MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
51
SAPROB BO’LMAGAN VA SAPROB BO’LGAN SUVO’TLAR
XUSUSIYATLARIDAGI O’XSHASHLIKLAR
Hamroqulova N.K. “Zarmed” universiteti
“Klinik oldi” fanlar kafedrasi o’qituvchisi
Kenjayev J.G’. “Zarmed” universiteti
“Klinik oldi” fanlar kafedrasi o’qituvchisi
Annotatsiya:Har qanday kimyoviy yo’l bilan tozalangan suvning foydali
jihatlari kamayib boradi.Tozalashning eng oson va to’g’ri yo’li bu saproblar
yordamidan foydalanishdir.
Kalit so’zlar:Oqova suv,mikroflora,saprobnist,sellyuloza,kletchatka,organic
moddalar,gidrobiontlar.
Аннотация: Польза от любой химически обработанной воды
уменьшается, самый простой и точный способ ее очистки — использование
сапроб.
Ключевые слова: Сточные воды, микрофлора, сапробность,
клетчатка, клетчатка, органическое вещество, гидробионты.
Annotation: The benefits of any chemically treated water are diminished. The
easiest and most accurate way to purify it is to use saprobes.
Keywords: Wastewater, microflora, saprobnist, cellulose, fiber, organic
matter, hydrobionts.
Suv havzalarining ifloslanishi ikki xil bo’ladi: birlamchi va ikkilamchi
iflosliklar. Birlamchi iflosliklarning asosiy manbai insonlarning turmushdagi va
ishlab chiqarishdan kclib chiqqan oqova suvlarni tashkil qiladi, shuningdck, yer
sathidan oqib tushadigan iflos suvlar ham birlamchi iflosliklar jumlasiga kiradi. Ular
tarkibida tuproqdan va tuproq mikroflorasidan yuvilib chiqqan, inson va
hayvonlarning fiziologik qoldiqlaridan kelib chiqqan organik va mineral moddalar va
turli mikroblar bo’ladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
52
Suv toshgan va yog’ingarchilik paytlarda suv havzasi sohillarining ba’zi
joylari o ‘zidagi o‘simliklar bilan birga suvga botib kctadi. Bu jarayonlar bilan bir
qatorda o ‘simlik qoldiqlari samarali ravishda chirib ham tushadi. Oqibatda suv
havzasiga deyarli katta miqdorda organik moddalar tusha boradi. Shahar
kanalizatsiyasining oqova suvlari bilan birga suv havzalnriga katta miqdorda chala
oksidlangan (asosan, qiyin oksidla nadigan) organik moddalar ham tushadi. Bundan
tashqari, faol balchiqning muallaq harakatlanuvchan qoldiqlari (turli-tuman mikrob
va sodda hujayralar), anorganik birikmalar, biogen elementlar (azot va fosfor)ning
og’ir metallarning tuzlari ham , chunonch i sulfatlari, xlorid va hokazolar ham suv
havzalariga kelib tushadi. Ular ichida o‘zi zaharli bo’lmasa ham monokarbon kislota,
merkaptanlar, vodorod sulfid kabi zaharli m oddalar keltirib chiqaradigan moddalar
ham uchraydi.
Suv havzaiari uchun ayniqsa sanoat korxonalarining oqova suvlari katta xavf
tug‘diradi. Bu oqova suvlaming havzalarga oqib tushishi natijasida nihoyatda xilma-
xil iflosliklar paydo bo‘ladi. Ularning ba’zilari sianidlar, mishyak va fenol birikmalari
gidro- b io n tla r u c h u n z a h a r hisoblanadi, boshqalari, masalan, kletchatka va
lignin (selluloza kombinatlari oqova suvlarining ajralmas komponentlari) zaharli
bo‘lmasa ham, ular zaharli moddalar ishlab chiqara oladi.Sanoat korxonalarining
oqova suvlaridan suv havzalariga ba’zi m ikroorganizm lar, masalan, achitqi (xamirtu
rush )lar ham tushadi. Odamlar va hayvonlarning suvda cho‘milishlari natijasida ham
suv havzalariga bakterial iflosliklar tushadi.
Suv havzasining ikkilamchi iflosliklari — suvdagi organizmlarning
chirishidan kelib chiqqan ifloslik keng kam xavf tug‘diradi. Fitoplanktonning ma’lum
faslda rivojlanishi va uning halokati natijasida suv juda ko‘p organik moddalar bilan
boyiydi, ulami mineral moddalarga o‘tkazish uchun ko‘p miqdorda kislorod kerak
bo‘ladi. Suvosti o‘tlari har qanday sharoitga moslashuvchilar bo'lganligi uchun, har
qanday suv havzasidan ham uglerodli ozuqa manbayini topa oladi. Ularning
rivojlanish darajasini ta'minlovch i omil suvda biogen (y a ’ni azot va fosfor)
elementlarining birikmalari kamligi hisoblanadi. Shunday qilib, suv havzaga biogen
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
53
elementlar birikmalarining kiritilishini to'xtatib, suvosti o’t1arning ortiqcha
rivojlanishini to‘xtatish ham mumkin.
Suv havzasining ifloslanish darajasi shu suvda bor bo‘lgan organik
birikmalarning miqdoriga va ularning tabiatiga bog'Iiq. Bu bog‘lanish shundan
iboratki, ifloslanishning har qaysi darajasiga biror maxsus turdagi organizmlarning
rivolanishi munosib keladi. Tarkibida ma’lum miqdor organik moddalari bor biror
ifloslanish darajasidagi muhitda organizmlarning rivojlanish xususiyati ayni
organizmning saprobligi deb ataladi. Suv havzasining ifloslik darajasi ayni muhitda
ma’lum saproblikda yashovchi organizmning saprobligi bilan tasvirlanadi. Ifloslanish
darajasiga qarab, barcha suv havzalari yoki ularning zonalari: poli-, mezo- vn
oligosaproblarga bo‘linadi. Polisaprob zon a (kuchli ravishda ifloslangan zona ) o
‘zida katta m iqdor beqaror organik birikm alar bortigi va kislorodning deyarli yo'qligi
bilan tavsiyalanadi. Shu sababdan bu zonadagi biokimyoviy jarayoniar anaerob
tabiatga ega. U joydagi suv havzasi (suv)da organik moddalarning anaerob yemirilish
mahsulotlari C02, N2S, CH 4 mavjuddir. Suvning 1 ml da bakteriyalar soni ko‘pgina
millionlarga yetishi mumkin .Bunday zona sharoitida geterotrof o'simlik organizmlar:
turli- tuman saprofit bakteriyalar, ipsimon bakteriyalar, suv o'simliklari jumlasidan
Evglena viridis, zamburug’ Mardan Fusarium adualductum yoppasiga rivojlanadi.
Polisaprob zonaning hayvon organizmlari jumlasiga kiruvchilarning eng muhimlari
mayda, rangsiz infuzoriyalar Colpidium colpoda, VotricoIIa microstoma, bir
hujayrali mikroblar (amyobalar) Pelornyxa palustrus lardan iboral. Bentos
mikronufus asosan, anaerob saprofil bakteriyalar Tubifek, Limnodrilus, Chironomus
plumosus hasharot chivin lichinkalaridan iborat.
Mezosaprob zona (ya'ni o'rta darajadagi ifloslanish zonasi) a (alfa) va p (beta)
saprob zonachalarga boMinadi. Ularning birinchisida organik m oddalarning
oksidlanish jarayoni sodir bo‘lib, bunda ammiak hosil bo‘ladi. Bu zonada kislorod
bor (lekin yetarli emas). Bu zonada, asosan, kislorod tanqisligiga bardosh beradigan
organizmlar
istiqomat
qiladi.
Ko'pchilikni
geterotrof
bakteriyalar
sianobakteriyalardan
Oscillatoria,
diatomlardan
Navicula
lanceolata
Ag.,
Stephanodiscus hantzschii Grun., Her, Nitzschia palea (Kütz.) W. Sm.,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
54
Stephanodiscus sp. sp., yashil suvo`tlardan tashkil topadi. Bu ycrda yashovchi
hayvonot organizmlari jumlasiga ko'p sonli infuzoriyalar (Paramecium caudatum,
Opercularia coanctata) kolovratkalar (Rotaria), jgutli past qisqichbaqasimon
(Daphnia magna, Daphnia pulek)lar kiradi. Balchiqlarida ko‘pgina oligoxetlar,
xironomid
lichinkalari
uchraydi.Ikkilamchi
mezosaprobzonachada
oson
oksidlanadigan organik birikmalar deyarli sira uchramaydi. U suvlarda ammiak va
uning oksidlanish hosilalari — nitrit va nitratlar uchraydi.Bu suvlarda kislorod
miqdori katta qismni tashkil qiladi. Bu muhitda avtotrof organizmlar rivojlanadi,
chunonchi, sianobakteriyalar (Anabaena), yashil tusli (Scenedesmus), Actinastrum
hantzschii Lagerh. va diatom (Melosira) suv o'simliklar, nitratlovchi bakteriyalar rivoj
topgan. Eng sodda hayvonlardan infuzoriyalar va tomiroyoqlilar rivojlanadi. Boshqa
plankton hayvonlardan kolovratka va qisqich-baqasimonlar rivojlanadi. Zonaning
tagida bakteriyalar juda ko‘p turdagi chuvalchanglar, turli hasharotlar lichinkalari,
molluskalar ishtirokida shiddatli ravishda minerallanish jarayonlari sodir boMadi.
Makrofitlar (shox barglilar) paydo boMadi.Oligosaprob (toza suv) zonada suvda
erigan organik moddalar deyarli uchramaydi, shu sababdan bu joylarda, asosan,
avtotrof organizmlar rivojlanadi. Kislorod miqdori to'yinish darajasiga yaqin
qiymatga ega miqdorda uchraydi. Bu zona nitratlanish jarayonlarining tugallanishi
bilan tavsiflanadi. Bakteriyalaming umumiy miqdori 1 ml da mingta, yuzta, hatto
o‘ntagacha kamayib ketadi. Mikroorganizmlaming tur o‘zgarishida katta xilma-xillik
kuzatiladi. Bu zonada suv o‘tlardan diatomik (Cymbella ) va yashil suvo`tlardan
Anabaena spiroides Kleb. , Ulotrix zonata, oltin tusli suvo`tlardan Chromukina ovalis
uchraydi..U m um an polisaprob zonadan oligosaprob zonaga o’tishda mikroblarning
xillari ko‘payib, miqdor kamayadi.
Toshpo`lotov Y. (2015) ma`lumotiga ko`ra Zarafshon quyi oqimida bahorda
saproblik indeksi nisbatan yuqori (1,67), qishda past (1,22), yoz (1,47) va kuz (1,52)
oylarida oraliq ko`rsatkichga ega. Saproblik chegarasiga ko`ra bahorda mezosaprob,
qolgan fasllarda esa oligosaprob . O`rtacha saproblik indeksi 1, 47 ga teng, ya`ni
oligosaprob. Biologik hovuz oqimi bo`ylab suvning fizik-kimyoviy va ekologik
xususiyatlarining turlicha bo`lishi suvo`tlarning va shu jumladan indikator-saprob
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
55
turlarni tarqalishi va rivojlanishiga turlicha ta`sir ko`rsatgan. Biologik hovuzning
boshlanish qismidagi nuqtalarda suvning harorati 2-3 0S dan (qish) 22-23 0S gacha
(yoz), oqim tezligi 0,55-0,25 m/sek dan (qish) 1,50-1,55 m/sek gacha (yoz), suvning
tiniqligi 0,08-0,15 m dan (qish) 0,20-0,30 m gacha (yoz), umumiy minerallar miqdori
300,5 mg/l dan 305,0 mg/l gacha, rN 7,3-7,5 o`zgarib turdi. Bu nuqtalarda jami 119
tur bo`lib, shundan 37 turi (31,09 %) indikator-saprob turlari hisoblanadi. Bu
qismdagi o`rtacha saproblik indeksi 1,27; oligosaprob, sinfi va razryadi 2-2b;
tozaroq.X. Olimjonova(2015)ning ma`lumotlariga ko`ra CHimkentning biologik
hovuzlarida uning sanitar holati oqova suvining ifloslik darajasining ko`rsatuvchi
suvo`tlarning 78 ta indikator turlari aniqlangan. Saprob organizmda ksero saproblar-
1,
oligomezosaproblar-5,
beta-mezasasaproblar-30,
al'fa-mezasaproblar-
14,polisaproblar- 5, beta mezasaproblar-6, alfa-polisaproblar-1, poli-al'fa-
mezasaproblar-3,
poli-beta-mezasaproblar-1,
kseno-beta-mezasaproblar-1dan
topilgan. Biologik hovuzlarning eng iflos oqova suvlar tushadigan boshlang’ich
qismida polisaprob kabi ifloslikni yuqori darajasini ko`rsatuvchi indikatorlar
rivojlansa, hovuzlarning oxirgi qismida tozalangan darajasini ko`rsatuvchi oligo-
mezasaproblar, oligo-beta mezasaprob organizmlar ko`plab rivojlanadi. Ularning
tarkibi, o`sishi, ko`payish darajasi fasllar bo`yicha o`zgarib turadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
ТАРКИБИДА М. и др. МЕХАНИЧЕСКИЙ СОСТАВ ПОЧВ
РОМИТАНСКОГО РАЙОНА И ЕГО ВЛИЯНИЕ НА ПЛОДОРОДИЕ ПОЧВ
//DEVELOPMENT. – Т. 31. – С. 47.
2.
Амонова Д. Б., Хамрокулова Н. К. К., Сулаймонов Б. Б. У. Методы
независимой и творческой деятельности студентов в обучении биологии
//Academy. – 2020. – №. 6 (57). – С. 16-17.
3.
Хамрокулова
Н.
К.
К.
ФИЗИОЛОГИЧЕСКИЕ
СВОЙСТВА
ИНТРОДУЦИРОВАННЫХ КОРНЕВЫХ ЛЕКАРСТВЕННЫХ РАСТЕНИЙ
БУХАРСКОГО ОАЗИСА //Academy. – 2021. – №. 1 (64). – С. 26-28.
4.
Хамроева Н. К. К. Преимущества возможностей “smart education” в
обучении биологии //Academy. – 2020. – №. 5 (56). – С. 50-52.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
56
5.
Norboeva U., Xamrokulova N. SOYBEAN-A NATURAL SOURCE OF
PROTEIN //E Conference Zone. – 2022. – С. 79-81.
6.
Хамрокулова Н., Мустафаева М. И. БИОИНДИКАТОРНОСТЬ-
ИЗУЧЕНИЯ СТЕПЕНИ ЗАГРЯЗНЕНИЯ ВОД ПРИ ПОМОЩИ АЛЬГОФЛОРЫ
БИОПРУДОВ //Национальная ассоциация ученых. – 2016. – №. 4-1 (20). – С.
102-103.
