MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
108
JISMONIY SHAXSLARDAN OLINADIGAN DAROMAD
SOLIG'INING AHAMIYATI VA BYUDJET DAROMADLARI TARKIBIDA
TUTGAN O'RNI
Importance of personal income tax and its role in budget revenues.
DTPI Tadbirkorlik va pedagogika instituti
Bank ishi va Moliya kafedrasi o’qituvchisi
Baxriddin Axmedov
Annotatsiya: Ushbu maqoladagi fikrlar va ma’lumotlar asosan jismoniy
shaxslardan olinadigan daromad solig’ining ahamiyati va byudjetga qay tarzada
daromad keltirishi sabablari va ularning tarkiblarini o’rganishga qaratilgan. Byudjet
daromadlarini o’rganishda asosan bevosita soliqlar tarkibiga kiruvchi jismoniy
shaxslardan olinadigan daromad solig’ining byudjetga qanchalar daromad
keltirishini aniqlash va uni yanada takomillashtirish choralarini ko’rish.
Abstract: The opinions and information in this article are mainly aimed at
studying the importance of income tax from individuals and the reasons for how it
brings income to the budget and their contents. In the study of budget revenues, it is
important to determine how much income tax from individuals, which is part of direct
taxes, brings to the budget and take measures to further improve it.
Kalit so’zlar: Rezident, norezident, JShDS, daromad manbai, deklaratsiya
Key words: Resident, non-resident, JShDS, source of income, declaration,
Kirish
Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad soligʻi — davlatga to‘lanadigan asosiy
soliqlardan biridir. Bu soliq nafaqat ish haqidan, balki boshqa daromad turlaridan ham
olinadi: agar uy yoki mashina sotsangiz, ijara haqi olsangiz, hatto lotereyada mashina
mashina yutib olsangiz ham — daromad solig‘ini to‘lashingiz kerak bo‘ladi.
1
Soliq
kodeksining 393-moddasi 1-qismiga asosan Oʻzbekiston Respublikasi rezidentlari
1
https://lex.uz/docs/-4674902
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
109
boʻlgan jismoniy shaxslarning deklaratsiya asosida soliq solinadigan daromadlariga
quyidagilar kiradi:
-
mulkiy daromadlar, agar ushbu boʻlimga muvofiq bu daromadlarga soliq
agentida soliq solinmasa;
- ilm-fan, adabiyot va sanʼat asarlarini yaratganlik hamda ulardan
foydalanganlik uchun mualliflik haqi tariqasida olingan daromadlar;
- moddiy naf tarzidagi daromadlar, agar bu daromadlarga soliq agentida soliq
solinmagan boʻlsa;
- Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqaridagi manbalardan olingan
daromadlar;
- soliq agentlari boʻlmagan manbalardan olingan daromadlar;
- ushbu Kodeks 385-moddasining uchinchi qismida koʻrsatilgan jismoniy
shaxslar tomonidan olingan daromadlar, ular tomonidan jami yillik daromad
toʻgʻrisidagi deklaratsiya asosida soliq toʻlash tartibi tanlanganda;
- soliq agenti tomonidan soliq ushlab qolinmagan soliq solinadigan boshqa
daromadlar.
2
JShDS – jismoniy shaxslar daromad solig‘i bo‘lib, ish haqi yoki boshqa
daromadlardan olinadi. Odatda, bu turdagi soliqlar ish beruvchi tomonidan to‘lanadi
va ishchi maoshini soliq ushlab qolingandan keyin qo‘liga oladi. Ish beruvchi
ishchining nomidan soliq hisob-kitoblarini yuritadi va davlatga to‘lovlarni amalga
oshiradi.
Ammo, ba’zi hollarda JShDSni fuqaro o‘zi hisoblab va to‘lashi kerak bo‘lishi
mumkin.
Masalan, agar ijara daromadi yoki lotereya yutug‘i kabi daromad turlari
mavjud bo‘lsa, fuqaro daromad solig‘ini mustaqil hisoblashi va to‘lashi talab etiladi.
Bunday holatlarda, daromad egasi yillik daromad deklaratsiyasini har yili 1-apreldan
kechiktirmay topshirishi zarur. Ushbu jarayon onlayn tarzda my.gov.uz sayti yoki
soliq portali orqali amalga oshirilishi mumkin.Oʻzbekiston Respublikasi rezidenti
2
https://jet.bank.uz/article/daromad-soligi-194
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
110
boʻlgan jismoniy shaxsning daromadlariga ushbu Kodeksning 381-moddasi 1-
qismiga asosan 12 foizlik soliq stavkasi boʻyicha soliq solinadi.
3
– O‘zbekiston Respublikasining
rezidentlari va O‘zbekiston Respublikasidagi manbalardan daromad oluvchi
O‘zbekiston Respublikasi norezidenti bo‘lgan jismoniy shaxslardir.
Daromad solig‘i foizi daromad turi va soliq to‘lovchining rezident yoki
norezident ekanligiga qarab farqlanadi:
Rezidentlar uchun:
umumiy daromad uchun 12% soliq stavkasi qo‘llaniladi,
aksiyalar va obligatsiyalardan olingan dividendlar esa 5% soliq bilan hisoblanadi.
Norezidentlar uchun:
mehnat yoki fuqarolik-huquqiy shartnomalar asosida
olingan daromad uchun 12%, xalqaro tashuvlarda transport xizmatlari daromadi
uchun 6%, foiz daromadlari uchun esa 10%.
Misol uchun, agar rasmiy oylik maoshingiz 5 million so‘m bo‘lsa, 600 ming
so‘mi JShDS sifatida ushlab qolinadi va qo‘lingizga 4,4 million so‘m olasiz.
Soliq solinadigan
– soliq solish ob’ektlarining o‘rtacha yillik qoldiq
qiymati (o‘rtacha yillik qiymat) soliq davridagi har bir oyning ohirgi kunidagi holatga
ko‘ra soliq solish ob’ektlarining qoldiq qiymatlarini (o‘rtacha yillik qiymatlarini)
3
Nodir G’Iyosaliyevich Xidirov, Ibrat Akram O’G’Li To‘Rayev, Nigina Baxtiyor Qizi Kenjayeva, & Durdona Ulash Qizi Ruziqulova (2023). Davlat byudjeti
daromadlar tarkibida to’g’ri soliqlarni ulushini oshirish masalalari. Science and Education, 4 (12), 679-685.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
111
qo‘shishdan olingan summaning o‘n ikkidan bir qismi sifatida ortib boruvchi yakun
bilan aniqlanadi.
Soliq bazasi har bir soliq solish obyekti bo’yicha alohida aniqlanadi.
Jismoniy shaxslarning jami daromadiga quyidagilar kiradi:
1.
Mehnatga haq to’lash tarzidagi daromadlar
- Ish beruvchi bilan
mehnatga
oid
munosabatlarda
bo‘lgan
va
tuzilgan mehnat
shartnomasiga (kontraktiga)
muvofiq
ishlarni
bajarayotgan
xodimlarga
hisoblanadigan hamda to‘lanadigan barcha to‘lovlar (ish haqi, premiya, qo‘shimcha
to‘lovlar, kompensatsiyalar va b.) mehnatga haq to‘lash tarzidagi daromadlar deb
e’tirof etiladi.
2.
Mulkiy daromadlar
- Jismoniy shaxslarning mulkiy daromadlariga foiz
to‘lovlari,
dividendlar, mulkni
ijaraga berishdan
tushgan
daromadlar, mulkni sotishdan olingan daromadlar va boshqa daromadlar kiradi.
3.
Moddiy naf tarzidagi daromadlar
- Moddiy naf tarzidagi daromadlar
bo‘lib, soliq agenti tomonidan soliq to‘lovchi manfaatlarini ko‘zlab tovarlar
(xizmatlar), mulkiy huquqlar haqini to‘lashi, jismoniy shaxsning soliq agenti oldidagi
qarzining yuridik shaxs qarori bilan hisobdan chiqarilgan summalari va h.k.
4.
Boshqa daromadlar
- Jismoniy shaxslarning boshqa daromadlariga
pensiya va nafaqalar, moddiy yordam, yutuqlar va boshqalar kiradi.
Daromad solig’ini to’lash asosan ikki xil usulda amalga oshiriladi:
- daromad manbaidan;
- daromad to’g’risidagi deklaratsiya.
TAHLIL VA NATIJALAR
Yurtimizda davlat byudjeti daromadlarining soliqli daromadlari qismida bevosita
soliqlarning ahamiyatini hamda salmog‘ini oshirish maqsadida bir qancha islohotlar
amalga oshirilmoqda.
O‘zbekistondagi barcha soliq tushumlari konsolidatsiyalangan byudjetga, ya’ni
davlat va hududiy byudjetlar (viloyatlar, shaharlar, tumanlar) yig‘indisiga o‘tkaziladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
112
Byudjet — davlatning daromadlari va xarajatlari ro‘yxati bo‘lib, unda mamlakat
va hududlar qancha mablag‘ olishi va bu mablag‘larni qayerga sarflashi belgilanadi.
Byudjetlar darajalar bo‘yicha qabul qilinadi: avval davlat byudjeti, keyin viloyatlar,
shaharlar va oxirgi navbatda tumanlar byudjetlari tasdiqlanadi. Ko‘plab hududlarda
daromad solig‘ining 100% hududiy byudjetga yo‘naltiriladi. Ammo ayrim
hududlarda taqsimot farq qiladi:
Navoiy viloyati: Daromad solig‘ining 63% viloyat byudjetiga, qolgan qismi davlat
byudjetiga tushadi.
Toshkent viloyati: 42% viloyat byudjetida qoladi, qolgan qismi davlatga
yo‘naltiriladi.
Toshkent shahri: faqat 5% shahar byudjetiga tushadi, qolgan qismi davlat
byudjetiga yuboriladi.
Misol uchun, 2023-yilda davlat budjetidan quyidagi sohalarga xarajatlar qilingan:
Yo'nalish
Masalan
Jami/
so‘mda
Ijtimoiy
siyosat
Bolali oilalarga nafaqalar, kam ta'minlangan oilalarga
moddiy yordam, bolaligidan nogironlarga nafaqa, bola
tug‘ilishi bilan beriladigan nafaqa, Qoraqalpog‘iston
Respublikasi va Xorazm viloyatida yordamga muhtoj
oilalarga bir martalik moddiy yordam
18 067 mlrd
Ta'lim
Maktabgacha ta'lim, umumiy o‘rta ta'lim, o‘rta maxsus kasb-
hunar ta'limi, oliy ta'lim va kadrlar tayyorlash bilan bog‘liq
boshqa xarajatlar
58 372 mlrd
Sog’liqni
saqlash
Ish haqi va unga tenglashtirilgan to‘lovlar, davlat dasturlari
va markazlashtirilgan tadbirlar, dori-darmon va tibbiy
buyumlar
28 426 mlrd
Sport
Bolalar va o‘smirlar sport maktablari, futbol akademiyalari,
oliy sport mahorati maktablari
2 317 mlrd
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
113
Madaniyat
va kino
Respublika ma'naviyat va ma'rifat markazi va uning hududiy
bo‘linmalari, madaniyat saroylari va uylar, teatrlar,
filarmoniyalar,
maqom
san'ati
tashkilotlari,
sirk,
kinematografiya agentligi
2 486 mlrd
Fan
Davlat ilmiy-texnik dasturlari uchun xarajatlar, noyob ilmiy
ob'ektlarni, ilmiy muassasalarni va davlat arxivlarini saqlash
1 843 mlrd
Iqtisodiyot
Suv xo‘jaligi ekspluatatsion xarajatlari, geologiya-qidiruv
ishlari, aholi punktlarini obodonlashtirish ishlari
22 480 mlrd
Rivojlanish
dasturlari
Markazlashtirilgan
kapital
qo‘yilmalar,
mahalla
infratuzilmasini yaxshilash bilan bog‘liq tadbirlar
30 045 mlrd
O'zbekistonda daromad solig'ining byudjetga tasiri quyidagi asosiy jihatlar bilan
izohlanadi:
Byudjet daromadlarini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi: Daromad solig‘i,
ayniqsa, jismoniy va yuridik shaxslarning soliq to‘lovlari davlat byudjetiga
to‘g‘ridan-to‘g‘ri mablag‘ kiritadi. Jismoniy shaxslardan olinadigan soliq va yuridik
shaxslarning foyda solig‘i — bu byudjet daromadlari tarkibidagi asosiy qism bo‘lib,
davlatning asosiy xarajatlarini moliyalashtirishga yordam beradi.
Ijtimoiy va iqtisodiy dasturlarni moliyalashtirish: Daromad solig‘i orqali tushgan
mablag‘lar davlatning ijtimoiy soha va infratuzilma loyihalarini, shuningdek,
sog‘liqni saqlash, ta'lim va boshqa sohalardagi davlat dasturlarini amalga oshirish
uchun zarur bo‘lgan mablag‘larni ta'minlaydi. Masalan, 2024-yilda sog‘liqni saqlash
tizimini moliyalashtirishga qaratilgan aksiz solig‘idan tushgan mablag‘lar.
Iqtisodiy barqarorlikka ta'siri: Daromad solig‘i stavkalarining o'zgarishi yoki joriy
etilishi iqtisodiyotning umumiy holatiga ta'sir qiladi. Agar soliq stavkalari oshirilsa,
davlat byudjetining daromadlari ortadi, ammo bu shuningdek, jismoniy va yuridik
shaxslarning iqtisodiy faoliyatiga ta'sir ko‘rsatishi mumkin. Shuning uchun soliq
siyosati ehtiyotkorlik bilan boshqarilishi kerak.
Davlat qarzining kamayishi: Daromad solig‘idan tushadigan mablag‘lar yordamida
davlat qarzlarini kamaytirishga yordam beradi. Bu esa mamlakatning moliyaviy
mustahkamligini oshiradi va iqtisodiy o‘sish uchun imkoniyat yaratadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
114
Soliqlardan keladigan qo'shimcha daromadlar: 2024-yilda joriy etilgan yangi aksiz
solig‘lari (masalan, gazlangan ichimliklar va avtomobil shinalari uchun) orqali
tushadigan mablag‘lar byudjetga qo‘shimcha daromad keltiradi. Bu qo‘shimcha soliq
manbalari davlatning moliyaviy resurslarini yanada kengaytiradi.
Xulosa
Shunday qilib, daromad solig‘i byudjetga juda katta ta'sir ko‘rsatadi, chunki u
davlatning moliyaviy barqarorligini ta'minlaydi, ijtimoiy dasturlarni amalga oshirish
uchun zarur mablag‘larni yig‘adi va iqtisodiy o‘sish uchun zarur shart-sharoitlarni
yaratadi. Soliqlar asosan davlat qarzlarini qoplashda juda muhum daromad turi
hisoblanadi. Soliqlarni to’g’ri joriy etish va uni yig’ish, ularni to’g’ri sarflash
davlatning asosiy vazifasidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
2.
https://jet.bank.uz/article/daromad-soligi-194
3.
Nodir G’Iyosaliyevich Xidirov, Ibrat Akram O’G’Li To‘Rayev, Nigina Baxtiyor
Qizi Kenjayeva, & Durdona Ulash Qizi Ruziqulova (2023). Davlat byudjeti
daromadlar tarkibida to’g’ri soliqlarni ulushini oshirish masalalari. Science and
Education, 4 (12), 679-685.
4.
Sultonov, Sirojiddin Muqum O‘G‘Li (2024). XALQARO SOLIQQA
TORTISHNING ASOSIY TAMOYILLARI, HUQUQIY ASOSLARI. Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 4 (2), 593-600.
5.
Iskandarov Toyirjon Amanovich (2021). DAROMADLARNI SOLIQQA
TORTISHDA
UMUMDEKLARATSIYALASH
TIZIMINING
OBYEKTIV
ZARURIYATI. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences, 1 (2), 50-61.
