MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
120
QODIRIY IJODIDA SEVGI, DO‘STLIK VA OILAVIY
MUNOSABATLAR, INSONLAR O‘RTASIDAGI MUNOSABATLARNI
TAHLILI BADIIY TARZDA IFODALANISHI
Jurakulov Jamol Komilovich
Renessans ta’lim universiteti “Ijtimoiy-siyosiy fanlar” kafedrasi dotsenti,
PhD
Toshkent shahar, tel: +99897 007 63 14.
Renessans ta’lim universiteti
Milliy gʻoya, maʼnaviyat asoslari va
huquq taʻlimi yo‘nalishi 5-kurs talabasi
Xakimxonova Xamida Muhitdinovna
Toshkent shahar, tel: +99890 944 42 42.
xakimxonovaxamida102@gmail.com
Annotasiya: ushbu maqolamizda Abdulla Qodiriy ijodida sevgi, do‘stlik va
oilaviy munosabatlar, shuningdek, insonlar o‘rtasidagi munosabatlar juda muhim
o‘rin tutadi. Uning asarlarida bu mavzular badiiy tarzda chuqur va mahorat bilan
ifodalanadi, bu esa o‘quvchilarga insoniy munosabatlarning murakkabligini va
go‘zalligini anglash imkoni xaqida fikir muloxaza yuritamiz.
Kalit so‘zlar: sevgi, sadoqat va qurbonlik, do‘stlik, oilaviy munosabatlar,
o‘tkan kunlar, mehrobdan chayon, baxt va qayg‘u.
Аннотация: в нашей статье очень важное место в творчестве
Абдуллы Кадыри занимают отношения любви, дружбы и семьи, а также
взаимоотношения между людьми. В его произведениях эти темы выражены
художественно глубоко и мастерски, что позволяет читателям задуматься о
возможности постичь сложность и красоту человеческих отношений.
Ключевые слова: любовь, верность и жертва, дружба, семейные
отношения, прошедшие дни, Скорпион от милосердия, счастье и печаль.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
121
Annotation: in this article, love, friendship and family relations, as well as
relations between people, occupy a very important place in the work of Abdullah
Qadiri. In his works, these themes are expressed in an artistic way with depth and
skill, which allows readers to realize the complexity and beauty of human
relationships.
Keywords: love, loyalty and sacrifice, friendship, family relationships, past
days, Scorpio from affection, happiness and sadness.
Qodiriy asarlarida sevgi ko‘pincha insonlarning ichki dunyosini ochib
beruvchi kuch sifatida tasvirlanadi. “O‘tkan kunlar” romanida Abduqodir va uning
sevgilisi o‘rtasidagi munosabatlar orqali sevgi, sadoqat va qurbonlik temalari
yoritiladi. Yozuvchi sevgi hissini nafaqat romantik aloqalar, balki oilaviy va do‘stlik
munosabatlari orqali ham ko‘rsatadi. Bu, o‘z navbatida, sevgi hissining inson
hayotidagi ahamiyatini yanada oshiradi. Do‘stlik Qodiriy do‘stlikni insonlar
o‘rtasidagi eng muhim aloqalardan biri sifatida ko‘radi. Uning asarlarida do‘stlikning
kuchi va ahamiyati ko‘plab voqealar orqali namoyon bo‘ladi.
Masalan, “Mehrobdan chayon” romanida do‘stlik va sadoqat qahramonlar
hayotidagi qiyinchiliklarni yengishda muhim rol o‘ynaydi. Do‘stlar o‘rtasidagi
munosabatlar, ularning bir-biriga bo‘lgan ishonchi va yordam berish istagi asarlarni
yanada qiziqarli va hayajonli qiladi. Oilaviy munosabatlar Qodiriy ijodida oilaviy
munosabatlar ham alohida e’tiborga sazovor. U oilaning ijtimoiy hayotdagi o‘rnini,
ota-ona va farzandlar o‘rtasidagi aloqalarni chuqur tahlil qiladi. “O‘tkan kunlar”
romanida oilaning ijtimoiy va axloqiy qadriyatlari, ota-onaning farzandlariga bo‘lgan
munosabati, oiladagi muammolar va ularni hal etish jarayonlari badiiy tarzda
tasvirlangan. Bu orqali yozuvchi oilaning birligi va ahamiyatini ta’kidlaydi.
Insonlar o‘rtasidagi munosabatlar, Qodiriy asarlarida insonlar o‘rtasidagi
munosabatlar juda murakkab va ko‘p qatlamli bo‘lib, ular ijtimoiy, madaniy va
axloqiy jihatlarni o‘z ichiga oladi. Yozuvchi insonlarning bir-biriga bo‘lgan
munosabatlarini, ularning hissiyotlarini, niyatlarini va harakatlarini chuqur tahlil
qiladi. Bu esa o‘quvchiga insoniyatning turli qirralarini anglash imkoniyatini beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
122
Abdulla Qodiriy ijodida sevgi, do‘stlik, oilaviy munosabatlar va insonlar
o‘rtasidagi aloqalar badiiy tarzda chuqur tahlil etilgan. Ularning har biri inson
hayotining ajralmas qismi sifatida ko‘rsatiladi va bu orqali yozuvchi o‘quvchiga
hayotning murakkabligini va go‘zalligini anglatadi. Qodiriy asarlaridagi badiiy tasvir,
obrazlar va voqealar orqali bu mavzular yanada jonli va ta’sirchan shaklda
ifodalanadi. “O‘ylaymanki, Abdulla Qodiriy qanday pozitsiyada turganini tushunish
uchun shu so‘zlarning o‘zi yetarli bo‘lsa kerak. Yuqorida qayd qilingan Abdulla
Qodiriy romanlarining man etilishi o‘zbek sovet adabiyoti tarixini qashshoqlantirib
qo‘ydi, xalqimiz bir necha avlodining to‘g‘ri tarbiyalanishiga, badiiy va ma’rifiy
tarbiyalanishiga katta zarar keltirdi.”
1
Ra’no otasi maxdum ziqnaligi, xasisligidan qattiq ranjiydi, otasining yaramas
xislatlari unda norozilik, g’azab uyg‘otadi. Abdulla Qodiriy Ra’noda qo‘zg‘olgan bu
norozilikni uning maxdumni hajv qilib yozgan she’rida ham ifodalagan. Ra’no
otasining ziqnaligini shunday chizadi:
Yog’lar to‘kilsa erga, yotib yalar taqsirim,
Bo‘lsa bozorda pastlik, sotib olar taqsirim.
Maxdumning xotini Nigor oyimga ruxiy azob berishi ham Ra’noni
g‘azablantiradi. U uy ishlarida, bolalarni o‘qitishda onasiga yordamlashadi.
Abdulla Qodiriy Ra’noning Anvarni sevishi sabablarini romanda yorqini
ifodalagan. Romanda tasvirlanishicha, Ra’no Anvarni, u faqat husnda emas, balki
axloq-odobida, ilmda kamolot egasi bo‘lgani uchun sevadi, ishonchli, dilkash kishisi
sifatida uning haqida g‘amxo‘rlik qiladi, har bir harakatida, muloqatida Anvarga
bo‘lgan sadoqatini, sevgisini namoyish etadi. Shu fazilatlari bilan Anvarni o‘ziga
maftun etadi.
Abdulla Qodiriy Ra’no bilan Anvarning she’r orqali o‘z sevgilarini bir-
birlariga izhor etib turganlaridagi holatlarini tabiat bilan uyg‘unlikda ifodalab deydi:
“… oy ham bir oz nurlanib, turmushga bila qadam bosgan bu ikki yoshning hozirga
hollaridan kulimsiragandek ko‘rinar edi. Boyagidan bir muncha kuchaya tushgan
1
https://jadid.uz/abdulla-qodiriy-va-maqsud-shayxzoda/ ABDULLA QODIRIY VA MAQSUD SHAYXZODA Naim
KARIMOV, akademik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
123
shamol gulni gulga qovushtirib, go‘yo bu ikki yoshga, Siz ham bilan shu gullar kabi
qovushing degandek bo‘lar edi.” Yozuvchi romanlarida tasvirlangan asosiy
qahramonlari hayotiyligi, tabiiyligi bilan, qalbning ko‘z ilg‘amas darajada tovlanib
turishi, favqulodda kuchli jozibasi, sir-asrorlarga boy poetikligi bilan kishini maftun
etadi. Ra’no ham shulardan biri. U, avvalo, o‘zbek xotin-qizlarining timsoli yanglig‘
qabul etiladi. Ra’no shu so‘zning to‘la ma’nosi bilan samimiy, latofatli, zohirangina
emas, botinan ham go‘zallar go‘zali.
Qodiriy ijodida sevgi timsolini “Mehrobdan chayon” romanidagi asosiy ijobiy
obrazlardan bo‘lgan Ra’no obrazining tahlilini Abdulla Qodiriyning bu obrazni
yaratishdan asosiy maqsadini bildiruvchi quyidagi parchani o‘qib berish bilan
boshlash mumkin: “Ra’noning jasorati, - deydi yozuvchi, - xonga qarshi isyoni… o‘z
zamonasi uchungina emas, bizning hozirgi asrimiz uchun ham loyiqi tahsin va Ra’no
yoshlik qizlarimizga ibratdir”.
“Ra’noning ismi jismiga yohud husniga juda muvofiq tushgan edi… bu go‘zal
qiz och ra’no gulining tusida yoki oq-sariq tusida yaratilgan edi…sochi gungurt –
qora, ya’ni quyoshsiz joylarda qora ko‘rinsa ham, quyoshda bir oz sarg’ish bo‘lib
ko‘rinar edi… jodu ko‘zi kishiga qattiq qaraganda, qoralikdan boshqacha yana bir
turli qizg’ish nur sochar edi. Kipriklari ostida nafis bir surma doirasi bor edi. Qoshi
tutashgan kabi ko‘rinsa ham, ko‘ndalang yotgan ikki qilich orasini nafis bir quyilib
ko‘tarilish ajratib turar edi. Burni hech bir munaqqidga berishmaslik mutanosib, har
zamon uyalish tabassumiga hozir turgan nafis erinlarining yuqorigi qismida sezilar
sezilmas tuklar ko‘kargan edi. Yuzi cho‘ziq emas, oykulcha deb ham bo‘lmas; kishiga
kulib qaraganda qizil olma ostlarida ikkita zamma ravishlik shakl hosil bo‘ladi, go‘yo
bizga chin ra’no guli ochilgan holatda ko‘rinar edi. Sochlari juda quyuq, sanoqsiz
kokillari orqa-o‘ngini tutib yotar, qaddi uzunlik bilan qisqalikning o‘rtasi, do‘ndiq
barmoqlarining jimjilog‘ida xina gullari; har holda, bu qiz yolg’iz Qo‘qondagina
emas, umuman Farg‘onaning kuylariga qo‘shilib maqtalaturgan edi.”
Qodiriy ijodida sevgi, do‘stlik va oilaviy munosabatlar judaham noziklik
hamda teranlik bilan talqin etilgan. Inson qalbining sirli dunyosi Abdulloh Qodiriy
ijodida insoniy munosabatlar, ayniqsa sevgi, do‘stlik va oilaviy munosabatlar g‘oyat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
124
chuqur va hayotiy tarzda aks ettirilgan. Uning asarlari orqali o‘quvchi inson qalbining
sirli dunyosiga sho‘ng'iydi, muhabbat va do‘stlikning go‘zalligi, oilaviy baxtning
qadrini, shuningdek, insonlar o‘rtasidagi munosabatlarning murakkabligi va
ziddiyatlarini his qiladi. Sevgi, baxt va qayg'u qanotlarida Qodiriyning “O‘tkan
kunlar” romani sevgi mavzui bilan to‘la. Otabek va Kumushning muhabbati, ularning
bir-biriga bo‘lgan sadoqati va mehr-muhabbati o‘quvchining qalbini hayajonga
soladi. Ularning muhabbatlari hayotiy qiyinchiliklarga qaramay, qalblari bir-biriga
bog'liq bo‘lib, qadr-qimmatini saqlab qoladi. Ammo Qodiriy sevgini faqatgina baxt
sifatida ko‘rsatmaydi. Uning asarlarida sevgi, ba’zan, qayg'u va azob-uqubatlarga
ham olib kelishi mumkinligini ko‘rsatadi. “Mehmonxona” asarida qahramonlarning
muhabbatlari, ijtimoiy ziddiyatlar va shaxsiy qarama-qarshiliklar tufayli, baxtsizlikka
olib keladi. Do‘stlik va ishonch sodiqlikning ramzi Qodiriy do‘stlikni inson
hayotidagi muhim qadriyat sifatida ko‘rsatadi. “O‘tkan kunlar” romani qahramonlari,
Otabek va Olimjonning do‘stligi, ularning bir-birlariga bo‘lgan ishonchi va sadoqati,
o‘quvchiga haqiqiy do‘stlikning qadr-qimmatini anglatadi. Ular bir-birlariga yordam
berishadi, qiyinchiliklarni birgalikda engishadi va doimo bir-birlariga suyanishadi.
Oilaviy munosabatlar, mehribonlik va qayg'u mavzusi ham juda chiroyli estetik
talqinda yoritilib berilgan.
Qodiriy oilaviy munosabatlarni inson hayotidagi eng muhim omil sifatida
ko‘rsatadi. Uning asarlarida oilaviy baxt, mehribonlik va bir-biriga bo‘lgan hurmat,
shuningdek, oilaviy nizolar va muammolar ham aks ettirilgan. “O‘tkan Kunlar”
romani qahramonlari, Otabek va uning oilasi, oilaviy hayotning go‘zalligi va
qiyinchiliklarini namoyish etadi. Insonlar o‘rtasidagi munosabatlar: ziddiyatlar va
hamjihatlik
Qodiriyning asarlarida insonlar o‘rtasidagi munosabatlarning
murakkabligi va ziddiyatlari yorqin aks ettirilgan.
Badiiy ifodalanish masalasida ham Qodiriy insoniy munosabatlarni
tasvirlashda keng badiiy vositalardan foydalanadi. Uning tili jonli, tasvirlari rang-
barang, qahramonlari haqiqiy va hissiy. U o‘zining ajoyib badiiy mahorati bilan
o‘quvchini o‘zining asarlariga jalb qiladi, insoniy munosabatlarning chuqurligini va
murakkabligini his qildirishga muvaffaq bo‘ladi. Qodiriyning ijodida sevgi, do‘stlik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
125
va oilaviy munosabatlar, insonlar o‘rtasidagi munosabatlarning hayotiyligi va
murakkabligi, inson qalbining sirli dunyosi yorqin aks ettirilganligi bilan jaraluvchi
xususiyatlari mavjud. Uning asarlari o‘quvchiga insoniy qadriyatlarni qadrlashga,
muhabbat va do‘stlikning go‘zalligi, oilaviy baxtning qadrini anglashga yordam
beradi. Xulosamiz so‘ngida ham quydagi iqtibos bilan yakunlashni maqul ko‘rdik:
Kelingiz yoshlar, ziyolilar bu kun g‘ayrat qiling, uxlaganlarni agar Qodir esak
uyg‘otamiz...
Abdulla Qodiriy
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Qodiriy A., “O‘tkan kunlar”, Tashkent: O‘zbekiston davlat nashriyoti, 1958.
2.
Qodiriy A., “Mehrobdan chayon”, Tashkent: O‘zbekiston davlat nashriyoti,
1940.
3.
Abdullaev A., “Abdula Qodiriy: Hayoti va ijodi”, Tashkent: Fan, 1990.
4.
Shamsutdinov A., “O‘zbek adabiyotida maʼnaviyat masalalari”, Tashkent:
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus taʼlim vazirligi, 2005.
5.
Murodov I., “Adabiyotimizda maʼnaviyat tarsi”, Tashkent: Yangi asr avlodi,
2010.
6.
Karimov B. “Jahon adabiyoti jurnali”. -T.: 2013.
7.
Bobobekov H. “Qo‘qon tarixi”. -T.:1996.
8.
Ahmad Zaki Validiy “Xudoyorxonning so‘nggi kunlari”. -T.: 1996.
9.
Ibrat I.J. “Farg‘ona tarixi”.O‘zME. 1-jild. -T.: 2000.
10.
Qodiriy A. “Mehrobdan chayon” -T.: 1994-yil
11.
Abdulla Qodiriy. Besh jildlik. Asarlar to'plami, -“Toshkent: Info Capital
Group, 2017.
12.
Abdulla Qodiriy zamondoshlari xotirasida. -Toshkent: Adabiyot va san'at,
1986.
13.
Bahodir Karim. Abdulla Qodiriy fenomeni. -Toshkent: Info Capital Group,
2019.
