MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
324
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA INQIROZLI DAVRLARNI
BARTARAF ETISH YO`LLARI
Kudratova Gulnoza Shaxritdin qizi,
Navoiy davlat universiteti magistranti
Annotatsiya: Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda inqiroz
davrlarining yuzaga kelishi va ularni bartaraf etish yo`llari haqida ma`lumot berib
o`tilgan. Inqiroz davrlarining naqadar dolzarbligi va ularga yechim topish haqida
batafsil yoritib o`tilgan. Inqiroz davrlari bolada qanday kechishi, undagi kutilmagan
vaziyatlar va bunday vaziyatlarda ota-onalar va pedagoglar qanday yo`l tutishi
lozimligi aks etgan.
Kalit so‘zlar: krizis davri, pozitsiya, emotsional, muvozanatning buzilishi,
keskinlik, kutilmagan vaziyat, idrok, mustaqillik, xulq-atvor, o`yin faoliyati, stress,
tushkunlik, psixologik sifatlar, muloqot, mashg`ulot, tarbiyaviy ish, obyektiv mavqe,
maxsus metodik qo`llanmalar, individual yondashuv, inklyuziv ta`lim, ijobiy
munosabatlar.
Аннотация: В данной статье рассматривается возникновение
кризисных периодов у детей дошкольного возраста и способы их преодоления.
Подробно освещена актуальность кризисных периодов и поиск решений для их
преодоления. Описано, как проходят кризисные периоды у ребенка, какие
неожиданные ситуации могут возникнуть, а также, как родители и педагоги
должны действовать в таких ситуациях.
Ключевые
слова:
Кризис,
позиция,
эмоциональная,
баланс,
напряженность,
неожиданная
ситуация,
преступность,
поведение,
психологические прилагательные, общение, механизм, образовательная
работа, объективная позиция, специальная методическая поддержка.
Abstract: This article discusses the emergence of crisis periods in preschool-
aged children and ways to overcome them. The relevance of crisis periods and finding
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
325
solutions for overcoming them are discussed in detail. The article describes how crisis
periods unfold in children, the unexpected situations that may arise, and how parents
and educators should act in such situations.
Key words: Crisis period, position, emotional, balance, tension, unexpected
situation, criminality, conduct, psychological adjectives, communication, machinery,
educational work, an objective position, special methodical support, individual
approach, inclusive education, positive relationship.
Inqiroz davri – bu rivojlanishdagi burilish nuqtasi bo'lib, ushbu jarayondan
bola moslashgan, kuchliroq yoki zaiflashgan holda o`tishi mumkin. Inqiroz davri
rivojlanishning ijtimoiy holatini qayta qurish bo'lib, u bolaning o'zi uchun mavjud
bo'lgan ijtimoiy munosabatlar tizimidagi ob'ektiv mavqeini o'zgartirishga va uning
ichki pozitsiyasini o'zgartirishga asoslanadi. Yoshga oid inqirozlar hayotning bir
bosqichidan boshqasiga o‘tish holatlarini ifodalaydi. Shu sababli, kutilmagan
vaziyatlar yuzaga keladi va xulq-atvor keskin o‘zgaradi, bu har doim ham ijobiy
tomonga bo‘lmaydi. Yoshga oid inqirozlar bu bolaning tabiiy rivojlanishining bir
qismidir. Inqirozli davrlar (krizis davrlari) bu bolaning rivojlanish jarayonida sifat
jihatdan yangi bosqichga o‘tish bilan bog‘liq bo`lgan murakkab davrlar demakdir.
Krizisni boshidan kechirayotgan bola o`z harakatlaridan o`zi aziyat chekadi, lekin
o`zini boshqara olmaydi. Mutaxassislarning aytishicha, bu davr uzoq davom etmaydi
va bu davr bola rivojlanishi uchun zarur davr deb ta`kidlashadi. Chunki bu davrda
bolalar o`z fikrlarini o`tkazishni o`rganihsadi. Bu davrdan bola ruhiyatiga ta`sir
etmagan holatda chiqib ketishimiz kerak bo`ladi. Ya`ni o`ta qattiqqo`l bo`lmaslik,
jazolamaslik, asabiylashmasdan muloyimlik bilan muomala qilish, mustaqil nimadir
ish qilishiga qo`yib berish va xotirjam bo`lishga urinish. Chunki bola asabiylikni
ko`rsa, sizga yoqmaydigan ishida davom etaveradi, ammo xotirjam bo`lsangiz bola
qayta takrorlashga qiziqmaydi. Kutilmagan vaziyatlardan ba`zilarini keltirib o`tamiz:
Keskinlik: Bola xatti-harakatlari va hissiy holatida o‘zgarishlar
kuzatiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
326
Muvozanatning buzilishi: Bola o‘zining ichki va tashqi muhitiga
nisbatan yangi munosabatlarni shakllantira boshlaydi.
Yangi sifatlarning paydo bo‘lishi: Bola o‘zida mustaqillik, idrok va xulq-
atvorga oid yangi jihatlarni rivojlantiradi.
Psixologik yangi hosilalar: Har bir inqiroz davri yangi psixologik
sifatlarni shakllantirishga xizmat qiladi, masalan, o‘z-o‘zini anglash, mas’uliyat hissi,
mustaqil fikrlash.
Inqirozli davrlarda pedagogik qo‘llab-quvvatlash juda muhim. Bu
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
1.
O‘yin faoliyati: Bola o‘z hissiy holatini ifoda etish uchun o‘yinlarni
faollashtirish
2.
Mashg‘ulot va tarbiyaviy ishlar: Mashg‘ulotlar davomida bolaga yangi
bilimlarni yetkazish bilan birga, uning qiziqishlariga mos keladigan faoliyatlarni
tashkil etish.
3.
Muloqot va tushuntirish: Bola bilan doimiy ravishda muloyim ohangda
muloqot qilish va inqirozli xatti-harakatlarni to‘g‘ri yo‘naltirish.
4.
Ota-onalar bilan hamkorlik: Inqirozli davrlarni samarali yengib o‘tishda
ota-onalarning roli juda katta. Ularni quyidagilarga o‘rgatish tavsiya etiladi:
-
Bola bilan to‘g‘ri muloqot qilish.
-
Bolaning mustaqilligini qo‘llab-quvvatlash, lekin cheklovlarni yumshoq
belgilash.
-
Hissiy muvozanatni saqlash uchun ijobiy muhit yaratish.
5. Ilmiy va amaliy tavsiyalar:
-
Psixologik treninglar orqali ota-onalarni bolalarning inqirozli davrlarida
to‘g‘ri yondashuvga o‘rgatish.
-
Tarbiyachilar uchun maxsus metodik qo‘llanmalar ishlab chiqish.
-
O‘yin va o‘quv materiallarini bolalarning yoshiga mos ravishda
moslashtirish.
Xulosa qilib aytadigan bo`lsak, inqirozli davr bola uchun eng og`ir davr
hisoblanadi. Ushbu davrlardan qanday o`tishi kelgusi hayotida qanday inson bo`lib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
327
yetishishiga bog`liq hisoblanadi. Nafaqat bolalarda, balki, kattalarda ham inqiroz
davrlari mavjud. Bolalikdagi stresslar va tushkunlik holatlari kattalardagi inqiroz
davrlarida yuzaga chiqadi. Bunday vaziyatlarni oldini olish uchun bolaligidagi
inqiroz davrida bolaga ko`mak bo`la olish kerak bo`ladi. Buning uchun ota-onalardan
va tarbiyachilarda juda katta bilim, tajriba va sabr-matonat talab etiladi. Inqirozli
davrlarni yengish uchun bolalar bilan individual yondashuv, ularning hissiy holatini
tushunish va to‘g‘ri tarbiya metodlarini qo‘llash muhimdir. Ta'lim muassasalarida
inkluziv ta'limning joriy etilishi ham bolalarga o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga
chiqarishga yordam beradi.
Shuningdek, bolalar bilan ishlashda ijobiy munosabat va hissiy qo‘llab-
quvvatlashning o‘rni katta. Psixologik yordam, ijtimoiy-emotsional rivojlanish,
tarbiyaviy ishlanmalar va o‘zaro muloqot orqali bolalar inqirozli davrlarni osonlik
bilan yengib, kelajakda muvaffaqiyatli shaxslar bo‘lib shakllanadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda inqirozli davrlarni bartaraf etish, ayniqsa,
ularga xavfsiz va qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratish orqali amalga oshirilishi
mumkin. Bu jarayonni boshqarish va samarali yondashish bolalarning sog‘lom va
barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Выготский Л.С. (1984). "Maktabgacha yoshdagi bolalarning rivojlanishi".
Moskva: Pedagogika.
2.
Jalilova S.X. – “Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi”, T-2014.
3.
A. Karimov. – “Maktabgacha yoshdagi bolalarning axloqiy va hissiy
rivojlanishi”, Nashr yili: 2016
4.
Vasileva V. (2017). "Bolalar inqirozli davrlarida pedagogik yondashuv".
Moskva: Prosveshchenie.
5.
Sh. Tashmuhammadova. – “Maktabgacha yoshdagi bolalarning axloqiy va
hissiy rivojlanishi”, 2018.
6.
M. Asqarova. – “Maktabgacha ta'limda bolalar psixologiyasini o'rgatish”,
Nashr yili: 2019.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
328
7.
Mahmudova D. (2020). "Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi".
Toshkent: Fan.
8. Nigora Xayitboboyeva, Rahimova Umida – “Maktabgacha yoshdagi bolalar
psixologiyasining xususiyatlari va talablari”, T-2023. 60-62-betlar.
9. Shadiev Feruz Djaxonovich – “Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqiy rivojlanishida
ijtimoiy-psixologik omillarning ta`siri”, T-2024.
