MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
309
MEHNAT SHARTNOMASI MAZMUNIGA TEGISHLI
TARAFLARNING HUQUQ VA MAJBURIYATLARINI AMALGA
OSHIRISH
Baymuratov Sultanbek Uzakbaevich
BMTning Taraqqiyot Dasturi
Aholining hayot barqarorligini mustahkamlash bo'yicha guruh rahbari
Annotatsiya. Mehnat shartnomasi – ish beruvchi va xodim o‘rtasida
tuziladigan hujjat bo‘lib, unda taraflarning huquq va majburiyatlari belgilangan.
Ushbu hujjat mehnat munosabatlarini tartibga soladi, ish sharoitlari, mehnatga haq
to‘lash tartibi va boshqa muhim jihatlarni o‘z ichiga oladi. Mehnat shartnomasining
asosiy maqsadi – taraflarning huquqlarini himoya qilish va ularning majburiyatlarini
belgilashdan iborat. Ushbu maqolada mehnat shartnomasi doirasida taraflarning
asosiy huquqlari, ularning majburiyatlari va ushbu hujjatga rioya qilish tartibi
yoritiladi.
Kalit so’zlar: mehnat shartnomasi, ish beruvchi, xodim, huquqlar,
majburiyatlar, mehnat munosabatlari, ish sharoitlari, mehnatga haq to‘lash, mehnat
qonunchiligi, mehnat huquqi.
Kirish. Mehnat shartnomasi – bu ish beruvchi va xodim o‘rtasidagi mehnat
munosabatlarini rasmiy tartibga soluvchi huquqiy hujjat bo‘lib, unda taraflarning
asosiy huquq va majburiyatlari aniq belgilab qo‘yiladi. Ushbu shartnoma mehnat
qonunchiligiga asoslanib tuziladi va ish joyidagi intizom hamda mehnat sharoitlarini
tartibga solishda muhim ahamiyatga ega. Mehnat shartnomasi orqali xodimga ish
joyi, lavozimi, ish haqi miqdori, mehnat sharoitlari va dam olish vaqtlari
kafolatlanadi. Ish beruvchi esa o‘z navbatida xodim tomonidan bajarilishi lozim
bo‘lgan vazifalarni, mehnat intizomiga rioya qilish tartibini hamda ish joyida
xavfsizlik qoidalariga amal qilishni talab qiladi. Ushbu shartnoma taraflarning o‘zaro
mas’uliyatini ta’minlab, ularning manfaatlarini himoya qilishga xizmat qiladi. Ushbu
maqolada mehnat shartnomasining asosiy elementlari, taraflarning huquq va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
310
majburiyatlari hamda ushbu shartnomaga rioya qilish tartibi batafsil yoritiladi.
Mehnat shartnomasining to‘g‘ri tuzilishi va unga amal qilinishi nafaqat qonuniylikni
ta’minlaydi, balki mehnat munosabatlarini yanada barqaror va samarali qilishga
yordam beradi.[1]
Muhokama va natijalar.
Mehnat shartnomasining har ikki tomoni – ish
beruvchi va xodim o‘z faoliyati davomida boshqa tomonga yetkazgan zararni
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi hamda boshqa normativ hujjatlarga
muvofiq qoplash majburiyatiga ega.
Mehnat shartnomasi yoki unga qo‘shimcha ravishda tuzilgan yozma kelishuv
hamda jamoa shartnomasida taraflarning moddiy javobgarligi aniq belgilanishi
mumkin. Shu bilan birga, ushbu kelishuvda ish beruvchining xodim oldidagi
javobgarligi qonunda belgilanganidan kam bo‘lishi, xodimning esa ish beruvchi
oldidagi javobgarligi qonunchilikda ko‘zda tutilganidan ortiq bo‘lishi mumkin emas.
Mehnat munosabatlarining tugatilishi yetkazilgan moddiy zararni qoplash
majburiyatidan ozod etmaydi. Agar mehnat shartnomasi taraflaridan biri o‘zining
noqonuniy va aybli harakati yoki harakatsizligi sababli boshqa tomonga zarar
yetkazgan bo‘lsa, u ushbu zarar uchun moddiy javobgar bo‘ladi. Taraflarning har biri
yetkazilgan zarar miqdorini isbotlashga majbur.[2]
Xodim mehnat faoliyati davomida noqonuniy tarzda ish qilish imkoniyatidan
mahrum etilgan yoki u ishlash jarayonida hayotdan ko‘z yumgan taqdirda, ish
beruvchi yetkazilgan barcha zararni, shu jumladan ma’naviy zararni to‘liq qoplash
majburiyatiga ega. Ma’naviy zarar pul yoki boshqa moddiy shaklda qoplanishi
mumkin va bu tomonlarning o‘zaro kelishuviga ko‘ra belgilanadi. Agar nizolar
yuzaga kelsa, ushbu masala sud tartibida ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, xodim noqonuniy ravishda ishdan bo‘shatilgan yoki boshqa
ishga o‘tkazilgan hollarda, ish beruvchi unga ololmay qolgan ish haqini to‘liq hajmda
qoplashi shart. Bunday majburiyat ishga noqonuniy qabul qilinmaslik, mehnat
shartnomasining asossiz bekor qilinishi, mehnat daftarchasining kechiktirilishi yoki
xodim sha’niga dog‘ tushuruvchi yolg‘on ma’lumotlar tarqatilishi natijasida kelib
chiqadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
311
Agar xodim o‘z mehnat vazifalarini bajarayotganda sog‘lig‘iga zarar
yetkazilgan bo‘lsa, jumladan, kasbiy kasallikka chalingan yoki mehnat jarayonida
mayib bo‘lgan bo‘lsa, ish beruvchi ushbu zararni to‘liq hajmda qoplash majburiyatini
oladi. Xodim ish joyida yoki ish beruvchi tomonidan ajratilgan transportda kelish
yoki qaytish vaqtida jarohat olgan taqdirda ham ish beruvchi moddiy javobgar
bo‘ladi.
Agar zarar yuqori xavf manbai natijasida yuzaga kelgan bo‘lsa, ish beruvchi
uni to‘liq qoplashga majbur, agar u zararning bartaraf etib bo‘lmaydigan tabiiy
kuchlar yoki jabrlanuvchining qasddan qilgan xatti-harakatlari natijasida kelib
chiqqanligini isbotlay olmasa.
Xodim esa ish beruvchiga yetkazilgan haqiqiy zararni qoplash majburiyatiga
ega. Haqiqiy zarar deganda, ish beruvchining mulkiy zarar ko‘rishi yoki ortiqcha
to‘lovlarni amalga oshirishga majbur bo‘lishi tushuniladi. Xodim ish beruvchiga
bevosita yetkazilgan zarar yoki uchinchi shaxslarga yetkazilgan zarar natijasida kelib
chiqqan moddiy yo‘qotishlar uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga oladi.
Agar zarar tabiiy ofatlar, normal xo‘jalik tavakkalchiligi yoki zaruriy mudofaa
natijasida yuzaga kelgan bo‘lsa, xodim moddiy javobgarlikdan ozod qilinishi
mumkin. Ish beruvchi aybdor xodimdan zararni qisman yoki to‘liq undirmaslikka
haqli. Davlat mulki shaklidagi korxonalarda bunday qaror faqat jamoa shartnomasida
nazarda tutilgan taqdirda qabul qilinadi va zarar korxonaning foydasi hisobidan
qoplanadi.
Xodimga to‘liq moddiy javobgarlik quyidagi hollarda yuklatiladi:[3]
Unga ishonib topshirilgan moddiy qimmatliklar yo‘qotilgan yoki zarar
yetkazilgan bo‘lsa;
Bir martalik hujjat asosida qabul qilingan qimmatliklar saqlanmagan bo‘lsa;
Xodim qasddan zarar yetkazgan bo‘lsa;
Alkogol, giyohvand yoki toksik moddalar ta’sirida zarar keltirilgan bo‘lsa;
Sud qarori bilan tasdiqlangan jinoiy harakatlar natijasida zarar yetkazilgan
bo‘lsa;
Tijorat sirlari oshkor qilingan bo‘lsa;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
312
Qonunlar va hukumat qarorlarida nazarda tutilgan boshqa hollarda.
Voyaga yetmagan xodimlar esa faqat qasddan zarar yetkazgan, alkogol yoki
giyohvand moddalar ta’sirida yoki jinoyat sodir etish natijasida zarar yetkazgan
taqdirda to‘liq moddiy javobgar bo‘ladilar.
Mehnat shartnomasi har ikki tomon – ish beruvchi va xodim uchun muhim
huquqiy hujjat hisoblanadi. Ushbu shartnoma taraflarning majburiyatlarini belgilab,
mehnat munosabatlarining barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Muhokama
qilingan asosiy jihatlar quyidagilardan iborat:[4]
1. Mehnat shartnomasining huquqiy asoslari
Mehnat shartnomasi mehnat kodeksi va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarga
asoslanib tuziladi. Uning qonuniy bo‘lishi uchun taraflar o‘rtasida erkin rozilik
bo‘lishi, shartnoma rasmiy tartibda tuzilishi va unda belgilangan talablarning
amaldagi mehnat qonunchiligiga mos kelishi kerak.
2. Ish beruvchining huquq va majburiyatlari
Ish beruvchi xodimni belgilangan lavozim bo‘yicha ish bilan ta’minlashi,
xavfsiz va sog‘lom mehnat sharoitlarini yaratishi, o‘z vaqtida mehnat haqini to‘lashi
va xodimning huquqlarini hurmat qilishi lozim. Shuningdek, mehnat shartnomasiga
muvofiq, u xodimdan shartnoma shartlariga rioya qilishni va belgilangan vazifalarni
o‘z vaqtida bajarishni talab qilishi mumkin.[5]
3. Xodimning huquq va majburiyatlari
Xodimning asosiy huquqlari mehnat qilish, xavfsiz ish sharoitlarida ishlash,
o‘z vaqtida ish haqini olish va mehnat ta’tilidan foydalanish huquqlarini o‘z ichiga
oladi. Shu bilan birga, xodim o‘z vazifalarini halol va vijdonan bajarishi, mehnat
intizomiga rioya qilishi hamda ish beruvchining qonuniy talablarini bajarishi shart.
4. Mehnat shartnomasining buzilishi va uning oqibatlari
Mehnat shartnomasiga rioya qilinmasligi taraflar uchun huquqiy oqibatlarga
olib kelishi mumkin. Ish beruvchi tomonidan shartnoma buzilganda, xodim mehnat
nizolarini hal qilish organlariga yoki sudga murojaat qilish huquqiga ega. Xodim
tomonidan shartnoma shartlari buzilganda esa, intizomiy yoki moddiy javobgarlikka
tortilishi, ayrim hollarda ishdan bo‘shatilishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
313
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, mehnat shartnomasi taraflarning huquq va
majburiyatlarini
aniq
belgilab
berish
orqali
mehnat
munosabatlarini
barqarorlashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Ish beruvchi va xodim o‘rtasida o‘zaro
mas’uliyatni oshirish orqali mehnat nizolarining oldini olish mumkin. Shu boisdan,
mehnat shartnomasi qonunchilikka to‘liq mos ravishda tuzilishi va unga rioya
qilinishi zarur.
Bundan kelib chiqib, quyidagi xulosalarga kelish mumkin:[6]
Mehnat shartnomasining to‘g‘ri tuzilishi xodim va ish beruvchi o‘rtasidagi
mehnat munosabatlarini huquqiy jihatdan himoya qiladi.
Xodim va ish beruvchining huquq va majburiyatlari aniq belgilangan taqdirda,
mehnat shartlari yanada barqaror bo‘ladi.
Mehnat shartnomasiga rioya qilinmaganda, nizolar yuzaga kelishi mumkin,
shuning uchun har ikkala tomon o‘z huquq va majburiyatlarini to‘liq anglab yetishi
lozim.
Ushbu natijalar shuni ko‘rsatadiki, mehnat shartnomasi samarali mehnat
munosabatlarini ta’minlash uchun zarur bo‘lib, har ikki tomonning manfaatlarini
muhofaza qilishga xizmat qiladi. Mehnat shartnomasi mehnat munosabatlarini
huquqiy asosda tartibga soluvchi eng muhim hujjatlardan biri hisoblanadi. Ushbu
shartnoma ish beruvchi va xodim o‘rtasidagi huquq va majburiyatlarni belgilab,
mehnat jarayonining shaffof va barqaror bo‘lishini ta’minlaydi. Mehnat
shartnomasining aniq va qonunchilikka mos tuzilishi taraflar o‘rtasidagi nizolarni
kamaytirish, xodimlarning huquqlarini himoya qilish va samarali mehnat sharoitlarini
yaratishga xizmat qiladi.[7] Xulosa. Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki,
mehnat shartnomasining asosiy elementlari, jumladan, ish sharoitlari, mehnatga haq
to‘lash tartibi, mehnat majburiyatlari va taraflarning javobgarligi aniq belgilangan
taqdirda, mehnat munosabatlari samarali va uzoq muddatli bo‘lishi mumkin. Xodim
o‘z huquq va majburiyatlarini bilishi, ish beruvchi esa qonuniy mehnat sharoitlarini
yaratishi orqali ishlab chiqarish jarayonining samaradorligi oshadi. Shunday qilib,
mehnat shartnomasiga rioya qilish va uni qonuniy asosda tuzish har ikki tomon uchun
ham muhimdir. Ish beruvchi va xodimning o‘zaro mas’uliyatini oshirish, mehnat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–4_ Февраль –2025
314
qonunchiligiga qat’iy rioya qilish va shartnoma shartlarini aniq belgilash mehnat
muhitining barqarorligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu sababli, har
bir xodim va ish beruvchi mehnat shartnomasi bo‘yicha o‘z huquq va majburiyatlarini
to‘liq anglab yetishi zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat Kodeksi. – Toshkent: Adolat nashriyoti, 2023.
2. Qodirov A., Rasulov S. Mehnat huquqi asoslari. – Toshkent: Yangi asr avlodi,
2022.
3. Karimov B. Mehnat shartnomasi va uning huquqiy asoslari. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2021.
4. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarorlari va mehnat
munosabatlariga oid normativ-huquqiy hujjatlar to‘plami.
5. Xalqaro Mehnat Tashkiloti (ILO) hujjatlari va tavsiyalari: www.ilo.org
6. Normurodov H. Mehnat munosabatlari va huquqiy mexanizmlar. – Toshkent:
Sharq, 2020.
7. O‘zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi rasmiy veb-
