MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
153
MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA
RIVOJLANTRUVCHI MUHITNI TASHKIL ETISH VA UNING BOLA
TARBIYASIDAGI AHAMIYATI
Nurova Dilafro‘z Murodovna
Romitan tuman 10-sonli DMTT rahbari
Annotatsiya: Ushbu maqolada maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
rivojlantruvchi muhitni tashkil etish va uning bola tarbiyasidagi ahamiyati haqida
yoritib o‘tilgan.
Kalit so ‘zlar: Rivojlantiruvchi muhit, o’quv dasturi, ta’lim, tarbiya, bola,
pedagog, metod, vosita, jihoz, qobiliyat.
Tadqiqotlar natijasida inson o’z hayoti davomida oladigan barcha
ma’lumotning yetmish foizini besh yoshgacha bo’lgan davrda olib ulgurishi
aniqlangan. Darhaqiqat, bu davrda inson bolasi dunyoni anglaydi, ota-ona, oila,
mahalla, Vatanga mehri uyg’onadi, o’z ona tilini o’zlashtiradi, umri davomida
oladigan bilimlariga zamin hozirlaydi. Mamlakatimiz hayotida olib borilayotgan keng
siyosiy va ijtimoiy islohatlar doirasida maktabgacha ta’limda ta’lim va tarbiya
faoliyatini olib borishda sifatni oshirish, ta’lim - tarbiya jarayoniga ilg’or pedagogik
va axborot kommunikativ texnologiyalar hamda zarur shart-sharoitlarni yaratish
bo’yicha keng ko’lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Maktabgacha ta’lim
tashkilotlarini yanada rivojlantirishga qaratilgan dasturlarda maktabgacha ta'lim
sohasi uzluksiz ta'lim tizimining birlamchi bo’g’ini sifatida,
bu jarayonda
maktabgacha ta'lim tashkilotlarining bolalar har tomonlama shakllantirishdagi o’rni
hamda, rеspublikada ta'lim-tarbiya tizimi va barkamol avlodni tarbiyalash davlat
siyosatining asosiy ustuvor yo’nalishi ekanligi
ta'kidlangan.
Bugungi kunda maktabgacha yoshdagi bolalarni xalqning boy milliy,
madaniy-tarixiy merosi va ma’naviy axloqiy jihatdan tarbiyalash, bolalarda milliy
vatanparvarlik hislarini shakllantirish, bolalarning jismoniy va ruhiy sog‘ligini
ta’minlash maktabgacha ta’lim tashkilotlari oldiga qo’yilgan dolzarb vazifalardan biri
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
154
hisoblanadi. Bu kabi vazifalarni bajarish maqsadida maktabgacha ta’lim tizimiga oid
ishlab chiqilayotgan qaror va qonunlar va ularni amalga oshirish muhim ahamiyatga
ega. Jumladan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 22-dekabr 2020
yildagi 802-sonli “Maktabgacha ta’lim va tarbiyaning davlat standartini tasdiqlash
to‘g‘risida” gi qarori
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ta’lim va tarbiya jarayonini
sifatli va samarali tashkil etish, tarbiyalanuvchilarni jismonan, ruhan hamda aqlan
komil insonlar qilib tarbiyalashda mustahkam poydevor vazifasini o’taydi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni barkamol shaxs sifatida tarbiyalashda
rivojlantiruvchi muhitni yaratish muhim sanaladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
rivojlantiruvchi muhit bolaning jismoniy, aqliy, axloqiy, estetik, ma’naviy va ijtimoiy
rivojlanishi, o’z-o’zini rivojlantirish, uning turli xil mustaqil ijodiy faoliyatlari uchun
zarur bo’lgan obyektlarni o’z ichiga oladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
rivojlantiruvchi muhitning asosiy ahamiyati –uning rivojlantiruvchi xususiyatga ega
ekanligidadir. Rivojlantiruvchi muhit bolalar uchun maqsadga qaratilgan bo’lishi
shuningdek, bolalarning turli xil faoliyatlar bilan shug’ullanishlariga imkoniyat
yaratib berish maqsadida tashkil etiladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
rivojlantiruvchi muhitning turli-tuman interfaol usullarda bo’lishi bolalarning kun
davomida o’z ixtiyoriga ko’ra foydali ish bilan shug’ullanishlariga imkon beradi. Bu
esa maktabgacha ta’lim tashkiloti tarbiyachisining eng katta yutug’i hisoblanadi.
Maktabgacha ta’lim tizimida amalga oshirilgan modernizasiyaviy
o‘zgarishlar maktabgacha yoshdagi bolalarga ta’lim-tarbiya berishning shakl va
usullarini erkin tanlash imkoniyatini yaratdi. Bugungi zamonaviy ta’lim sohasidagi
asosiy natija berilayotgan ma’lumotlarning bola tomonidan qay darajada o‘zlashtirib
olingani va uning rivojlanishiga, shaxsga oid sifatlarning shakllanishiga qanchalik
xizmat qilayotgani bilan belgilanadi. Pedagoglar tomonidan tanlab olingan ta’lim
uslublari intellektual jarayonlarning shakllanishiga, masalaning yechimiga ijodiy
yondoshishga, tashabbuskorlikka, mustaqillikka va bolalarni amaliy jarayonlar orqali
o‘z faoliyatini boshqarishga o‘rgatadi. Ta’limning rivojlantiruvchi pedagogik muhiti
rivojlanishning turli shakllaridan iborat ta’lim jarayonini amalga oshirishning ko‘p
funksiyaliligi, ya’ni bolalarni faoliyatning turli shakllariga jalb etilishini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
155
ta’minlanishini xamda material va qo‘llanmalar yetarli bo‘lishini talab etadi. Bu
bolalarning mazmunli va mustaqil faoliyati uchun muhim ahamiyat kasb etadi
Bolalarga yo‘naltirilgan guruhda puxta o‘ylangan va xavfsiz tashkil etilgan
rivojlanish muhiti eng muhim rol o‘ynaydi, bu pedagoglarga davlat o‘quv dasturining
maqsad va vazifalarini amalga oshirish va shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim
texnologiyalarini qo‘llash imkonini beradi. Guruh xonasini rivojlanish markazlari deb
ataladigan kichik-kichik joylarga ajratish tavsiya etiladi. MTT pedagoglariga jadvalda
guruhdagi rivojlanish markazlarining minimal soni ko‘rsatilganligini tushunishlari
tavsiya etiladi; hududning va MTTdagi ta’lim va tarbiya jarayoni mazmunining
imkoniyatlari va xususiyatlarini inobatga olgan holda guruhdagi boshqa rivojlanish
markazlari tashkil etilishi mumkin. Turli guruhlarda markazlar to‘plami har xil
bo‘lishi mumkin, ammo davlat o‘quv dasturi guruhdagi beshta asosiy rivojlanish
markazlarini tavsiya qiladi: fan va tabiat; til va nutq; syujetlirolli o‘yinlar va
sahnalashtirish; san’at; qurish, konstruksiyalash va matematika. Guruhda boshqa
rivojlantiruvchi burchaklarni ham tashkil etish mumkin, ularni tashkil etish
bolalarning manfaatlariga, guruhning bo‘sh makoniga va maktabgacha ta’lim
tashkilotining
moddiy-texnik
imkoniyatlariga bog‘liq. Bunday markazlar
vaqtinchalik yoki faqat bolalar faoliyatining maxsus turlari (qum va suv markazi;
pazandachilik markazi; musiqa markazi) uchun tashkil etilishi mumkin.
Ta’lim muhitini yaratishda pedagoglar bolalar faol bo‘lishi mumkin bo‘lgan
joylar mavjudligini ta'minlashi kerak. Rivojlanish uchun mos jismoniy faollik uchun
joylar. Bolalar jismoniy faollik orqali yanada samaraliroq o‘rganadilar va kun
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
156
davomida yuqori darajadagi jismoniy faollik, turfa xillik va stimulning o‘zgarishiga
extiyoj sezadilar. Bolalar faoliyatining muayyan amaliy turlari uchun imkoniyat.
Yosh bolalar suvda o‘ynash, loydan pirog yasash, yog‘ochdan narsalar yasash,
qo‘g‘irchoqlarni yotqizish va hokazo kabi amaliy mashg‘ulotlarga muhtoj.
Shuningdek, ularga syujetli-rolli o‘yin, rasm chizish, rasmga olish, tildan foydalanish
va qurilish bloklari kabi yangi tajribalarni mavjud aqliy tuzilmalarga integratsiya
qilish va amalda qo‘llash uchun turli usullar kerak. O‘zgarish va xilma-xillik. Bolalar
doimo ularni qiziqtirishning turfa yo‘llarini izlaydilar: manzara, tekstura, ranglar,
ijtimoiy guruhlar, faoliyat, muhit, tovushlar va hidlar. Bolalar ta’lim jarayonida
MTTda qancha ko‘p vaqt sarflasa, ularga ko‘proq xilma-xillik va rag‘batlantirish
kerak bo‘ladi. O‘quv muhiti xavfsiz bo‘lishi kerak. Bolalar xavfsizligi pedagogning
asosiy mas'uliyati bo‘lib, ehtiyotkorlik bilan rejalashtirish va nazorat qilishni talab
qiladi. Guruh xonasining maydoni qanday rejalashtirilganligi, rivojlanish markazlari
qanday joylashganligi pedagogning bolalar salomatligi va xavfsizligini qanday
ta'minlashi va ularning ta’limini yaxshilashiga ta'sir qiladi. Pedagog barcha bolalarni
uyda ham, tashqarida ham ko‘rishi va xona jihozlarining "ko‘rinmas joylar"
yaratadigan tarzda joylashtirilmasligini ta'minlashi kerak. Davlat o‘quv dasturini
amalga oshirish SanPiNda mustahkamlangan xavfsizlik qoidalariga muvofiq amalga
oshirilishi kerak. Rivojlantiruvchi muhitni tashkil etish maktabgacha yoshdagi
bolalarda ijodiy rivojlanishni maqsadli yo‘naltirilganligi bilan belgilanib, bolalar
hatti-harakatini rivojlanishiga zamin yaratadi. Bolalar xulq-atvoriga, ularning
tengdoshlari bilan o‘zaro munsabatlariga qo‘yiladigan talablar murakkablashadi. Shu
bilan birga irodaviy sifatlar shakllana boradi, xarakter xislatlari barqarorlashadi, unda
mustaqillika intilish tuyg‘usi paydo bo‘ladi. Bolaning rivojlantiruvchi muhitdagi
faoliyati ijtimoiy munosabatlarga kirishishida uning dunyoqarashini shakllanishida
ham muhim rol o‘ynaydi. Rivojlantiruvchi muhitdagi faoliyat bolada shaxs
sifatlarining shakllanishi uning tirishqoqligi va qiyinchiliklarni yenga olish,
o‘zgalarga bo‘lgan ijobiy munosabatning paydo bo‘lishi bilan namoyon bo‘ladi. Shu
o‘rinda rivojlanish markazidagi faoliyat mazmuni quyidagilarni o‘z ichiga olishi
zarur: Bilim olish uchun-rivojlanish markazi qo‘shimcha asosiy faoliyat ekanligi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
157
haqida bolalarda tasavvur hosil qilishga erishish; Bu tasavvur asosida bolaning
mashg‘ulotga bo‘lgan munosabatini ijobiy o‘zgartirish va faolligini ortishiga turtki
berish; Bola faoliyatida tirishqoqlik, ma’suliyatlilik, mustaqillik, harakatchanlikni
rivojlanishiga e’tibor qaratish; Bolalarni jamoaviy faoliyatga ko‘niktirish va
tengdoshlariga ijobiy munosabatlarni yuzaga keltirish (o‘zaro yordam berish,
tengdoshlari ishini adolatli baholash, ularning kamchiliklarini do‘stona tushuntira
olish); O‘quv faoliyati jarayonida bolada tashkilotchilik qobiliyatining shakllantirish.
Ma’lumki, maktabgacha yosh davri bola shaxsining rivojlanishida muhim davr bo‘lib
hisoblanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ta’lim va tarbiya ishini keng dasturi
amalga oshiriladi va bolalarni maktab ta’limiga tayyorlanadi. Bolalarni maktab
ta’limiga tayyorlashda ularning individual hususiyatlari aqliy, ruhiy va jismoniy
tomondan nechog‘li rivojlanganliklari inobatga olinadi. Ta’limning rivojlantiruvchi
tamoyilini amalga oshirishda tarbiyachining bolalar faoliyatiga rahbarligi va uni
to‘g‘ri baholab borishi muhim ahamiyatga ega. Chunki, bunda faqat ishning
natijasigina baholanmay, balki bu ishni bajarishda bolalarning aqliy faoliyati,
mustaqilligi, ishtiyoq bilan, jon-dildan harakat qilganliklari ham e’tiborga olinadi.
Bolalikning rivojlantiruvchi pedagogik muhiti yosh navqiron avlodni shakllanuvi
uchun zarur bo‘lgan barcha axborot va ma’lumotlarni o‘z ichiga oluvchi, bola va
uning shaxsini to‘laqonli rivojlantirishni ta’minlovchi yaxlit bir tizim bo‘lib, unda
bola hozirgi zamon talablari darajasida jismoniy, estetik, aqliy va ijtimoiy tarzda
to‘liq rivojlanadi. Bunda bola faoliyat olib boradigan rivojlantiruvchi pedagogik
muhit undagi bilim va ko‘nikmalarni amaliyotda qo‘llash uchun bitmas-tuganmas
axborot manbai bo‘lishi, bola ehtiyojini qondiruvchi, yangilikka intiluvchi, undagi
malakani takomillashtiruvchi manbaga aylanishi zarur. Maktabgacha ta’lim
tashkilotlarida faoliyat yuritayotgan tarbiyachilarning rivojlantiruvchi muhit negizida
rivojlanish markazlarini tashkil etish borasidagi bilimlarini aniqlash, ularga amaliy
yordam ko‘rsatish, rivojlanish markazlarida tashkil etilgan mashg‘ulotlar hamda
bolalarning mustaqil faoliyatini baholash, topshiriqlar berishda bolalarning yosh va
fiziologik imkoniyatlarini inobatga olish masalalariga alohida ahamiyat berilishi
maqsadga muvofiqligi asoslandi.Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida rivojlantiruvchi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
158
pedagogik muhitni tashkil etish tizimli ravishda turli texnologiyalardan foydalangan
holda olib borish ijobiy samaralar beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Sodiqova Sh. A Maktabgacha pedagogika, T.:Tafakkur bo‘stoni 2013.
74.100.2 Darslik
2.F.R.Qodirova. Maktabgacha pedagogika. T.:Tafakkur bo‘stoni 2019. 74.10
Darslik
3.I.V. Grosheva, Sh.Sh.Miziyoyeva,L.G.Yevstafeva, D.T.Maxmudova, Sh.B.
Nabixanova, S.V.Pak va boshqalar. “Ilk qadam” davlat o‘quv dasturi T: 2022.
4. Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qo‘yiladigan Davlat talablari,
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim Vazirligi. T.:2022 y.
5. O‘zbekiston respublikasi maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasini tasdiqlash to‘g’risida - T.:2019 y.
