MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
389
MAHALLADA SODIR ETILAYoTGAN BEZORILIK
JINOYaTINING ALOHIDA BELGILARI
B.E.Berdialiev – O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti
boshlig‘i, polkovnik, yuridik fanlari bo‘yicha
falsafa doktori (PhD)
ANNOTATSIYa. Ushbu maqola “bezori” va “bezorilik” hamda bezorilik
jinoyati tushunchalari, uning alohida belgilari, sodir etilishining usullari yoritilgan.
Shuningdek, jinoyat bilan bog‘liq tushunchalar qonunchilikda va boshqa normativ
hujjatlardagi ta’riflar bilan tahlillangan. Jinoyatning ob’ektiv va sub’ektiv tomonlari
amaliy asoslantirilib ochib berilgan hamda xulosalangan.
Kalit so‘z: Bezorilik, bezori, mahalla, jinoyat, huquqbuzarlik, qonun,
javobgarlik, qasd, jamiyat, shaxs, inson, jinoyat kodeksi, islohot, jamoat,
jamoatchilik, tan jarohati, zarar, xarakat.
ОСОБЫЕ ПРИЗНАКИ ПРЕСТУПЛЕНИЙ СЯВЗАННЫХ С
ХУЛИГАНСТВОМ, СОВЕРШАЕМЫХ В МАХАЛЛЕ
АННОТАЦИЯ. В статье рассматриваются понятия «хулиган» и
«хулиганство», а также преступление хулиганство, его отличительные
признаки и способы совершения. Также были проанализированы понятия,
связанные с преступностью, с определениями, содержащимися в
законодательстве и других нормативных документах. Раскрываются и
обобщаются с практическим обоснованием объективные и субъективные
стороны преступления.
Ключевые слова: Хулиганство, хулиганство, махалла, преступление,
правонарушение, закон, ответственность, умысел, общество, личность,
человек, уголовный кодекс, реформа, сообщество, общественность, телесные
повреждения, ущерб, действие.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
390
SPECIFIC SIGNS OF THE CRIME OF HARASSMENT
COMMITTED IN THE MAHALLA
ANNOTATION. This article discusses the concepts of "hooliganism" and
"hooliganism" and the crime of hooliganism, its distinctive features, and methods of
commission. Also, the concepts related to the crime are analyzed with definitions in
legislation and other regulatory documents. The objective and subjective aspects of
the crime are revealed and summarized with practical justification.
Keywords: Hooliganism, hooliganism, crime, offense, law, responsibility,
intent, society, person, human, criminal code, reform, community, public, bodily
injury, damage, action.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksida nazarda tutilgan bezorilik
jinoyati jamoat tartibini buzishdan iborat bo‘lgan faol harakatlar orqali sodir etiladi.
Ya’ni, bezorilik – jamoat tartibini qo‘pol ravishda buzish, jamiyatda o‘rnatilgan
normalarga hurmatsizlikning ochiq ifodasi tushuniladi. Jumladan, bezorilik oqibatida
qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish (JK 104-modda, 2 qism “e” bandi), bezorilik
(JK 277-modda), qimor va tavakkalchilikka asoslangan boshqa o‘yinlarni tashkil
etish hamda o‘tkazish (JK 278-modda) va shu kabi jinoyatlardir.
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining XX bobida
jamoat tartibiga qarshi jinoyatlar uchun javobgarlik nazarda tutilgan bo‘lib, uning
277-moddasida bezorilik va qimor va tavakkalchilikka asoslangan boshqa o‘yinlarni
tashkil etish hamda o‘tkazish (JK 278-modda) uchun javobgarlik nazarda tutilgan.
Unga ko‘ra, “Bezorilik, ya’ni jamiyatda yurish-turish qoidalarini qasddan
mensimaslik, urish-do‘pposlash, badanga yengil shikast yetkazish yoki o‘zganing
mulkiga shikast yetkazish yoxud nobud qilish ancha zarar yetkazish bilan bog‘liq
holda sodir etilishi” nazarda tutilgan
1
.
Bezorilik – jamoat tartibiga qarshi qaratilgan jinoyat bo‘lib, jamiyatda yurish-
turish qoidalarini qasddan mensimaslikda ifodalangan harakatlar shaxsni urish-
1
O‘zbekiston Resrublikasi Jinoyat kodeksi. 22.09.1994. https://lex.uz/acts/111453
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
391
do‘pposlash, unga yengil tan jarohati yetkazish yoki o‘zganing mulkiga ancha
miqdorda shikast yetkazish yoxud uni ancha miqdorda nobud qilish bilan bog‘liq
holda sodir etiladi”
2
. Bezorilik jinoyatining mazmun-mohiyati qonunchilik va boshqa
normativ huquqiy hujjatlarda berilgan ta’riflarda insonga shikast yetkazishga
qaratilgan bo‘lib, uning qay shakl va uslubda sodir etilgani ilmiy jihatdan ochib
berilgan. Shu bilan birga bezorilik jinoyati tushunchasiga mutaxassis olimlar ham
turlicha fikrlar yuritadi. Jumladan, M.N.Rustamboevning fikricha, “Jamiyatda yurish-
turish qoidalarini mensimaslik mo‘ljallanmagan joylarda alkogolli ichimliklarni
ichish, fuqarolarga haqoratomuz muomala va shilqimlik qilish, uyat so‘zlar bilan
so‘kinish, jamoat joylarida ochiqchasiga hojat chiqarish, yalang‘och holda bo‘lish,
hayvonlar bilan shafqatsiz munosabatda bo‘lish, o‘simliklarga zarar yetkazish va
h.k.larda ifodalanadi
3
. I.Ya. Kozachenko bezorilik jamiyat va uning a’zolariga
hurmatsizlikda namoyon bo‘ladi. Bu hurmatsizlik turli shakllarda ifodalanib, har
doim ham shaxsiy manfaatlar, shu bilan bir qatorda, mulkiy huquqlarga zarar
yetkazish xavfini tug‘diradi
4
, deya ta’kidlaydi. S.A. Tararuxin bezorilik oqibatida
faqat bitta ob’ektga – jamoat tartibiga zarar yetkaziladi.
5
Mazkur ta’riflardan kelib
chiqib, avvalo “bezori” va “bezorilik” tushunchalariga aniqlik kiritib olish zarur.
Shu o‘rinda ilmiy adabiyotlarda “bezori” va “bezorilik” so‘ziga turlicha
tushintirishlar beriladi. Bir necha olimlarning fikricha bu so‘z ingliz tilidan kelib
chiqqan bo‘lib, XVIII asrda Londonda Irlandlik Xulli yashagan bo‘lib, bir qator
to‘dalarga qo‘shilib to‘polonlar qilgan. (Shauka, to‘da, inglizchasiga gang)
boshqalarning fikricha bezori atamasi qadimgi rus tilida “xula” va fransuz “gens”
so‘zlaridan kelib chiqqan. Bezori laqabi krepostnoy xristiyanlarga, xizmatkorlarga va
boshqacha kamsitmoqchi bo‘lgan shaxslarga berilgan. Uchinchi nuqtaiy nazar ham
bor. R.I. Lyublinskiyning axamiyat berishicha Parijda jamiyatning tinchligini
2
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2002-yil 14-iyundagi “Bezorilik ishlari boʻyicha sud amaliyoti
toʻgʻrisida”gi qarori, 1-band, 1-xatboshi.lex.uz .//
3
Rustambayev M.X. Oʻzbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 5. Maxsus qism. Jamoat xavfsizligi va jamoat
tartibiga
qarshi
jinoyatlar.
harbiy
xizmatni
oʻtash
tartibiga
qarshi
jinoyatlar.
Darslik.
2-nashr,toʻldirilgan va qayta ishlangan. – T.: Oʻzbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018.
– 208 bet.
4
Козаченко И.Я. Уголовное право. Особенная часть. Учебник. –М.: 2008. – С. 388.
5
Гаухман Л.Д. Объект преступления // Уголовное право. Часть Общая. Часть особенная. М., 1999. – С.94
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
392
buzganlarni apashi Londonda bo‘lsa bezorilar deyishgan. Apashi va bezorilar
Amerikadan ikkita qiziltanlilar, Yevroralik bosqinchilarning qarama-qarshi
qarorlarini
ko‘rsatuvchilar
bo‘lib
eng
salbiy
sifatini
ifodalashgan.
R.I. Lyublinskiyning fikricha ushbu ikki shaxslar Parijda va Londonda ijtimoiy
odobni, tartibni va tinchlikni buzgan deb topilgan.
Bezorilik rus tilidan “xuliganstvo” tarzida tarjima qilinsa-da, mazkur atama
ruscha hisoblanmaydi. “Xuliganstvo” atamasi London politsiyasining 1894-yilgi
raportida qayd etilgan
6
bo‘lib, mazkur atamaning kelib chiqishi borasida turli
versiyalar mavjud. Ularning biriga ko‘ra mazkur atama XIX asrda Londonda
yashagan irlandiyalik o‘g‘ri va bezori Ratrik Xuligen nomi bilan bog‘liq
7
. Yana bir
versiyaga ko‘ra mazkur atama irlandcha “houlie” atamasi bilan bog‘liq bo‘lib, mazkur
atama “alkogolli maishat” ma’nosini anglatadi. Shu bilan birga “xuligan” atamasini
XIX asrda Londonning Aylington hududida jinoiy faoliyat olib borgan “Nooleu
gang” jinoiy guruhi nomi bilan bog‘lashadi
8
.
Bezorilik jamiyat xavfsizligiga katta xavf tug‘diruvchi jinoyatlardan biri
hisoblanadi
9
. G.Junushovaning fikricha, “bezorilik – bu fuqarolarning sha’ni, qadr-
qimmati va sog‘lig‘iga, ularning va korxona, muassasa, tashkilotlarning mulkiga xavf
soladigan, jamoat tartibini buzadigan o‘ziga xos jinoyat hisoblanadi”
10
.
Vu borada N.Shuruxnov bezorilik jamiyatda shakllangan jamoat tinchligi,
axloq qoidalari, o‘zaro hurmat, fuqarolarning o‘zini lozim tarzda tutishida namoyon
bo‘ladigan ijtimoiy munosabatlarga putur yetkazishini qayd etgan
11
.
Bezorilik tarkibi tez-tez o‘zgarib turganligi, shaxsga qarshi jinoyat sifatida
qaralganligi tasodif emas.
6
Daily News (London), Tuesday April 24. 1894.
7
The Penny Illustrated Paper and Illustrated Times Saturday august –13, 1989.
8
Жунушова Г.Б.Уголовная отвественность за хулиганство по законодательству Кыргызской Республики:
учебное пособие / под общ.ред. Л.Ч.Сыдыковой. –Бишкек: КРСУ, 2014.–С.21.
9
Т.В.Андрей. Преступления против общественного порядка: криминализatsiя, систематизatsiя, уголовно-
правовое содержание: диссертatsiя ... кандидата юридических наук: 12.00.08 / Т.В.Андрей;[Место защиты:
Федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего профессионального
образования "Кубанский государственный аграрный университет" http://kubsau.ru/science/dep_diss/24796/].-
Краснодар, 2015. – 21 с.
10
Жунушова Г.Б.Уголовная отвественность за хулиганство по законодательству Кыргызской Республики:
учебное пособие / под общ.ред. Л.Ч.Сыдыковой. – Бишкек: КРСУ, 2014. – С.22.
11
Шурухнов Н.Г. Криминалистика: Учебник. – М., 2008. – С.497.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
393
Shu bilan bir qatorda unda bezorilikning zamonaviy tushunchasi, ya’ni “tan
jarohati”, “shikastlar yetkazish”, “xaqoratlash” kabilarni harakterlovchi me’yorlar
bo‘lgan. Ko‘plab jinoyat kodekslari, jumladan Rolsha JK, bunday tarkibni umuman
ko‘zda tutmaydi. Nyu York Shtatining JK qotillik va vandalizm bilan davom etuvchi
guruhli tartibbuzarlik deb qabul qilgan.
Xozirda ko‘plab olimlar bezorilik o‘zida mustaqil, alohida jinoyat tarkibini
ifodalaydi degan fikrdalar. Shu munosabat bilan I.S.Nou xaqli ravishda, hozirgi
kunda kriminalistlarning – nazariyotchilarning va amaliyotchilarning hech qaysi biri
kodeksda bezorilik jinoyatining mustaqil tarkibi sifatidagi tushunchasining borligini
rad etmaydilar.
Jamoat tartibiga qarshi jinoyatlarning turi sifatida bezorilikka qarshi kurashish
amaliyoti shuni tasdiqlaydiki, bezorilik nafaqat boshqa jinoyat belgisi, balki boshqa
jinoiy harakatlardan farq qiluvchi, va xattoki bezorilik harkatlari asosida sodir
etiladigan alohida jinoyatdir.
Ushbu jinoyat tarkibidagi “bezorilik – maqsadsiz, alohida fuqarolarga yoki
umuman jamoatchilikka hurmatsizlikda bo‘lish va jamoatchilikka yaqqol
hurmatsizlik bilan kuzatilgan bezorilik harakati” hisoblangan va u jamoat tartibi va
jamoat xavfsizligiga qarshi qaratilgan jinoyatlar tarkibiga kirgan.
O‘zbekiston Respublikasining yangi jinoyat qonunchiligi bezorilikning
barcha turlarini o‘z ichiga oluvchi umumiy aniqlikni keltirib bermaydi. Bunday
aniqlashda, ko‘rinib turibdiki, bunday xarakatlar jamoat tarkibini va osoyishtaligini
buzishiga umumiy ko‘rsatmalar berilgan xolos. Biroq, bu belgi bunday shaklda bir
qator boshqa jinoyat deliktlariga ham xosdir. Shu sababli huquqshunoslar, mayda va
jinoiy jazolanadigan bezorilik tushunchasini shakllantirishda, ular orasida aniq
chegarani belgilash imkonini beruvchi belgilarga diqqatni qaratadi.
Bezorilikni aniqlash asosida qonunda bezorilikni sodir etish obe’kti va
muvofiq harakatlarni amalga oshirishga yo‘naltirilganlikni harakterlovchi belgilar
olingan.
Aynan
ular
bezorilikning
jamoatchilikka
xavfi
darajasini
va
spesifikatsiyasini jinoyat ishi sifatida xarakterlaydi. Vu aniqlashda birinchi navbatda
shu narsaga diqqat qaratiladiki, bezorilik harakatlari jamoat tartibiga xavf soladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
394
Jamoat tartibini buzish ko‘plab jinoyatlar uchun harakterlidir, chunki jamoat
tartibi tushunchasining o‘zi juda keng tushunchaga ega va bir qator jamoat
munosabatlarini o‘z ichiga oladi, ularning har biri bu yoki boshqa jinoyatning obekti
sifatida olinishi mumkin. Bu holda jamoat tartibiga zarar boshqa jamoatchilik
munosabatlariga zarar yetkazish orqali sodir bo‘ladi. Bezorilikka shu narsa
harakterliki, jamoat tartibi bu yerda jinoyatning bevosita obe’kti sifatida qaraladi va
bu jamoat munosabatlariga zarar yetkazish fakultativ xarakterga ega.
Bezorilik harakatlarining ikkinchi belgisi bu shundan iboratki, ular
jamoatchilikka yaqqol hurmatsizlikni ko‘rsatadi, fuqarolarga zo‘ravonlikni qo‘llash,
yoki uni qo‘llash orqali qo‘rqitish, shu bilan birga begona mulkni yo‘q qilish yoki
zarar yetkazish kiradi. Jamoatchilikka yaqqol hurmatsizlik bu – umumiy istiqomat
qilish qoidalariga va odobga nisbatan qo‘pol, ommaviy ravishdagi ehtiyotsiz
munosabatlari tushuniladi.
Va
nihoyat,
bezorilik
uchun
harakterli
narsa
ikkala
belgining
uyg‘unlashuvidan iborat: jumladan, jamoat tartibining o‘ta qo‘pol buzilishi va
jamoatchilikka yaqqol hurmatsizlik. Faqatgina ikkala belgini sodir etish uni jinoiy
jazolanadigan harakat sifatida qarash imkonini beradi.
Bezorilik tushunchasini shakllantirib, qonunshunos nafaqat uning obektiv
belgilariga xarakteristika beradi, balki harakatlarning ongli ravishdagi harakteriga
ham urg‘u beradi. Sube’kt harakati bezorilikning zarur belgilarini, jamoat tartibining
o‘ta qo‘pol buzilishi va jamoatchilikka yaqqol hurmatsizlikni o‘z ichiga olishi kerak.
Shu bilan bezorilikni sodir etishda harakatlarning obe’ktiv yo‘naltirilganligi
aniqlanadi. Agarda sodir etilgan harakatlarda jamoat tartibining o‘ta qo‘pol buzilishi
va jamoatchilikka yaqqol hurmatsizlik belgilari obe’ktiv ravishda mavjud bo‘lsa,
lekin harakatlarning bunday natijasi sube’kt tomonidan oldindan ko‘zlanmagan
bo‘lsa, bezorlikni sodir etish tarkibi bo‘lmaydi. Qonunda shakllantirilgan bezorilik
tushunchasining tahlili shunday xulosaga kelishga imkon beradiki, bu tushuncha
o‘zida ko‘rilayotgan jinoiy xarakatning alohida belgilarini o‘z ichiga oladi va uni
boshqa jinoyatlardan va ma’muriy huquqbuzarlikdan aniq chegaralash imkonini
beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
395
Jinoyatchilikka qarshi kurashishda qonunchilikka qat’iy amal qilish sodir
etilgan harakatning to‘g‘ri huquqiy kvalifikatsiya qilish uchun zarur shart sifatida
qaraladi. Bunday kvalifikatsiya faqat jinoyat tarkibi belgilarini to‘liq va xar
tomonlama aniqlash, ularni muvofiq jinoyat belgilaridan chegaralash mumkin xolos.
Bu albatta barcha jinoyatlarga va xususan bezorlikka tegishli. Vezorlik, boshqa
jinoyatlardan farqli o‘laroq, boshqa qonunbuzarliklar bilan ko‘plab aloqalik
nuqtalariga ega va faqat diqqat bilan olib borilgan tahlil bezorlikning mohiyati va
belgilari to‘g‘risida aniq tushuncha olish imkonini beradi.
Bezorilik motivi bilan sodir etiladigan jinoyatlarga to‘xtaladigan bo‘lsak,
bunday jinoyatlarni boshqa jinoyatlardan farqlashda, aybdor qasdining mohiyati va
nimaga qaratilganidan, sodir etilgan harakatning motivi, maqsadi va muayyan
holatlarga e’tibor berish lozim hisoblanadi. Amaliyotda bezorilik motivini aniqlash
va boshqa motivlardan (rashk, qasd va hk.) farqlash mezonlarini bilmaslik ko‘pgina
jinoyatlarning noto‘g‘ri kvalifikatsiya qilinishiga olib keladi. O‘zbekistan
Respublikasining Oliy sudi Rlenumining “Bezorilik ishlari bo‘yicha sud amaliyoti
to‘g‘risida”gi 2002-yil 14-iyundagi Qaroriga ko‘ra, bezorilik, asosan jamiyatda
yurish-turish qoidalarini qasddan mensimaslikda ifodalangan harakatlar tushunilishi
aytib o‘tilgan
12
.
Bezorilikka ta’rif berar ekan, bezorilik - ko‘pchilikning tinchligini buzish,
odamlarni bezdiruvchi xatti-harakat deyiladi. Shaxsning jamoat tartibini qo‘pol
ravishda buzish va jamiyatga oshkora hurmatsizlik ko‘rsatishdan iborat xatti-
harakati
13
. Bezorilik ilmiy adabiyotlarda ijtimoiy tartibni, ko‘pchilikning tartibini
buzayotganligini anglashi lozim hisoblanadi
14
, deb ko‘rsatiladi.
Bezorilik jinoyati va mayda bezorilik huquqbuzarligi o‘rtasidagi farqni
aniqlashda, ushbu jinoyatning obe’ktiv tomonini ifodalovchi shaxsni urish-
do‘rroslash, unga yengil tan jarohati yetkazish yoki o‘zganing mulkiga ancha
miqdorda shikast yetkazish yoxud uni ancha miqdorda nobud qilish harakatlari bor
12
“Bezorilik ishlari buyicha sud amaliyoti tugrisida”gi 2002-yil 14-iyundagi karor, 1-band, 1-kism. lex.uz //
13
Oʻzbek tilining izohli lugʻati. Begmatov E. va b. Madvaliyev A. taxriri ostida. Oʻzbekiston Milliy ensiklopediyasi.-
Toshkent. Davlat ilmiy nashriyoti. 1-tom. 2006. –B.212.
14
“Bezorilik ishlari boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida”gi 2002-yil 14-iyundagi qaror, 1-band, 1-kism. lex.uz .//
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
396
yoki yo‘qligiga e’tibor qaratish lozim bo‘ladi. Ulardan birontasining yo‘qligi
harakatni mayda bezorilik deb baholashga asos bo‘ladi. Jumladan, mayda bezorilik
jamoat joylarida uyatli so‘zlar aytish, so‘kinish, behayo xatti-harakatlar qilish,
odamlarga shilqimlik qilish kabi jamiyatda yurish-turish qoidalarini ochiqdan-oshiq
mensimaslik harakatlarida namoyon bo‘lsa, bezorilik jinoyatida aybdor harakatlari
bevosita jamoat tartibi, shaxs sog‘ligi, o‘zganing mulki kabi Jinoyat kodeksi bilan
qo‘riqlanadigan obe’ktlarga tajovuz qilishda ifodalanadi.
Bundan ko‘rinib turibdiki ko‘plab jinoyatlar jamoat joylarida, jamoat tartibini
buzib sodir etiladi. Mazkur jinoyatlardan eng ko‘p tarqalgani mayda bezorilikdir.
Jamoat tartibi mayda bezorilikning qasd qilish obe’kti hisoblanadi. Jamoat
tartibi jamoat joylarida huquq me’yorlarini saqlashga asoslangan munosabatlardir.
Jamoat tartibi faqat huquqiy me’yorlargina emas, balki boshqa ijtimoiy me’yorlar:
axloq, urf-odat, jamoat tashkilotlarining me’yorlari bilan ham mustahkamlanadi. Shu
sabab bu borada ham mutlaqo yangicha yondashuv hamda tamoyillarni ishlab chiqish
va ro‘yobga chiqarishni taqozo etmoqda
15
.
Huquqiy me’yorlar asosiy rol o‘ynaydi, chunki tartibni buzganlik uchun
yuridik javobgarlikni, jazoning turi va me’yorini shular belgilaydi. Aybdorning xatti-
harakati jamiyatning, tevarak-atrofdagi fuqarolarning manfaatlarini yaqqol
mensimaslikdan, madaniy saviyasining pastligidan, axloq va odobning mavjud
qoidalarini e’tiborga olmaslikdan dalolat berib turadi
16
.
Fuqarolar osouishtaligi va jamoat tartibini buzuvshi xatti-harakat
huquqbuzarlikning ob’ektiv tomonini tavsiflaydi. Bular: jamoat joylarida uyatli
so‘zlar bilan so‘kinish; fuqarolarga haqoratomuz tegajog‘lik qilish, ya’ni boshqa
shaxsning obro‘ e’tibori, izzat-sha’nini haqoratlovchi hamda ularning oromini
buzuvchi shilqimlik xatti-harakati bo‘lishi mumkin. Bunga, shuningdek, fuqaroni
inson qadr-qimmatini haqoratlovchi suhbatga zo‘rlab tortish, shilqimlik bilan uning
qo‘lini siltash yoki kuch bilan qo‘lidan ushlash, bosh kiyimini yulqib olish; sigareta
15
Narbutayev E., Yettibayev G. Faoliyatni ayrim turlarini litsenziyalash va ruxsat berish tartibotlarini yanada
liberallashtirishning ayrim masalalari //Obщestvo i innovatsii. 2021. – T. 2. – №. 8/S. – S. 385-392.
16
Qushboqov, S., & Yetmishboyev, M. (2022). Jazoni ijro etish muassasalari ishtirokida tuziladigan fuqarolik-huquqiy
shartnomalarning mohiyati va ahamiyati. Eurasian Journal of Law, Finance and Applied Sciences, 2(9), 76-80.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
397
tutunini uning yuziga puflash va hokazolarni kiritish mumkin. Mayda bezorilik
ob’ektiv tomonining muhim belgisi vaziyat, makon, vaqt hisoblanadi.
Biroq jamoatga yoki inson sha’niga nisbatan mensimaslik munosabati (uyatli
so‘zlar yozish, maysazor, gulzorlarni buzish va hokazolar) ma’lum bo‘lib qolishini
e’tiborga olib, huquqbuzarlik yashirincha bajarilgan bo‘lishi mumkin. Mayda
bezorilik sub’ektiv tomondan qasddan va ko‘pincha oshkora amalga oshirilishi bilan
tavsiflanadi. Aybdor qonunga qarshi xatti-harakat qilayotganini tushunadi va shuning
natijasida yomon oqibatga olib kelishiga – jamoat tartibi va fuqarolar osoyishtaligi
buzilishiga yo‘l qo‘yadi. Mayda bezorilik onda-sonda egri niyat bilan amalga
oshiriladi shu bilan huquqbuzarning Sh.X.Qushboqov ta’kidlaganidek, faoliyatini
olib borishdan maqsad va vazifalari yoritib berilgan
17
16 yoshga to‘lgan shaxs mayda
bezorilik sub’ekti bo‘lishi mumkin. Mayda bezorilik JK 277-moddasida ko‘zda
tutilgan bezorilik xatti-harakatidan farq qiladi.
Alohida qayd etib o‘tish joizki, bezorilik jinoyati JKning 277-moddasida
alohida belgilangan bo‘lsa-da, boshqa moddalarida aybni og‘irlashtiruvchi holat
sifatida keladigan bezorilikdan qanday farqi mavjud.
Bezorilik insoning shaxsi, uning mulki, sha’ni, qadr-qimmatiga qarshi
qaratilgan jinoyat hisoblanib, odatda u hech qanday sababsiz sodir etiladi yoki
arzimagan sababdan kelib chiqadi. Masalan, jabrlanuvchining bezoriga chekish
uchun sigaret bermasligi yoki jamoat transportida unga joy bo‘shatmasligi va hk.
Jinoyat huquqiga oid manbalarda ta’kidlanganidek, bezorilikning tajovuz
ob’ekti bo‘lib jamoat tartibi, ya’ni amaldagi huquq va ijtimoiy (axloq) normalariga
rioya qilish orqali fuqarolarning shaxsiy xavfsizligini, ko‘pchilikning, ommaning
xavfsizligini ta’minlashga, hududdagi va ob’ektdagi jismoniy va yuridik shaxslarning
normal faoliyat ko‘rsatichi, insonlarning mehnat qilishi va dam olishlari uchun qulay
sharoit yaratishga qaratilgan, shuningdek ularning sha’ni, qadr-qimmatini, milliy
qadriyatlarni va ijtimoiy axloq normalarini hurmat qilish hamda ularning talablariga
17
Qushboqov Sh. (2022, September). Jazoni ijro etish muassasalari faoliyatida tadbirkorlikning oʻrni. In
Mejdunarodnaya konferensiya akademicheskix nauk (Vol. 1, No. 27, pp. 16-20).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
398
rioya etish bo‘yicha asosan jamoat joylarida vujudga keladigan va taraqqiy etib
boradigan ijtimoiy munosabatlar tizimi hisoblanadi.
Bezorilikning ob’ektiv tomoni belgilari quyidagilarda ifodalanadi:
birinchidan,
jamiyatda yurish-turish qoidalarini qasddan mensimaslik, ya’ni
shaxs o‘zining g‘ayriijtimoiy xulq-atvorning mavjudligi bilan boshqalarning
huquqlari, erkinliklari va manfaatlariga zarar yetkazada;
ikkinchidan,
urish-do‘rroslash, ya’ni jismoniy kuch ishlatish orqali boshqa
shaxslarga badaniga shikast yetkazmagan holda zarba berish va og‘riq yetkazishda;
uchinchidan,
badanga yengil shikast yetkazish, ya’ni sog‘liqning qisqa
muddat yomonlashuviga yoki mehnat qobiliyatini uncha ko‘p davom etmaydigan
turg‘un tarzda yo‘qotishga olib kelmaganda;
to‘rtinchidan,
o‘zganing mulkiga shikast yetkazish yohud nobud qilish ancha
zarar yetkazish, ya’ni mulkni, uning muayyan bir qismini qisman yoki butunlay
yaroqsiz holga keltirish orqali zarar yetkazilishda.
Shuni alohida qayd etish joizki, tahlil qilingan “qilmishni Jinoyat kodeksi
277-moddasining 1-qismi bilan kvalifikatsiya qilish uchun yuqorida ko‘rsatilgan
oqibatlarning barchasi bir vaqtda mavjud bo‘lishi talab yetilmaydi”
18
.
Bezorilikning sub’ektiv tomoni mazkur qilmishning qasddan sodir etilishida
namoyon bo‘ladi. Jinoyat kodeksining 17-moddasiga muvofiq bezorilik jinoyatning
sub’ekti bo‘lib, 277-moddasi birinchi qismi bo‘yicha 16 yoshga to‘lgan 277-moddasi
ikkinchi va uchinchi qismlari bo‘yichaesa 14 yoshga to‘lgan aqli raso jismoniy
shaxslar hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, turli sharoitda bir xil xatti-harakat turlicha ahamiyat
kasb etadi (masalan, jamoat joylarida uyatli so‘zlar bilan so‘kinish mayda bezorilikka
xos voqea, xuddi shunday xatti-harakat tantanali majlis, bayram va boshqa ommaviy
tadbirlarda jinoyat tarzida jazolanuvchi bezorilik sifatida tavsiflanishi mumkin
(JKning 277-moddasi 3-qismi “v” bandi). Mayda bezorilik ko‘pincha jamoat
joylarida amalga oshiriladi, ya’ni ommaning qabul qilish idrokiga tayaniladi.
18
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining qarori, 14.06.2002-yildagi 9-son. https://lex.uz/docs/1452654
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
399
Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, Jinoyat kodeksi 277-moddasining ikkinchi va
uchinchi qismlarida bezorilikni og‘irlashtiruvchi holatlarda sodir etganlik uchun jazo
belgilangan.
Birinchidan,
mazkur moddaning ikkinchi qismiga muvofiq bezorilik: a)
badanga o‘rtacha og‘ir shikast yetkazib; b) bir guruh shaxslar tomonidan; v) sovuq
qurol yoki kishining sog‘lig‘i uchun amalda shikast yetkazishi mumkin bo‘lgan
narsalarni (qurol sifatida) namoyish qilib, ularni qo‘llash bilan qo‘rqitib yohud
qo‘llab; g) o‘z mazmuniga ko‘ra umume’tirof etgan axloq qoidalarini
namoyishkorona mensimaslikda ifodalanuvchi o‘taketgan behayolik bilan; d) yosh
bola, qariya, nogironligi bo‘lgan shaxs yoki ojiz ahvoldagi shaxslarni xo‘rlab; ye)
ko‘p miqdorda zarar yetkazib, birovning mulkini nobud qilib yoki unga shikast
yetkazib sodir etilishi.
Ikkinchidan,
mazkur moddaning uchinchi qismiga muvofiq bezorilik:
a) takroran yoki xavfli residivist tomonidan; b) o‘qotar qurolni namoyish qilib, uni
qo‘llash bilan qo‘rqitib yoki qo‘llab; v) ommaviy tadbirlar o‘tkazilayotgan vaqtda; g)
jamoat tartibini saqlash vazifasini bajarib turgan hokimiyat vakili yoki jamoatchilik
vakiliga yohud bezorilik harakatlarining oldini olish chorasini ko‘rgan boshqa
fuqarolarga qarshilik ko‘rsatib sodir etilishi og‘irlashtiruvchi holat sifatida qaraladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOT:
1.
O‘zbekiston
Resrublikasi
Jinoyat
kodeksi.
22.09.1994.
https://lex.uz/acts/111453
2.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2002-yil 14-iyundagi
“Bezorilik ishlari boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarori, 1-band, 1-
xatboshi.lex.uz .// www.lex.uz//
3.
Rustambayev M.X. Oʻzbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 5.
Maxsus qism. Jamoat xavfsizligi va jamoat tartibiga qarshi jinoyatlar. harbiy xizmatni
oʻtash
tartibiga
qarshi
jinoyatlar.
Darslik.
2-nashr,toʻldirilgan va qayta ishlangan. – T.: Oʻzbekiston Respublikasi Milliy
gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 208 bet.
4.
Козаченко И.Я. Уголовное право. Особенная часть. Учебник. –М.: 2008. –
С. 388.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
400
5.
Гаухман Л.Д. Объект преступления // Уголовное право. Часть Общая.
Часть особенная. М., 1999. – С.94Daily News (London), Tuesday April 24. 1894.
6.
The Penny Illustrated Paper and Illustrated Times Saturday august –13, 1989.
7.
Жунушова
Г.Б.Уголовная
отвественность
за
хулиганство
по
законодательству Кыргызской Республики: учебное пособие / под общ.ред.
Л.Ч.Сыдыковой. –Бишкек: КРСУ, 2014.–С.21.
8.
Т.В.Андрей.
Преступления
против
общественного
порядка:
криминализaция, систематизaция, уголовно-правовое содержание: диссертatsiя
... кандидата юридических наук: 12.00.08 / Т.В.Андрей; [Место защиты:
Федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение
высшего профессионального образования "Кубанский государственный
аграрный университет" http://kubsau.ru/science/dep_diss/24796/].- Краснодар,
2015. – 21 с.
9.
Жунушова
Г.Б.Уголовная отвественность за хулиганство по
законодательству Кыргызской Республики: учебное пособие / под общ.ред.
Л.Ч.Сыдыковой. – Бишкек: КРСУ, 2014. – С.22.
10.
Шурухнов Н.Г. Криминалистика: Учебник. – М., 2008. – С.497. “Bezorilik
ishlari buyicha sud amaliyoti tugrisida”gi 2002-yil 14-iyundagi karor, 1-band, 1-kism.
lex.uz // www.lex.uz//
11.
Oʻzbek tilining izohli lugʻati. Begmatov E. va b. Madvaliyev A. taxriri ostida.
Oʻzbekiston Milliy ensiklopediyasi.-Toshkent. Davlat ilmiy nashriyoti. 1-tom. 2006.
–B.212.
12.
“Bezorilik ishlari boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida”gi 2002-yil 14-iyundagi
qaror, 1-band, 1-kism. lex.uz .// www.lex.uz//
13.
Narbutayev E., Yettibayev G. Faoliyatni ayrim turlarini litsenziyalash va ruxsat
berish tartibotlarini yanada liberallashtirishning ayrim masalalari //Obщestvo i
innovatsii. 2021. – T. 2. – №. 8/S. – S. 385-392.
14.
Qushboqov, S., & Yetmishboyev, M. (2022). Jazoni ijro etish muassasalari
ishtirokida tuziladigan fuqarolik-huquqiy shartnomalarning mohiyati va ahamiyati.
Eurasian Journal of Law, Finance and Applied Sciences, 2(9), 76-80.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
401
15.
Qushboqov Sh. (2022, September). Jazoni ijro etish muassasalari faoliyatida
tadbirkorlikning oʻrni. In Mejdunarodnaya konferensiya akademicheskix nauk (Vol.
1, No. 27, pp. 16-20).
16.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining qarori, 14.06.2002-yildagi 9-
son. https://lex.uz/docs/1452654
