
bo’ladi, sfinkterlar bo‘shashadi, beixtiyor siydik ajralishi mumkin. Mo‘ljallangan
jarrohlik operatsiyalari shu davrda bajariladi. Chunki bunda odam es-hushi, sezgilari
va reflekslarning ko‘p turi yo‘qolgan, mushaklar bo‘shashgan, shu bilan birga hayot
uchun zarur bo'lgan ichki a ’zolar faoliyati (yurak qon-tom irlar, nafas) saqlangan
boMadi. Jarrohlik narkoz davri jarrohlik operatsiyasi to‘liq bajarilishi uchun zarur
boMgan vaqtga bog‘liq boMib, bu bir necha shartlar talab qiladi.
Narkoz moddasining qondagi konsentratsiyasi shu davrga mos ravishda saqlanib
turilishi lozim. Jarrohlik narkoz davrining uchinchi va, ayniqsa, to'rtinchi davrida
anesteziologdan ehtiyotkorlik talab qilinadi. Chunki narkoz moddasining qondagi
konsentratsiyasi oshib ketsa, narkozning zaharlanish davri boshlanishi m umkin.
Bunda ko‘z qorachigM qisman kengayadi, qon bosimi pasaya boradi. Falajlik davri
narkoz moddasining qondagi yuqori konsentratsiyasi M NSning uzunchoq m iyada
joylashgan hayot uchun zarur a ’zolar (nafas, qon tom ir)ning markazlanish faoliyatini
ham tormozlaydi. Natijada nafas siyraklashib, yuzaki bo*lib boradi, sianoz
kuchayadi, puls oldin tezlashadi, keyin esa sekinlashib sezilar-sezilmas boMadi; qon
bosimi pasayib boradi, ko‘z qorachigM nihoyatda kengayib ketadi. Agar o‘z vaqtida
tegishli yordam ko‘rsatilmasa, nafas, keyin esa yurak ham to‘xtaydi. Jarrohlik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
238
operatsiyasi xavfsiz, asoratsiz va samarali o‘tishi uchun narkoz berish mutaxassis-
anesteziolog tomonidan bajariladi va asoratlarning oldini olish tadbirlari ko‘riladi.
Narkozning uchinchi — xirurgik narkoz davrida mo’ljallangan operatsiya tugagach,
bemorga narkoz moddasini yuborish to ‘xtatiladi va uyg‘onish davri boshlanadi. Bu
davrda uyg‘onish bosqichm abosqich, aksincha yo‘nalishda kuzatiladi va turli m
uddat davom etadi. Qayd etilgan narkozning davrma-davr bo’lishi mavjud narkoz
moddalari uchun shart emas. Lekin jarrohlik narkoz davri ularning hammasi uchun
xosdir. Narkoz moddalari MNSdan tashqari organizmning boshqa a’zo va sistemalari
(yurak-tomir sistemasi, moddalar almashinuvi, qon sistemasi, oshqozon-ichak trakti
va hokazolar)ga ta ’sir qiladi. Bunday ta ’sirlar ikkilamchi hisoblanib, uncha
ahamiyatga ega emas.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI
M.N, Mahsumov, X,Aliyev, M.A. Odilov, N.A. Musayeva “Farmalologiya asoslari”
Qosimov E. Y. va b., Ichki kasalliklar propedevtikasi. Toshkent, 1996.
http://navoidsenm.uz/yangiliklar
