MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
310
XIX ASR OXIRI – XX ASR BIRINCHI YARMI SAMARQAND
TARIXINI O‘RGANISHDA TASVIRIY SAN’AT ASARLARINING
AHAMIYATI
ЗНАЧЕНИЕ ПРОИЗВЕДЕНИЙ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОГО
ИСКУССТВА В ИЗУЧЕНИИ ИСТОРИИ САМАРКАНДА КОНЦА XIX -
ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЫ XX ВЕКА
THE SIGNIFICANCE OF FINE ART WORKS IN THE STUDY OF
THE HISTORY OF SAMARKAND IN THE LATE XIX - FIRST HALF OF
THE XX CENTURY
Rustamov Shamsiddin Salohiddin oʻgʻli
O‘zbekiston Respublikasi Madaniy meros agentligi,
Arxeologiya bo‘limi xodimi.
Tel: +99890 604-98-88
e-mail:
АNNОТATSIYA: Ushbu maqolada Samarqand tarixini oʻrganishda
“Samarqand” davlat muzey-qoʻriqxonasi fondlarida va muzeylar saqlanayotgan
tasviriy sanʼat asarlarining Samarqand hududi tarixini oʻrganishdagi o‘rni va
ahamiyati, ushbu asarlarning tadqiq qilinishi masalalari ilmiy tahlil qilingan, taklif
va mulohozalar ilgari surilgan.
Kalit so‘zlar: XIX asr oxiri XX asr birinchi yarmi, “Samarqand” davlat
muzey-qoʻriqxonasi, tasviriy san’at, me’moriy obidalar, bozor, kompozitsion tahlil,
ikonografik tahlil, madaniy meros ob’ekti.
ANNOTATION: This article provides a scientific analysis of the role and
significance of works of visual art preserved in the collections and museums of the
Samarkand State Museum-Reserve in the study of Samarkand's history, as well as the
issues related to the research of these works. Suggestions and considerations have
been presented.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
311
Keywords: Late 19th century – first half of the 20th century, Samarkand State
Museum-Reserve, visual art, architectural monuments, bazaar, compositional
analysis, iconographic analysis, cultural heritage object.
АННОТАЦИЯ: В данной статье научно проанализированы роль и
значение произведений изобразительного искусства, хранящихся в фондах и
музеях Государственного музея-заповедника «Самарканд», в изучении истории
Самарканда, а также вопросы исследования этих произведений. Внесены
предложения и соображения.
Ключевые слова: Конец XIX века – первая половина XX века,
Государственный музей-заповедник «Самарканд», изобразительное искусство,
архитектурные памятники, базар, композиционный анализ, иконографический
анализ, объект культурного наследия.
KIRISH.
Tasviriy san’at insoniyat tarixining turli davrlaridagi ijtimoiy-siyosiy,
madaniy va iqtisodiy jarayonlarni aks ettiruvchi muhim vosita hisoblanadi. XIX asr
oxiri va XX asr birinchi yarmidagi Samarqand aholisi hayoti, bu davrdagi ayrim
madaniy va tarixiy voqealar tasviriy san’at asarlarida o‘z ifodasini topgan. Ushbu davr
Samarqand tarixida Podsho Rossiyasi bosqini, madaniy modernizatsiya va xalqaro
madaniy almashinuv jarayonlari bilan ajralib turadi. Shuning uchun mazkur davrning
san’at asarlarini tahlil qilish faqat madaniyat tarixini emas, balki shahar
rivojlanishining turli jihatlarini o‘rganishga imkon beradi.
Mazkur tadqiqotning maqsadi tasviriy san’at asarlarining tarixiy maʼlumot
berishdagi ahamiyatini aniqlash va ularning Samarqand tarixi haqidagi tasavvurlarni
kengaytirishga xizmat qilishini ko‘rsatishdan iborat.
Tasviriy san’at asarlarining Samarqand tarixini o‘rganishdagi roli bir nechta
omillar bilan belgilanadi. Birinchidan, XIX asr oxiri XX asr birinchi yarmida
rassomlar tomonidan yaratilgan asarlar shaharning meʼmoriy yodgorliklari va
ijtimoiy hayotini tasvirlashda tarixiy manba sifatida qimmatli hisoblanadi. Masalan,
V.V. Vereshchagin, P.P. Benkov va boshqa tasviriy san’at ustalarining ishlari
Samarqandning XIX asrdagi qiyofasini tasvirlashda muhim ahamiyatga ega.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
312
Ikkinchidan, Samarqandning o‘ziga xos tabiati va madaniy merosini tasviriy san’at
orqali o‘rganish shaharning xalqaro madaniy muloqotlaridagi oʻrnini aniqlash uchun
muhim ahamiyatga ega. Uchinchidan, ushbu davrda yashagan mahalliy tasviriy sanʼat
ustalari tomonidan yaratilgan san’at asarlari Samarqand aholisining turmush tarzi,
urf-odatlari va iqtisodiy jarayonlarni aks ettiruvchi qimmatli maʼlumot manbaidir.
MANBALAR TAHLILI VA METODLAR.
2024-yil dekab
oyi holatiga kora
“Samarqand” davlat muzey-
qoʻriqxonasining fondida 238320 ta muzey ashyosi saqlanadi. Shulardan tasviriy
sanʼatning turli janrlariga oid asarlar soni 5645 tani tashkil qiladi.
Mazkur fondda saqlanayotgan, shu davr mualliflari qalamiga mansub boʻlgan
tasviriy san’at asarlarining koʻpchiligi Samarqand hududi tarixi haqida maʼlumot
olishda muhim ahamiyatga ega.
Misol uchun P.P. Benkovning Samarqanddagi hayot manzaralarini aks
ettiruvchi asarlari shaharning ijtimoiy-iqtisodiy hayotini tahlil qilish uchun muhim
vizual manbalardan biri hisoblanadi (1-rasm). XIX-XX asr boshi Samarqand tarixiga
oid arxiv hujjatlari, jumladan, rasmiy hujjatlar va shahar xaritalari, tasviriy san’atda
aks ettirilgan obyektlarning tarixini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi
1
. V.V. Bartold va
boshqa olimlarning asarlari Samarqandning madaniy tarixini o‘rganishda nazariy
asos bo‘lib xizmat qiladi.
1-rasm. P.P. Benkov. Eski Samarqand.
1
Самаркандский музей-заповедник. Каталог произведений изобразительного искусства ХИХ-ХХ вв.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
313
Tasviriy san’at asarlari Samarqand hududining quyidagi jihatlarini
o‘rganishda manba sifatida muhim ahamiyatga ega.
1. Samarqand hududi meʼmoriy va tabiiy qiyofasini aks ettirishdagi
ahamiyati: XIX asr oxiri va XX asr boshida rus rassomlari tomonidan yaratilgan
ishlarda Samarqandning me’moriy obidalari, bozor maydonlari va turmush tarzi
tasvirlangan.
Samarqandning me’moriy yodgorliklari, masalan, Registon ansambli, Shohi
Zinda majmuasi, Bibixonim masjidi va Ulug‘bek rasadxonasi ko‘plab rassomlarning
asarlarida o‘z ifodasini topgan. Bu asarlar me’moriy yodgorliklarning faqat tashqi
ko‘rinishini emas, balki ularning tarixiy kontekstini va zamonaviy holatini ham aks
ettiradi.
Misol uchun, Registonning turli davrlardagi tasvirlari undagi oʻzgarishlar
tarixini
o‘rganishda
muhim
manba
hisoblanadi.
Masalan,
L.Bure,
V.V. Vereshchaginning ishlari Registonni XIX asr oxiridagi holatda tasvirlagan
bo‘lsa, P.P. Benkovning chizmalarida uning keyingi asrlardagi tiklanish holatlari aks
ettirilgan (2-rasm).
Shohi Zinda majmuasi o‘zining bezakli mozaikalari va maqbaralari bilan
rassomlarning alohida e’tiborini tortgan. Ushbu me’moriy obyektni aks ettiruvchi
asarlar o‘sha davr madaniy urf-odatlarini o‘rganish imkonini beradi.
2-rasm. L.L. Bure -Sherdor, 1913-yil.
Samarqand faqat me’moriy yodgorliklari bilan emas, balki tabiiy go‘zalligi
bilan ham mashhur. Ko‘pgina rassomlar Samarqandning tabiati – tog‘lar, bog‘lar va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
314
suv havzalari manzaralarini o‘z asarlarida tasvirlaganlar. Bu asarlar orqali hududning
ekologik tarixi va tabiiy landshaftlaridagi ayrim o‘zgarishlarni kuzatish mumkin.
XIX asr oxirida Samarqanddagi bog‘lar va kanallar rassomlar uchun muhim
ilhom manbasi bo‘lgan. Masalan, A.N. Volkov va N. K. Roerixning Samarqand
manzaralarini aks ettiruvchi ishlari ushbu davrda hududning tabiiy, qishloq va
shaharsozlik ko‘rinishi haqida qimmatli ma’lumotlar beradi (3-rasm).
Samarqandni o‘rab turgan tog‘larning tasvirlari, ayniqsa qishloq va shahar
o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganishda muhim rol o‘ynaydi. Bu tasvirlar orqali
hududning tabiiy resurslari va aholi hayotiga ta’sirini qisman tahlil qilish mumkin.
3-rasm. A.N.Volkov. Qishloq manzarasi.
2. Madaniy va etnografik manba sifatidagi ahamiyati: Tasviriy san’atda turli
millatlar, ularning kiyinish odatlari, hunarmandchilik va boshqa turmush elementlari
tasvirlangan bo‘lib, bu ma’lumotlar etnografik tadqiqotlarda muhim rol o‘ynaydi.
Masalan, L.D. Rozenberg asarlarida mahalliy aholining ipak, baxmal va adras
matolaridan tikilgan kiyimlari chizilgan. Erkaklarning do‘ppisi va ayollarning milliy
liboslari aks ettirilgan. Ushbu asarlar orqali Samarqand xalqining kiyinish
madaniyatidagi xususiyatlarni tushunish mumkin.
N. Karazin, V. Vereshchagin va P.P. Benkovning Samarqand bozoridagi turli
millat vakillarini tasvirlovchi asarlari orqali o‘zbeklar, tojiklar, turkmanlar va boshqa
etnik guruhlarning kiyinish madaniyati faoliyatini o‘rganish mumkin. (4-rasm)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
315
4-rasm.
P.P.
Benkov.
Shohi
Zindadagi
rassomlar.
3. Ijtimoiy hayotni oʻrganishdagi ahamiyati: Tasviriy san’at asarlar orqali
shahar aholisining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy hayoti, faoliyati va kundalik hayot
manzaralarini kuzatish mumkin. Masalan, P.P. Benkov oʻz asarlarida bozor sahnalari,
qishloq hayoti va milliy bayramlarni aks ettirgan. Uning asarlari orqali o‘sha davrdagi
mahalliy kiyim-kechak, ijtimoiy munosabatlar va an’analarni o‘rganish mumkin.
A.N. Volkov va N. Karazinning asarlarida Samarqanddagi to‘y marosimlari
va xalq o‘yinlari aks ettirilgan, o‘sha davrdagi xalq an’analari va marosimlarning
tafsilotlari ko‘rsatilgan, uy-joylar tuzilishi va ichki bezaklari orqali aholi turmush tarzi
haqida batafsil ma’lumot berilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
316
4-rasm. A.N.Volkov. Toʻy.
Tasviriy san’at asarlari jamiyatning madaniy diversifikatsiyasi (oʻzgarish,
xilma-xil taraqqiyoti)ni aks ettiruvchi va uni tahlil qilish imkonini beruvchi muhim
manba hisoblanadi. XIX asr oxiri va XX asr birinchi yarmida Samarqand hududi
ko‘plab madaniyatlar chorrahasida joylashgan bo‘lib, bu holat tasviriy san’at
asarlarida yaqqol namoyon bo‘lgan. Rassomlar tomonidan yaratilgan asarlar shahar
hayotining turli jihatlarini, etnik guruhlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni, madaniy
o‘zgarishlarni va diversifikatsiya jarayonlarini tasvirlash uchun foydalanilgan.
Masalan, V.V. Vereshchaginning Samarqandda yaratilgan asarlari shahar
bozorlarida uchraydigan turli millat vakillarini o‘ziga xos tafsilotlar bilan tasvirlaydi.
Bu asarlar o‘sha davrning madaniy tahlilida muhim ahamiyatga ega.
Samarqanddagi tarixiy obidalar turli xalqlar qurilish uslublari ta’sirini o‘zida
mujassam qilgan. Bu me’moriy obyektlar tasviriy san’atda ham o‘z aksini topgan.
Masalan, Shohi Zinda majmuasi va Bibixonim masjidi me’morchiligidagi
arab, fors va mahalliy uslublarning uyg‘unligi rassomlar tomonidan alohida qayd
etilgan.
Ushbu asarlar orqali shahar arxitekturasidagi madaniy integratsiya
jarayonlarini o‘rganish mumkin.
XIX-XX asrlar davrida Samarqandning turli guruhlariga xos urf-odatlar,
bayramlar va ijtimoiy hayot tasviriy san’atda keng yoritilgan. P.P. Benkovning
Samarqanddagi oilaviy bayramlar yoki mehnat jarayonlarini aks ettiruvchi ishlari
ijtimoiy hayotning turli jihatlarini o‘rganishda muhim manba hisoblanadi.
Tasviriy san’atni tarixiy manba sifatida o‘rganishda bir qator tahlil usullari
qo‘llaniladi:
1. Kompozitsion tahlil usuli: Tasviriy san’at asarlaridagi elementlarning
joylashuvi va ularning muvofiqligi orqali rassomning qanday tarixiy voqealarni aks
ettirishga harakat qilganligini aniqlash mumkin.
2. Ikonografik tahlil usuli: Asarlardagi ramz va belgilarni tadqiq qilish orqali
ular ortidagi tarixiy va madaniy ma’nolarni aniqlash mumkin. Masalan,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
317
Samarqanddagi masjidlar va minoralarning tasviri ularning tarixiy ahamiyatini
tushunishga yordam beradi.
3. Binolar, meʼmoriy obidalarning o‘zgarishini o‘rganish usuli: Tasviriy
san’at orqali Samarqand me’moriy obidalarining vaqt o‘tishi bilan o‘zgarganligi yoki
qayta tiklanganligini kuzatish mumkin.
Misol uchun V.V. Vereshchaginning asarlari Samarqandning me’moriy
yodgorliklarini realistik uslubda tasvirlashga intilgan, bu esa tarixchilar uchun
me’moriy obyektlarning o‘sha davrdagi holatini tushunishda muhim ahamiyatga ega.
P.P. Benkovning asarlari orqali Samarqandda yashagan aholi turmush tarzi va milliy
liboslari haqida ma’lumot olish mumkin.
NATIJALAR VA MUHOKAMA.
Samarqand tarixini oʻrganishdagi ushbu yondashuvlar hududning XIX asr
oxiri va XX asr boshidagi ijtimoiy, madaniy va iqtisodiy hayotini tasavvur hamda
tahlil qilish imkoniyatini beradi.
Har qanday tarixiy manba kabi, tasviriy san’at asarlaridan manba sifatida
foydalanishda ham kamchiliklar mavjud. Birinchidan, rassomning subyektiv
qarashlari yoki san’at asarlarining idealizatsiyasi real voqelikni to‘liq aks ettirmasligi
mumkin. Ikkinchidan, tasviriy san’atdagi detallarning tarixiy aniqligini arxiv
materiallari bilan solishtirish zarurati mavjud.
XULOSA.
Xulosa oʻrnida shuni aytish mumkinki Samarqand tarixi bo‘yicha
tadqiqotlarda tasviriy san’at asarlarining ahamiyati hanuz еtarli darajada chuqur
o‘rganilmagan. Tasviriy san’at Samarqandning XIX asr oxiri va XX asr birinchi
yarmi tarixini o‘rganishda muhim manba sifatida xizmat qiladi. Shuningdek, bu
manbalar zamonaviy
tarixshunoslik, muzeyshunoslik, manbashunoslik
va
madaniyatshunoslik tadqiqotlarida yangi yo‘nalishlarni belgilashga yordam beradi.
Ushbu davrda Samarqandda yuz bergan madaniy, ijtimoiy va arxitektura
sohasidagi o‘zgarishlar tasviriy san’at asarlarida keng yoritilgan. Tadqiqot davomida
quyidagi asosiy xulosalar chiqarildi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
318
Tasviriy san’at Samarqandning madaniy xilma-xilligi, etnik aloqalari va
ijtimoiy jarayonlarini hujjatlashtirishda muhim rol o‘ynagan. San’at asarlari tarixiy
obidalar, kundalik hayot va shahar me’moriy uyg‘unligining vizual hujjati sifatida
xizmat qiladi.
Samarqand hayotiga oid tasviriy san’at asarlari turli xalqlar madaniyatlarining
birlashuvi va o‘zaro ta’sirini namoyon etadi. Rassomlarning asarlari orqali turli
millatlarning kiyimlari, me’moriy obidalari va ijtimoiy hayotini o‘rganish mumkin.
Bu tarixiy jarayonlarni batafsil tushunish uchun qulay imkoniyat yaratadi.
Samarqandning me’moriy yodgorliklari va tabiat manzaralari nafaqat
madaniy meros, balki ijtimoiy va diniy hayotning rivojlanish bosqichlarini
o‘rganishda muhim rol o‘ynagan. Tasviriy san’at ushbu obyektlarning tarixiy holatini
saqlab qolish va ularni tiklash uchun asosiy manbalardan biri boʻlib hisoblanadi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI.
1. Бартолд В.В. История культурной жизни Средней Азии.Москва: Наука, 1927.
2. Бенков П.П. Картины и гравюры Самарканда. Москва: Искусство, 1910.
3. Бенков П.П. Творчество в Самарканде. Москва: Искусство, 1915.
4. Верешчагин В.В. Регионы и их архитектура. Москва: Искусство, 1898.
5. Бахшиев А. Тасвирий санъат ва тарихшунослик. Тошкент: Академия, 2008.
6. Назаров Р.Х. Социально-экономическое развитие Самарканда в ХIХ - начале
ХХ вв. Ташкент: Узбекистан, 1980.
7. Самаркандский музей-заповедник. Каталог произведений изобразительного
искусства ХIХ-ХХ вв.
8. ЮНЕСКО. Самарканд: перекресток культур. Париж: ЮНЕСКО Пресс, 1994.
9. Роерич Н.К. Самаркандские пейзажи. Москва: Искусство, 1930.
10. “Samarqand” davlat muzey-qoʻriqxonasining 2024-yilda amalga oshirilgan ishlar
hisoboti. Samarqand, 2025-yil.
11. Назаров Р.Х. Самарканд в историческом контексте. Ташкент: Узбекистан,
1985.
12. Ҳусанов Р. Ўзбекистон тасвирий санъати тарихи. Тошкент: Фан, 1995.
