MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
215
TUT YETISHTIRISHNI AN‘ANAVIY VA ZAMONAVIY USULLARI
SAMARADORLIGINI TAHLIL ETISH
Mirzayeva Yorqinoy Yarkulovna-dotsent, TDAU universiteti
Soxibova Nigora Sadritdinovna -katta o‘qituvchi TDAU universiteti
Turayeva Shukurjon Dilshod qizi-TDAU talabasi
Email:
n_soxibova@tdau.uz
Annotatsiya: Maqolada tut ko‘chatlarini yetishtirishning respublikamizda
tutchilikka ixtisoslashgan xo’zjaliklarda zamonaviy usullarini qo‘llash “in vitro”
usulida va hozirgi kunda tut urug‘dan ko‘paytirishni afzalliklari keltirilgan.
Kalit so‘z: Tut, nav, ko‘chat, urug‘, biogumus, vermikulit, perlit, qum,
iqlimlashtirish.
Эффективности традиционных и современных методов
выращивания шелковицы
Аннотация: В статье представлены преимущества использования
современных методов выращивания саженцев шелковицы в хозяйствах,
специализирующихся на шелководстве нашей республики, в том числе метода
«in vitro» и современного применения семенного размножения шелковицы.
Ключевые слова: шелковица, сорт, саженец, семена, биогумус,
вермикулит, перлит, песок, акклиматизация.
Effectiveness of traditional and modern methods of mulberry
cultivation
Abstract: The article presents the advantages of using modern methods of
growing mulberry seedlings in farms specializing in sericulture in our republic,
including the "in vitro" method and modern use of seed propagation of mulberry.
Key words: mulberry, variety, seedling, seeds, biohumus, vermiculite, perlite,
sand, acclimatization.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
216
Kirish.
Respublikamizda pillachilik tarmogʼi korxonalarida modernizatsiya
tadbirlarining amalga oshirilishi, ishlab chiqarish quvvatlarining texnik – texnologik
jihatdan zamonaviy texnologiyalar bilan yangilanishi, shuningdek, sohaga yangi
investitsiya dasturlarining tadbiq etilishi natijasida pillani qayta ishlashga va tayyor
mahsulotlar ishlab chiqarishda ipak xomashyosiga boʼlgan talabning ortib
borayotganligini kuzatish mumkin. Bu esa oʼz navbatida pillachilik tarmogʼiga
innovatsion texnika va texnologiyalarni joriy etish, ushbu tarmoqni yanada
rivojlantirish boʼyicha qoʼshimcha chora – tadbirlarni amalga oshirish, tut ipak qurti
boqishga moʼljallangan inshootlarni qurish, jumladan sifati yuqori ozuqa beruvchi
tutzorlarni barpo etish hamda tut navlarning iqlimlashtirishda turli xil substratlarda
yashovchanlikni maqbul holatini tanlash kerakligini taqoza etadi.
Ipakchilik sohasi rivojlangan davlatlar ilmiy muassasalari tabiiy iqlim
sharoitidan kelib chiqib, turli iqlim stress sharoitlariga moslashgan, to‘yimliligi
yuqori, barg hosildorligi va tarkibi oqsilga boy bo‘lgan, iqtisodiy jihatdan yuqori
samarali tut navlarini ko‘paytirishga alohida e‘tibor qaratilmoqda. O‘simliklarni
zamonaviy
in vitro
usulida yetishtirish tut navlarini vegetativ, marker-assotsiyalangan
seleksiya va mikroklonlash usullaridan samarali foydalangan holda hozirgi vaqtda
Xitoy Xalq Respublikasida 626000 ga, Hindistonda 280000 ga, Tailand va Braziliyada
35000 gektardan ziyod maydonlarda aynan navdor tutlar yetishtirilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Pillachilik sohasida kasanachilikni
qo‘llab-quvvatlash
hamda
pilla
yetishtirish
uchun
ozuqa
bazasini yanada kengaytirishning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida”
2023-yil 1-iyundagi PF-85-son Farmonining ijrosini ta’minlash maqsadida toshkent
davlat agrar universitetining tutning “Jarariq 9” navini iqlimlashtirishda turli xil
substratlarda yashovchanlik ko‘rsatkichlarini o‘rganish hamda tadqiqot ishlari amalga
oshirildi.
Tut daraxtining chatishtirish yo‘li bilan olingan O‘zbekiston duragayi (♀Oshima
I
2
N
2
(
Morus bombycis
Koidz.)×
♂
SANIISh-25 (
Morus multicaulis
Perr.)), tanlash yo‘li
bilan olingan Jarariq-9 navidan
in vitro
sharoitida Murasige Skug (MS), Woody Plant
Medium (WPM) va Drayver va Kuniyuki (DKW) ozuqa muhitlarida eksplantlar olish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
217
hamda ularni rivojlantirish imkoniyatlari o‘rganilgan.
O‘zbekiston duragayida WPM (standart) asosiy ozuqa muhitida eksplantning
o‘rtacha kurtaklanish vaqti, kun-7,3 MS-6,6 kun, DKW-7,6 kun, eksplantdan kurtak
ochilishi WPMda-56,8 , MS-51,06 %; DKW-73,13 % bo‘lishi kuzatilgan. Umumiy
kurtaklar unuvchanligi MS-74,73 %; WPM-71,46 %; DKW-78,86 % bo‘lishi kuzatilgan.
O‘zbekiston duragayi ko‘rsatkichlariga nisbatan Jarariq-9 nav ko‘rsatkichlari
WPM (standart) asosiy ozuqa muhitida eksplantning o‘rtacha kurtaklanish vaqti 7,6 kun,
MS-8,33 kun, DKW-8 kun, eksplantdan kurtak ochilishi WPMda-76,2 %, MS-53,5 %;
DKW-74,4 % ni tashkil etishi aniqlandi.
Kuzatishlar davomida eksplantlarning kurtaklanish vaqtining kurtak ochilishiga
nisbatan turlicha ekanligi qayd etilgan. Umumiy kurtaklar unuvchanligi MS-71,46 %;
WPM-82,73 %; DKW-70,06 % bo‘lishi aniqlandi (1-gistogramma).
Tutning O‘zbekiston duragayi va Jarariq -9 navi eksplantlarining turli xil
ozuqa muhitlarida o‘rtacha rivojlanish ko‘rsatkichlari
(2021-2024 yy.)
Tahlil natijalariga ko‘ra, O‘zbekiston duragayi va Jarariq -9 navidan eksplantlar
olish va ularni rivojlantirish uchun WPM, MS, DKW, standart ozuqa muhitlaridan
samarali foydalanish mumkinligi qayd etildi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
218
Ilmiy tadqiqotlarda keng qo‘llaniladigan MS ozuqa muhitida, O‘zbekiston
duragayidan olingan eksplantning o‘rtacha kurtaklanish vaqti 6,6 kunni, Jarariq-9 navida
8,3 kunni tashkil etishi qayd etildi.
Xulosa.Tut nav va duragaylarini mikroqalamchalash usulida ko‘payish
jarayonida aynan 2-3 yoshli tutlardan olingan eksplantlardan foydalanish yuqori
samara berishi qayd etildi. Mikroqalamchalash natijalarida 3-ozuqa muhitiga yaqin
bo‘lgan mikroqalamcha apikal meristema va o‘rta qismga nisbatan tez o‘sishi
aniqlandi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 17-yanvardagi “Pillachilik
tarkibida ipak qurti ozuqa bazasini rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar
to‘g‘risida” gi PQ-4567-sonli qarori Toshkent,2020 1-6 betlar.
2.
Н. С. Сохибова “ Такрорий ипак qурти боqиш учун тор qаторли интенсив
тутзорларни барпо этишда маqбул экиш схемаларидан фойдаланишнинг
афзалликлари ва самарадорлиги”//Молодой ученый 2022.№17(412).С.420-423.
3.
Н.С Cохибова, М.И Рўзиева “Такрорий qурт боqишда касалланган тут
барглари билан озиқлантиришни ипак қуртининг яшовчанлигига ва
пиллаларниннг ҳосилдорлигига таъсири”, Life Sciences and Agriculture
электронный научно-практический журнал. -ISSN 2181- 0761, 2020-yil.
doi:
10.24411/2181- 0761/2020-10032.
4.
N.S.Sokhibova,U.U.Khaknazarova,T. Sh. Ibragimov, N.S.Abduganieva
“
Studying
the economic characteristics of mulberry seedlings propagated in a new way in the
Tashkent region
”,
European international journal of multidisciplinary research and
management
studies.
-ISSN:
2750-8587,
2022
doi:
https://doi.org/10.55640/eijmrms-02-06-20
5.
Kunjupillai Vijayan, Amalendu Tikader, Zhao Weiguo, Chirakkara Venugopalan
Nair, Sezai Ercisli, and Chi-Hua Tsou. The user has requested enhancement of the
downloaded file. June 2011 Reserch Gate. 74- 95.б.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
219
6.
Adeduntan, S. A. Nutritive effects of leaf position of mulberry plant Morus alba on
silkworm Bombyx mori L. performance. Advances in Life Sciences. - 2013. - P. 3(2):
23-27.
7.
Drayver J. “Laboratoriya sharoitida to‘qimalar va hujayralardan sun’iy (probirka)
o‘stirish” bo‘yicha uslubiy qo‘llanmasi. T.:2015.-B.30.
